I Dara

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
I Dara

Böyük Dara (MÖ 549 - MÖ 485, Əski Farsca: 𐎭𐎠𐎼𐎹𐎺𐎢𐏁, Xerxes Dārayawauš) MÖ 552 - 485 illər arasında İranı yönetmiş olan imperator.

Modern Farscada adı داریوش (Dâryûsh), İbranicə qaynaqlarda דַּרְיָוֶשׁ (Daryaweş) Antik Yunancada Δαρεῖος(Darios), Latınca və Romalı tarixçilərin qeydlərində isə Darius biçimində keçir. Ayrıca Darius apardığı fəthlər ilə farslar üçün çox önəmli sayılır.

Həyatı[redaktə]

I Dara e.ə. 522-486-cı illərdə Əhəmənilər dövlətinin hömdarı olub.Onun dövründə İran dünyanın ən güclü dövləti idi.Bu dövlət Egey dənizindən Hind çayına qədər və Qafqaz dağlarından Həbəşistana qədər əraziləri əhatə edirdi. Daranın hakimiyyəti altında səksənə yaxın xalq yaşayırdı.O,güclü mərkəzləşdirilmiş dövlət yaradıb ölkəni əyalətlərə - satraplıqlara bölmüşdü.Ona görə də Daraya şahlar şahı deyirdilər.

Hakimiyyətə gəlməsi[redaktə]

II Kir massagetlərlə döyüşdə həlak olduqdan sonra onun yerinə böyük oğlu II Kambis keçdi.Atasının yolu ilə gedən Kambis qonşu ölkələrə hücumları davam etdirirdi.Yeni hökmdar dəliqanlı və qəddar idi.Taxt-taca göz dikən olmasın deyə Kambis sui-qəsdlər təşkil edib yaxın qohumlaını qətlə yetirirdi.

Misirə yürüş edən Kambis öz adamlarına tapşırdı ki, o, Misirdə olarkən kiçik qardaşını qətlə yetirsinlər.Padşah yola düşəndən bir az sonra onun kiçik qardaşı yoxa çıxdı.Lakin onun necə öldürülməsindən heç kimin xəbəri olmadı.Bundan istifadə edən midiyalı maq Qaumata şahzadənin otağında gizlənib öz yaxın adamları vasitəsi ilə Kambisin kiçik qardaşı adından ölkəni idarə etməyə başladı.

Kambis Misirdən qayıdarkən kahinlər padşaha dedilər ki,o öz ölümünü Ekbatanda tapacaq.Kambis qərara aldı ki,bu şəhərə etməsin.Xeyli yol gedəndən sonra Kambisin qoşunu bir sakit şəhərin kənarında düşərgə saldı.Bir qədər dincəldikdən sonraKambis şəhərə adam göndərdi ki,,buranın hansı şəhər olduğunu öyrənsin.Gedənlər xəbər gətirdilər ki,bu şəhərin adı Ekbatandır.Kahinlərin sözünü xatırlayan Kambis cəld yola düşməyi əmr etdi.Özü isə tələsdiyindən ata minərkən ayağını yaraladı.Yara uzun müddət sağalmadı və Kambis yoldaca dünyasını dəyişdi.

İranın paytaxtı Suzda isə Qaumata Kirin kiçik oğlu adından ölkəni idarə edirdi.Öz qızını şahzadəyə ərə vermiş Otan adından bir saray əyanı kürəkəninin üzə çıxasından şübhəyə düşdü.Qaumatanın da birdən-birə yoxa çıxması Otanın şübhələrini artırdı.Nəhayət o,qızının yanına gedib soruşdu ki,o,ərni axırıncı dəfə nə vaxt görüb.Qız dedi ki,əri gecə düşənən sonra onun otağına gəlir,heç vaxt da çırağını yandırmır.Birdən Otanın yadına düşdü ki,vaxtı ilə Kambis Qaumatanı cəzalandıraraq onun qulaqlaını kəsdirmişdir.O,qızına dedi ki,gecə əri yatandan sonra,görsün onun qulaqları yerindədirmi.

Qız atasının xahişini yerinə yetirdi və səhərisi gün ona xəbər verdi ki ərinin qulaqları yoxdur.

Otana hər şey bəlli oldu. O, yeddi ən nüfuzlu saray əyanını bir yerə yığıb məsələni onlara açdı.Əyanlardan Dara adlı birisi dedi ki,mütləq bu gecə Qaumatanın gizləndiyi otağa gedib onu öldürmək lazımdır,əgər bu işi sabaha saxlasalar, kimsə ona xəbər verəcək,onda qaumata oların axırına çıxacaq..Hamı Daranın fikri ilə razılaşdı.Onda Dara dedi:

-Gecəyə kimi heç kim bu otaqdan çıxamamalıdır..Gecə isə hamımız bir yerdə çıxıb onun otağına gedəcəyik.

Əyanlar razılaşdılar.Hamı gecəni gözlədi.Yatmaq vaxtı gələndə yeddi saray yanı otaqdan çıxıb kiçik şáhzadənin otağına yolandılar.Keşikdə duran fərraşlar nüfuzlu əyanları saxlamağa cürət etmədilər.Əyanlar qəfildən otağa girəndə ,gördülər ki,Qaumata ilə qardaşı burada oturub söhbət edirlər.Qaumata işin nə yerdə olduğunu bilib tez xəncərini götürdü və o biri otağa qaçdı.Dara ilə Otan onun dalınca tərpəndilər.Maqın qardaşı isə o biri əyanların qabağını kəsdi.

Qaranlıq otaqda Qaumata ilə tutaşan Otan gördü ki,maqa güc gələ bilmir,Daranı köməyə çağırdı.Dara isə əlində qılınc süpürəşənlərin ətrafına fırlanır,nə edəcəyini bilmirdi.Axırda Otan dözməyib Daraya qışqırdı:

-Vur da! Nə durmusan!

-Axı qorxuram qılınc sənə dəyə.

-İkimizi də vur!

Dara gözünü yumub qaranlıqda süpürüşənlərə qılıncla zərbə endirdi.Xoşbəxtlikdən qılınc Qaumataya dəydi.Midiya maqı yerindəcə canını tapşırdı.

Səhər açılanda saray əyanları farsları yığıb əhvalatı onlara danışdılar.

Kirin nəslindən padşahlıq taxtına oturmağa heç kim qalmamışdı.Odur ki,saray əyanlarından biri təklif etdi ki ,Yunanıstanda olduğu kimi ağsaqqallar şurası yaratsınlar.Qo dövləti həmin şura idarə etsin.Lakin Dara buna etiraz etdi:

-Xalq hakimiyyəti Yunanlarda qəbul olunub.Ancaq biz yunan deyilik,farsıq.Başqa xalqın adətini götürüb özümüzünkindən intina etmək bizə yaraşmaz.Bizə padşah lazımdır.

Farslar Dara ilə razılaşdılar.Onlar bu qərara gəldilər ki, Qaumatanın öldürülməsində iştirak edən yeddi əyandan biri İranın padşahı olsun. Sözü bir yerə qoydular ki, səhər hamısı atlanıb şəhər darvazasına çıxsınlar.Şəhərdən çıxandan sonra kimin atı birinci kişnəsə,o da padşah olsun.

Daranın bir ağıllı mehtəri var idi.Məsələnin nə yerdə olduğunu bilən mehtər qərara gəldi ki,ağasına kömək etsin.Daranın ilxısındakı atlardan birinin yenicə bir balası olmuşdu.Mehtər gecə ikən bu dayçanı götürüb şəhər darvazasından çıxardı və yaxın bir yerdə gizlətdi.

Səhər açıldı, yeddi fars əyanı ata süvar olub şəhər darvazasından çıxdılar.Bir az getmişdilər ki,Daranın madyanı balasının iyini hiss etdi və kişnədi.Qalan əyanlr atdan düşüb Daranın qabağında diz çökdülər və “Əhəmənilər hökmdarı Daraya eşq olsun!” dedilər.

Daxili çəkişmə[redaktə]

II Kambisin bacarıqsız idarəsi nəticəsində İranda taxt Smerdisin əlinə keçmişdi. Ölkə iç savaşın ucuna gəldiyi sırada Kambis intihar etdi.

Ancak sarayda Smerdisin bir saxtakar olduğu fikri yayılırdı. Bəzilərinə görə taxtda oturan şəxs Böyük Kirin oğlu Smerdis değil, Qaumata adında bir məcusi kahin, maqdı. Ölümsüzlərin sərkərdəsi olan general Dara bu söyləntiləri yayaraq Smerdisə qarşı üsyan bayrağı qaldırdı. Soylularla birləşərək Smerdisi devirdi və şah oldu.

İmperatorluğun qızıl çağı[redaktə]

Kir Asiyada gedə biləcəyi ən uc nöqtəyədək getmiş və orada ölmüşdü. Kambis də Afrikada ən uc nöqtəyə çatmış və ölmüşdü. Dara imperatorluğu Avropa yönündə genişlətməyə qərar verdi.

Qərbi Anadoluda İonların üsyanı, farsların diqqətini bu yönə çəkdi. Üsyanı Yunan şəhərlərinin dəstəklədiyi anlaşılınca Dara Egeyin qarşı yaxasına səfər qərarı aldı. Ancaq Yunanıstan gözlənəndən daha zorlu bir düşman çıxdı, savaşçı şəhərlərin direnişi və coğrafi əngəllər üzündən üzülən İran ordusu Marafonda məğlubiyyətə uğradı.

TrakiyaMakedoniyanı istila edən Dara, şimal bozqırlarındaki İskit savaşçılarının üzərinə yürüdüysə də, önemli bir sonuc əldə edə bilmədi.

Dara dönəmində imperiya ən geniş sınırlarına ulaşdı. Böyük Kirin başlatdığı ticarət yolları tamamlanaraq çatdırılma asanlaşdı. Sınırlar içindəki barış və istiqrar sayəsində iqtisadi fəaliyətler gelişdi və Aralıq dənizin qərbinədək uzanan ticaret xətləri quruldu.

Daranın hökmü altına girən farklı milletler arasında kısmen huzur temin edilmişti. Yahudilere dini serbestlik tanındı. Mısır'da bir tapınak inşa edildi. Yunan kahinlerine önem verildi.

Dara dönəmindəki ən böyük bayındırlık fəaliyəti isə Persepolis adlı yeni mərkəzin inşa edilmesi oldu.

İstinadlar[redaktə]

Həmçinin bax[redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə]