Farslar

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Farslar
fars فارسی‌زبانان
Portrait of a Persian lady in Iran, 10-08-2006.jpg
Ümumi sayı
83. 250 000 (2013)
Yaşadığı ərazilər
Flag of Iran.svg İran 59.198 000 (2013)[1]
Flag of Turkey.svg Türkiyə 612 000 (2013)[2]
Flag of the United Arab Emirates.svg BƏƏ 406 000 (2013)[3]
Flag of Iraq.svg İraq 405 000 (2013)[4]
Flag of the United States.svg ABŞ 3.441 000 (2013)[5]
Dili

fars dili

Qohum xalqlar

İrandilli xalqlar

Farslar — əsasən İranda yaşayan xalq.

Məskunlaşmaları və sayları[redaktə | əsas redaktə]

Dünyada sayları 2013-cü ilə olan təxminə əsasən 83 milyondan çoxdur. Onlardan 59 milyonu İranda, qalanları Türkiyədə, BƏƏ-də, İraqda, Qətərdə, Amerika Birləşmiş Ştatlarında, Almaniyada, Kanadada, Fransada, Böyük Britaniyada, Küveytdə, İsveçdə və digər ölkələrdə yaşayırlar. Fars dilində danışırlar. Dindarların əksəriyyəti şiə, azlığı sünni, bəhai, zərdüşti və sairədir.

Fars xaqının mənşəyi və “fars” sözünün mənası[redaktə | əsas redaktə]

Fars sözünə İlk dəfə e.ə. IX əsrə aid qədim Aşşur kitabələrində rast gəlinmişdir. Fars sözü qədim pəhləvi dilində "iti","cəld" anlamını ifadə edir.

Farslar e.ə. II minillikdə Şərqi Avropa düzəngahlarından kütləvi şəkildə köç edərək Orta Asiyada, oradan da Fars körfəzinin şimal-şərq ərazilərdəki qədim yurdlarına qayıdaraq məskunlaşmışlar. Bu ərazi onların adı ilə Parsa (Persiya, Persiana, müasir dövrdə Fars ostanı) adlanırdı. E.ə. IX əsrin II yarısında isə farslar tayfa ittifaqı yaratmışlar. Ona Əhəmənilər sülaləsi başçılıq etmişdir. Sülalənin banisi də Əhəmən olmuşdur. Onlar əvvəl Aşşurun, sonra Midiyanın tərkibində olmuşlar. E.ə. 550-ci ildə Midiyada hakimiyyəti ələ alan Parsa hakimi II Kir (Kuruş) Əhəmənilər dövlətinin əsasını qoymuşdur. Əhəməni Fars imperiyası e.ə.331-ci ilə qədər mövcud olmuş və fars xalqının formalaşmasında müstəsna rol oynamışdır.

Tarixdə farslar[redaktə | əsas redaktə]

Tarixdə fars sülalələrinin iri hakimiyyəti mövcud olmuşdur: Əhəmənilər (e.ə.550-331), Sasanilər (226-651), Büveyhilər (935-1055),Pəhləvilər (1925-1979) və digər böyük imperiyalar.

E.ə.547-ci ildə Kiçik Asiyada Lidiyanı, az sonra buradakı yunan məskənlərini, e.ə.539-cu ildə Babili fəth edən Əhəmənilər demək olar ki, bütün Cənubi Qərbi Asiya regionunu özlərinə tabe etmişlər. E.ə. 530-cu ildə II Kir Tomiris tərəfindən öldürüldü. Onun yerinə oğlu II Kambiz keçdi və o, e.ə. 525-ci ildə Peulisiya döyüşündə Misir ordularını məğlub etdi və Misiri tam tabe etdi. Bu döyüşdən sonra Əhəmənilərin ərazisi Misirdən Hindistana, Fars körfəzindən Böyük Qafqaza qədər uzanmışdır. E.ə.552-ci ildə Əhəməni taxtına I Dara əyləşdi. O, vahid pul islahatı keçirdi. Dövlətin ərazisi 20 satraplığa bölündü. Onun dövründə bütün Şimali Hindistan və Şərqi Avropa tabe edildi. Əhəmənilər dövləti e.ə. 330-cu ildə Makedoniyalı İsgəndər tərəfindən süquta uğradıldı. E.ə.323-cü ildə İsgəndər öldükdən sonra onun imperiyası parçalanmış və Parsa e.ə. 250-ci ilə qədər Selevkilər dövlətinin, e.ə.250-226-cı illərdə isə Parfiya dövlətinin tərkibində olmuşdur. 226-cı ildə isə Parfiyada Arşakilər sülaləsini fars Sasanilər sülaləsi əvəz etmişlər. Sasanilər dövləti 651-ci ilə qədər yaşamışdır. VII əsrin ortalarında isə İran ərəb işğallarına məruz qalmış və Sasanilərin əlində olan bütün ərazilər Ərəb Xilafətinə keçmişdir. Bununla da fars xalqının həyatında əsaslı dönüş baş vermişdir. Bu dönüşün əsasını farsların İslam dinini qəbul etməsi təşkil edir. Farslar İslamı qəbul etdikdən və ərəblər tərəfindən işğal edildikdən sonra fars mədəniyyəti çöküş dövrünə qədəm qoymuş, yalnız X əsrdə dirçələ bilmişdir.

Türkləşmə və yenidən farslaşma[redaktə | əsas redaktə]

Ərəb Xilafətinin tənəzzül etdiyi IX-XI əsrlərdə İran ərazidində müxtəlif dövlətlər, o cümlədən iri feodal dövlətləri meydana gəlmişdir. 1040-1054-cü illərdə İran ərazisi türk Səlcuqların yürüşlərinə məruz qalmışdır. Bu da həmin ərazinin tam şəkildə vahid dövlətin tərkibində birləşməsinə şərait yaratmışdır. Bu dövr həm də farsların türkləşməsi dövrü kimi də təsnif edilir. 1136-1225-ci illərdə Atabəylər, 1225-1231-ci ilərdə Xarəzmşahlar, 1258-1357-ci illərdə Elxanlılar, XIV əsrin əvvəllərindən 1501-ci ilədək müxtəlif vaxtlarda Qaraqoyunlular, Ağqoyunlular, Cəlairilər və s. dövlətlərin tərkibində olan İran ərazisi 1501-ci ildə Səfəvilər dövlətinin yaranması ilə Səfəvi dövlətinin tərkibində olmuşdur. 1736-cı ildə Səfəvilərin hakimiyyəti sona yetir və Nadir şah Əfşar hakimiyyətə gəlir. 1747-ci ildə Nadir şahın ölümündən sonra isə İranda mərkəzi hakimiyyət uğrunda Urmiya xanı Fətəli xan Əfşarın, Məhəmmədhəsən xan Qacarın və Zəndilər sülaləsindən Kərim xan Zəndin mübarizəsi başlamışdır. Təxminən yarım əsrlik Zənd hakimiyyətindən sonra Ağa Məhəmməd Xan Qacar qalib gəlmiş və 1796-cı ildə özünü şah elan etmişdir. Türk Qacar sülaləsinin hakimiyyəti 1925-ci ilə qədər davam etmişdir. 1921-ci ildə xarici imperialist qüvvələin dəstəyi ilə Qacarlar dövlətində baş vermiş dövlət çevrilişi nəticəsində farslar hakimiyyətə gəlmiş, 1925-ci ildə Rza Pəhləvi özünü şah elan etmiş və Qacarlar sülaləsinin hakimiyyətinə son qoyulmuşdur.

Məşhur farslar[redaktə | əsas redaktə]

-Əhəmən – fars Əhəməni dövlətinin qurucusu

-DaraƏhəməni hökmdarı

-Xerx (Kserks) – Əhəməni hökmdarı

-Ərdəşir Babəkan – fars Sasani dövlətinin qurucusu və eyni adlı sülalənin banisi

-Xosrov Pərviz ƏnuşirəvaN – fars Sasani dövləti hökmdarı

-Yezdəgird – fars Sasani dövləti hökmdarı

-Bəhram şah – fars Sasani dövləti hökmdarı

-Hafiz Şirazi – şair

-Sədi Şirazi – şair

-Kərim xan ZəndZənd sülaləsinin banisi

-Nima Yişic – şair

-Peyman Bəxtiyar – şair

-Məliküşşüəra Bahar – şair

-General Zahid – siyasi xadim,hökumət başçısı

-İmam Xomeyniİran İslam Respublikasının ilk ali lideri

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]