Qərbi Azərbaycan ostanı

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Qərbi Azərbaycan ostanı
fars استان آذربایجان غربی
Ölkə: İran
Status: Ostan
Daxildir: III region
Tərkibinə daxildir: 17 şəhristan
İnzibati mərkəz: Urmiya
Ən böyük şəhəri: Urmiya
Digər böyük şəhəri: Xoy, Bükan
Rəsmi dil: Fars dili
Əhali (2011):
3 080 576 (19-cu yer)
Əhalinin sıxlığı: 82.34 nəfər/km²
Milli tərkib: Azərbaycanlılar, kürdlər və sairə
Sahəsi: 37 411.4 km²
Qərbi Azərbaycan ostanı xəritədə
Saat qurşağı: UTC+3.30, yayda UTC+4.30
Rəsmi sayt
Commons-logo.svg Qərbi Azərbaycan ostanı Commonsdа

İranda, Güney Azərbaycan bölgəsində ostan. Mərkəzi Urmiya şəhəridir.

Ostanın ərazisi 39487 km²[1], əhalisi 2006-cı ildə aparılmış siyahıya almaya əsasən 2.873.459 nəfərdir, əhalinin 60,03% – i isə şəhərlərdə yaşayır.[2]


Tarix[redaktə | əsas redaktə]

Bu bölgənin ərazisi vaxtı ilə qədim lullubilər, qutilər, e.ə. 10-cu əsrlərdə isə mannalıların yurdu olmuş, zaman zaman Assuriya, Urartu kimi dövlətlər tərəfindən zəbt olunub; sonunda isə Manna dövləti cənubda yerləşən Midiyanın tərəfindən zəbt edilmiş və dağıdılmışdı. Daha sonralar isə Midiyanın özü ilk fars sülaləsi olan Əhəmənilər tərəfindən çökdürülərək, Azərbaycan ərazisi Əhəmənilər imperiyasının hökmü altına girməli oldu.


Eramızın 4-cü əsrində Sasanilər imperiyası bu əraziləri Adhurpadağan satrapına qatdı. Adhurpadağan adı Atropatena adından törəyib, sonralar ərəbləşdirilmiş formada "Azərbaycan" kimi səsləndirilirdi.[3][4] Qədim Zərdüşt dininə (Zərdüştilik, atəşpərəstlik) aid edilən Təxt-i Süleyman məbədi Qərbi Azərbaycanın Təkab (Tikantəpə) şəhəri yaxınlığında yerləşir.

10-cu əsrdə bu əraziləri sayca artan kürd tayfaları idarə ediblər.[5] 1609-1610-cu illərdə burada kürd tayfaları ilə Səfəvilər dövləti arasında Dimdim döyüşü baş verib. Uzun çəkən döyüşdən sonra kürdlər məğlub edildi, bütün təslim olanlar öldürüldü və regionun kürd əhalisinin mühüm hissəsi I Şah Abbasın əmrinə əsasən Xorasana sürgün edildi. Onların yerinə bu ərazilərə türk əsilli Əfşar tayfası köçürüldü.[6]

1946-cı ildə Sovet ordusu bu əraziləri qısa müddətə işğal etmişdi. Sovet qoşunları buranı tərk etdikdən sonra qısa müddətə burada Azərbaycan Milli HökümətiMəhabad Cümhuriyyəti mövcud olublar, lakin qısa müddət mövcudiyyətini sürdürə bilmiş və İrana reinteqrasiya edilmişlər.

2011-ci ilin yanvar ayında Qərbi Azərbaycan ostanında sərnişin təyyarəsinin qəzaya uğraması nəticəsində 77 nəfər həlak olmuşdu.[7] Həmin ilin sentyabr ayında Məhabad şəhərində İran-İraq müharibəsinin başlanmasının ildönümü ilə əlaqədar olaraq keçirilən hərbi paradda ziyarətçilər arasında terrorçuların yerləşdirdiyi bombanın partlaması nəticəsində 12 nəfər həlak olmuş, 80 nəfər isə yaralanmışdı. Partlayışın konkret hansı təşkilat tərəfindən törədildiyi məlum olmasa da, Qərbi Azərbaycan ostanının qubernatoru Vahid Cəlalzadə terror aktını Qərb dövlətləri tərəfindən dəstəklənən inqilab əleyhdarı terrorçu qruplar tərəfindən törədildiyini bildirib.[8]

Coğrafiya[redaktə | əsas redaktə]

Geniş düzənliklər və hündür dağlar ostanlığın relyefini təşkil edir. Şimalda Araz çayı və bir sıra dağ çayları əsas su mənbəyidir. Şərqində Urmiya gölü yerləşir. Orta temperatur Urmiyada 10.8 °C, Xoyda 9.4 °C, Məhabadda isə 11.6 °C-dir. Ən yüksək temperatur göstəricisi iyul ayında 34 °C, ən aşağı temperatur isə yanvar ayında –16 °C-dir.

İqtisadiyyatı[redaktə | əsas redaktə]

Qərbi Azərbaycan ostanının iqtisadiyyatının böyük hissəsi kənd təsərrüfatına əsaslanır. 2013-cü ildə ostanın Təkab şəhərində Qərbi Asiyanın ən böyük qızıl zavodunun tikintisi planlaşdırılır. Zavodun tikintisinə 60 mln. dollar sərf olunacaq. Ostanın yataqlarında qızılın ehtiyatı 80 ton təşkil edir və oradan hər il 3 ton qızıl çıxarılması planlaşdırılır.[9] Qərbi Azərbaycan ostanının iqtisadi cəhətdən ən inkişaf etmiş ərazisi Urmiya şəhəridir. Urmiya əhalisinin həyat şəraiti ostanın digər əhalisinin həyat şəraitindən çox yüksəkdir. Ostanda yüzlərlə kənd vardır, onların çoxusunda daimi su və elektrik təchizatı, telefon xəttləri və peyk televiziyasına çıxışı var.

Əhali[redaktə | əsas redaktə]

24 oktyabr – 13 noyabr 2011-ci il əhali siyahıyaalınmasına əsasən Qərbi Azərbaycan ostanında 3.080.576 nəfər əhali yaşayır.

Dini və etnik tərkib[redaktə | əsas redaktə]

2006–cı il siyahıyaalınmasına əsasən
ostan əhalisinin dini tərkibi[10]
Etnik qrup Nisbəti
Müsəlmanlar
  
99.37%
Xristianlar
  
0.26%
Zərdüştilər
  
0.01%
İudaistlər
  
0.00%
Digərləri
  
0.06%
Təsniflənməmiş
  
0.30%
2010-cu ildə Qərbi Azərbaycan ostanında
əhalinin ana dilinə əsasən etnik tərkibi (toplam)[11]
etnik qrup nisbəti
Azərbaycanlılar
  
76.20%
Kürdlər
  
21.70%
Farslar
  
0.80%
Digərləri
  
1.00%
Təsniflənməmiş
  
0.30%
2010-cu ildə Qərbi Azərbaycan ostanında şəhər
əhalisinin ana dilinə əsasən etnik tərkibi
etnik qrup nisbəti
Azərbaycanlılar
  
82.50%
Kürdlər
  
15.40%
Farslar
  
1.30%
Digərləri
  
0.30%
Təsniflənməmiş
  
0.50%
2010-cu ildə Qərbi Azərbaycan ostanında kənd
əhalisinin ana dilinə əsasən etnik tərkibi
etnik qrup nisbəti
Azərbaycanlılar
  
66.40%
Kürdlər
  
31.20%
Farslar
  
1.30%
Digərləri
  
2.40%
Təsniflənməmiş
  
0.00%

Əhali əsasən Azərbaycan türklərindən[12][13][14][15][16][17][18], qismən kürdlərdən[19][20] , az sayda ermənilərdən və assuriyalılardan ibarətdir . [21]

İnzibati bölgü[redaktə | əsas redaktə]

Qərbi Azərbaycan ostanı inzibati cəhətdən aşağıdakı şəhristanlara bölünür :

Qərbi Azərbaycan ostanının inzibati bölgü xəritəsi
  1. Urmiya şəhristanı (Urmu)
  2. Salmas şəhristanı
  3. Xoy şəhristanı
  4. Çaldıran şəhristanı
  5. Maku şəhristanı
  6. Bükan şəhristanı
  7. Sərdəşt şəhristanı (Sarıdaş)
  8. Təkab şəhristanı (Tikantəpə)
  9. Məhabad şəhristanı (Soyuqbulaq)
  10. Miyandoab şəhristanı (Qoşaçay)
  11. Piranşəhr şəhristanı (Xana)
  12. Üşnəviyyə şəhristanı (Üşnü)
  13. Nəqədə şəhristanı (Sulduz)
  14. Şot şəhristanı
  15. Şahindej şəhristanı (Sayınqala)
  16. Çaypara şəhristanı
  17. Puldəşt şəhristanı (Ərəblər)

Ayrıca Bax[redaktə | əsas redaktə]

Xarici Keçidlər[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. World Gazetteer : Iran: divisions administratives (superficie (km²))
  2. آذربایجان غربی
  3. Minorsky, V.; Minorsky, V. Ādharbaydjān (Azerbāydjān). Encyclopaedia of Islam. Edited by P.Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel and W.P. Heinrichs. Brill, 2007. Brill Online. [1]
  4. Encyclopædia Iranica, "Azerbaijan: Pre-Islamic History", K. Shippmann
  5. Al-Moqaddasi, Shams ad-Din Abu Abdallah Muhammad ibn Ahmad, Ahsan al-Taqasi fi Ma’rifa al-Aqalim, translated by Ali Naqi Vaziri, volume one, first edition, Mu’alifan and Mutarjiman Publishers, Iran, 1981, pg 377
  6. Dim Dim döyüşü
  7. Qərbi Azərbaycan vilayətində 3 gün ümumi matəm elan olunub
  8. Qərbi Azərbaycan vilayətində ölənlərin sayı 12 nəfərə çatıb
  9. İranda ən böyük qızıl istehsalı zavodu tikiləcək
  10. 2. 15. Population by Religion and Ostan, 1385 Census
  11. طرح بررسی و سنجش شاخص‌های فرهنگ عمومی کشور (شاخص‌های غیرثبتی){گزارش}:استان آذربایجان غربی/به سفارش شورای فرهنگ عمومی کشور؛ مدیر طرح و مسئول سیاست گذاری:منصور واعظی؛ اجرا:شرکت پژوهشگران خبره پارس -شابک:۶-۳۶-۶۶۲۷-۶۰۰-۹۷۸ *وضعیت نشر:تهران-موسسه انتشارات کتاب نشر ۱۳۹۱
  12. Columbia İnternational Affaris Online : Iran – International Pressure and Internal Conflict
  13. http://countrystudies.us/iran/41.htm
  14. گنجینه ای بنام آذربایجانغربی - سازمان تعزیرات حکومتی (The government suspended) Farsi
  15. معرفی آذربایجان غربی - پورتال جامع آذربایجان غربی (Farsi & English)
  16. آذربایجان غربی ؛ رنگین کمان اقوام و اقلیت ها در مسیر توسعه - مهر نیوز Mehr News (Farsi)
  17. گردشگری استان - سازمان نظام کاردانی ساختمان استان آذربایجان غربی (Farsi)
  18. استان آذربایجان غربی - سايت جامع گردشگري ايران (Farsi)
  19. Güney Azərbaycan Sosyo-Kültürəl Araştırmaları (GÜNASKAM) :Güney Azerbaycan ve Kürt sorunu
  20. Report Honour killings in Iran
  21. Kürd tarixi,Məhəmməd ayət, tehran birinci çab 1382 ikinci çap 1386,Porseman nəşri,s 67.