Marafon döyüşü

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Marafon döyüşü
Yunan-İran müharibələri
Plain of Marathon 1.jpg
Marafon düzənliyinin müasir görünüşü
Tarix 12 sentyabr e.ə. 490
Yeri Marafon, Yunanıstan
Nəticəsi yunanlar qalib gəldi
Münaqişə tərəfləri
Afina
Plateya
Əhəmənilər dövləti
Komandanları
Miltiad
Kallimax
Datis
Artafern II
Tərəflərin qüvvəsi
10000 Afinalı, 1000 Plateyalı təxminən 26 000
İtkilər
Herodota əsasən 192 yunan Herodota əsasən təxminən 6400

Marafon döyüşüYunan-İran müharibələrinin böyük döyüşlərindən biri. Döyüş e.ə.490-cı ilin 12 sentyabrında Afinadan təxminən 42 km uzaqlıqda olan Marafon şəhərində baş vermişdir.

Marafon döyüşündə İran ordusu sarsıdıcı məğlubiyyətə uğramışdır. Miltiadın rəhbərliyi etdiyi Plateyalılar və Afinalıların müttəfiq qoşunları düşmən ordusunun böyük hissəsini məhv etmişdir. Bu döyüş yunanların Əhəmənilər imperiyasının qoşunları üzərində ilk qələbəsi olmuşdur.[1] Bu məğlubiyyət İrana çox böyük fəsadlar vermədi, çünki o dövürdə bu dövlət ən qüdrətli dövlətlərdən biri idi və böyük resurslara malik idi Bu uğursuz ekspedisiyadan sonra I Dara Yunanıstanı bütövlüklə fəth etmək üçün böyük qoşun toplamağa başladı. Onun planlarına Misirdə e.ə. 486-cı ildə baş verən üsyan manə oldu.[2] Daranın vəfatından sonra hakimiyyətə I Kserks gəldi.[3] Misir üsyanın yatırılmasından sonra Kserks Yunanıstan üzərinə yürüşü üçün hazırlıqlarını davam etdirdi.[4]

Mənbələr[redaktə | əsas redaktə]

Herodotun Türkiyənin Bodrum şəhərindəki heykəli

Marafon döyüşünü təsvir edən bu günə qədər gəlib çatmış əsas mənbə Herodotun VI "Tarix" kitabı sayılır. "Tarixin atası" öz əsərinə belə yanaşırdı: "Tapşırığım, mənə danışılan nə isə onu verməkdir, inanmağa gəlincə, heç bir şey məni buna vadar edə bilməz və bunu bütün dediklərim üçün söyləyirəm"[5] və bu yanaşma müəyyən tənqidlər doğurur. Onun "Tarix" əsərində olan məlumatların düzgünlüyü müxtəlifdir. Ayrı-ayrı hekayələri əfsanələr və novellalara aid etmək olar. Eyni zamanda xüsusi tədqiqatlar Herodotun məlumatlarını təsdiqləyirlər. O, tarixi əsərlərini yazarkən loqoqrafların əsərlərini, orakulların kəlam qeydlərini, rəsmi xarakter daşıyan abidələri (magistrantlar, kahinlər və kahinələr siyahıları və s), şifahi rəvayətləri və şahidlərin hekayələrini istifadə etmişdir. Herodot üçün siyasi qərəzlilik də yad deyildi. Afina sakini olan Herodot İran üzərində qələbədə Afinalıların töhfələrini çox yüksək qiymətləndirir. Spartalılar barəsində o, təmkinlə yazır, amma onların müharibədə etdiyi xidmətlərini inkar etmir. Herodot Fiva şəhərini yunanların satqını kimi görür və ona qarşı xüsusilə mənfi yanaşır.[6]

Ktesiy müəyyən mənada Herodotu tamamlayır və eyni zamanda özünü onunla müqayisə edir.[7] Həkim olan Ktesiy İrana əsir düşmüşdür və nəticədə II Artakserksin sarayında xidmət göstərirdi. Ehtimal olunur ki, İran hökmdarını müalicə edən Ktesiyin əlinə arxiv materiallar düşmüşdür. Vətəninə qayıtdıqdan sonra o, "İran tarixi" (q.yun. Περσικά) əsərini yazmışdır.

Ktesiyi həm antik, həm də müasir tədqiqatçılar tənqid edirlər. Aristotel, Feopomp, Strabon, LukianPlutarx kimi qədim yunan tarixçiləri onun verdiyi məlumatların şübhəli və həqiqətdən uzaq olduğunu qeyd edirdilər. Müasir tarixçilər Ktesiyin rəsmi fars salnamələrini istifadə etdiyinə şübhə edirlər.[8] Bir neçə tarixçilərlə mübahisə edərək, o, bəzi detalları dəyişməklə məlumatların çoxusunu onlardan köçürdürdü. Ktesiy Herodotu yalan danışmaq və uydurmaçılıqda günahlandırır. Bununla yanaşı müasir tarixçilər onun "Fars tarixi" əsərinin qəhramanlarının uydurma olduğunu bildirilər.[7] Həmçinin Ktesiy hadisələrin baş verdiyi tarixlərdə və qoşun sayının qiymətləndirilməsində kobud səhvlər edir.[9][10]

Xeyli sonra yaşamış antik tarixçi-bioqraflar PlutarxKorneli Nepot da İran-Yunan müharibələrinin hadisələrinə diqqət yetirirdilər. Marafon döyüşü haqqında məlumatları Plutarx Aristidanın həyatı haqqında yazdığı əsərdə verir, Korneli Nepot isə Miltiadın.

Döyüşdən altı əsr sonra yaşamış Pavsani döyüş yerində lövhəli 4 qəbir təpələrini təsvir edir — biri Afinalılar üçün, digəri Plateyalılara, o biri də döyüşdə iştirak edən qullar üçün. Həmçinin qədim yunan coğrafiya aliminə əsasən, Miltiadı da sonradan Marafon vadisində dəfn etmişdilər.[11] Döyüş meydanında dəfnlərin olduğunu Fukidid də "Tarix" əsərində qeyd edir.[12] Arxeoloji qazıntılar antik mənbələrdən olan məlumatları təsdiqləyir. Məşhur həvəskar arxeoloqlar Henrix ŞlimanValerios Staisın aparadığları qazıntılar zamanı Pavsani və Fukididin təsvir etdiyi dəfn yerləri tapılmışdı.[13]

Döyüşdən əvvəl baş verən hadisələr[redaktə | əsas redaktə]

Afinada vəziyyət[redaktə | əsas redaktə]

Zorla hakimiyyəti əlinə keçirmiş tiran Pisistratanın ə.v. 527-ci ildə ölümündən sonra, hakimiyyət onun oğulları HipparxHippiasın əlinə keçdi.[14] E.ə. 514-cü ildə Hipparxın qətlindən sonra sağ qalan Hippias hakimiyyəti qoruyub saxlamaq üçün ətrafını muzdlularla əhatə etdi.[15] E.ə. 510-cu ildə Sparta çarı Kleomen Afinaya hərbi yürüşü başlatdı və onun nəticəsində tiran devrildi. Afinaya Alkmeonidlər sülaləsinin nümayəndəsi Klisfen qayıtdı. Ona yeni qanunların hazırlanması tapşırılmışdı. Onun tərəfindən edilən yeniliklər Afinaya demokratiya gətirdi (q.yun. δημοκρατία).[16] Həmçinin onun dövründə ostrakizm tətbiq edilməyə başlandı, hansı ki demokratiyaya qarşı olan görkəmli vətəndaşları səsvermə yolu ilə şəhərdən qovulması nəzərdə tuturdu.[17] Klisfenin etdiyi dəyişikliklər Afina aristokratiyası olan Evpatridlərin xoşuna gəlmirdi. Onlar öz nümayəndəsi İsaqorun arxont vəzifəsinə seçilməsinə nail olaraq, Klisfeni qovdular və onun islahatlarını ləğv elədilər. İsaqor və onun tərəfdarlarını Spartalılar dəstəkləyirdilər. Demos bu dəyişikliyə etiraz elədi və üsyan qaldıraraq həm İsaqoru həm də Spartalıları Afinadan qova bildi.[18]

Onlar qovulduqdan sonra şəhərin qüdrəti artmağa başladı. Lakin sakinlər Spartalıların qisasından ehtiyat edirdilər. Onların ordusu qarşısında qorxu o qədər böyük idi ki, Klisfen e.ə. 508/507-ci illərdə[19] səfirini Daranın qardaşı və fars satrapı I Artafernin yanına göndərdi. Səfirin məqsədi Spartalılara qarşı müdafiə birliyinin təmin edilməsi idi. Farslar Afinalılardan "torpaq və su" tələb etdilər.[20] Səfirlər razılaşdılar. Bu simvolik akt tabeçiliyin formal tanınması demək idi. Səfirlər evə qayıdanda "sərt qınağa" məruz qalsalar da, farslar İoniya yunanları kimi Afinalıları da tabe etdiyi millətlərdən hesab etməyə başladı. Sonrakı itaətsizliyi onlar qiyam kimi qiymətləndirdilər. Əhəmənilər İmperiyasının Yunanıstana sonrakı hərbi kampaniyalarının (Mardoninin e.ə. 492-ci ildə yürüşü, Datis və Artafernin e.ə. 490-cı ildə ekspedisiyası, həmçinin Kserks ordusunun hücumu) əsas məqsədlərindən biri Afinanı istila etmək idi.[21]

Yunan-İran müharibələrinin başlaması[redaktə | əsas redaktə]

E.ə. 499-cu ildə Kiçik Asiya ərazisində yerləşən və İran padşahının hakimiyyəti altında olan polis adlı siyasi yunan qurumları üsyan qaldırdılar. Üsyançıların nümayəndələri Egey dənizinin qərb sahilində yaşayan qohum yunanların yanına yollandılar. Spartalılar farslara qarşı hərbi münaqişəyə girmək istəmədilər, halbuki Afinalılar kömək üçün 20 gəmi göndərməyə qərar verdilər.[22][23] Üsyançılar Afinalılarla birgə imperiyanın mühüm şəhərini və satraplığın paytaxtı Sardis şəhərini ələ keçirmək və yandırmağa nail oldular. Dara bu üsyanda iştirak edən və onun hakimiyyətinə qarşı olan yunanlardan qisas almaq istəyirdi.[24][25]

Həmçinin Dara aralarında birliyləri olmayan qədim yunan şəhərlərini fəth etmək imkanını görürdü.[24] E.ə. 492-ci ildə fars sərkərdəsi Mardoninin hərbi ekspedisiyası zamanı Frakiya zəbt edildi, Makedoniya çarlığı isə İran padşahın ali hakimiyyətini tanımışdır.[26] Beləliklə, farslar quru qoşunlarının Qədim Yunanıstanın ərazisinə keçidini təmin etdilər.

E.ə. 491-ci ildə Dara hər müstəqil yunan şəhərinə "torpaq və su" (bu farsların itaətkarlıq və hakimiyyətinin tanınması demək idi) tələbi ilə elçilərini göndərdi.[2] Əhəmənilər dövlətinin hərbi qüdrətini və gücünü dərk edən qədim Ellada şəhərləri alçaldıcı tələbləri qəbul elədilər, yalnız Afina və Sparta bu tələbi rədd elədilər. Afinada elçilər məhkəməyə verilmişdilər və edam edilmişdilər. Spartada onları su quyusuna atmışdılar ki, orada su və torpağı götürə bilsinlər.[2][27]

Artafern və Datisin ekspedisiyası[redaktə | əsas redaktə]

Dara Mardoniyi komandirlik vəzifəsindən azad etdi və onun yerinə qardaşı oğlu Artaferni qoydu və onun köməkçisi kimi təcrübəli sərkərdə MidiyaDatisi təyin elədi. Hərbi ekspedisiyanın əsas məqsədi üsyançılara kömək göstərən Eretriya və Afinanı fəth və ya tabe etmək idi, həmçinin Kiklad adalarıNaksosu da zəbt etmək planları var idi. Herodota əsasən, Dara Artafern və Datisə Afina və Eretriyanı "köleleştirmək və köleleştirilən xalqı hüzuruna gətirmək" əmrini vermişdir.[28] Ekspedisiyada keçmiş Afina tiranı Hippias da iştirak etmişdir.

Ekspedisiya zamanı fars qoşunu Naksosu istila etdi və e.ə. 490-cı ilin yay mövsümünün ortasında Evbeya adasına çatdı. Bu hadisələr baş verəndə Eretriya sakinləri şəhəri tərk etməmək və mühasirəyə tab gəlmək qərarını qəbul etdilər. Lakin İran qoşunu mühasirəylə kifayətlənmədi və hücumla şəhəri almağa çalışırdı. Herodot mübarizənin amansız olduğu və hər iki tərəf ağır itkilər verdiyi barədə yazırdı. Bununla belə altı gündən sonra iki adlı-sanlı Eretriya sakinləri Yevforb və Filaqr qapıları düşmənə açdılar. Farslar şəhərə daxil olub, onu talan etdilər, Sardıs şəhərinin yandırılmasının əvəzi olaraq farslar məbədlər və ibadətgahları alovlandırdılar. Əsir tutulmuş vətəndaşları qul elətdirdilər.[29]

Döyüşüdən öncə[redaktə | əsas redaktə]

Farslar Eretriyanı qazandıqdan sonra Attika istiqamətində yola düşdülər. Onların ordusunun tərkibində olan keçmiş Afina tiranı Hippiasın məsləhəti ilə onlar Marafon şəhəri yaxınlığında olan düzənlikdə yerləşdilər.[30] İstilaçılar üçün bu yer bir sıra üstünlüklərə malik idi. Birincisi düzənlik Eretriyaya çox yaxın idi. Havan rahat və təhlükəsiz idi. Farslar vadidə atları yedizdirmək üçün zəngin və toxunulmamış otlaq tapa bilərdilər. Həmçinin Artafern və Datis açıq çöldə döyüş haqqında heç düşünmürdülər, əksinə güman edirdilər ki, Afinalılar şəhər divarlarının müdafiəsi ilə qane olacaqlar. Hippiasın vədlərinə görə, vadidən asanlıqla Afinaya aparan rahat yollar var.[31]

Bunu öyrənən Afinalılar öz qoşunlarını Marafona yönəltdilər. Qədim ənənəyə görə, qoşunun başında 10 strateq dururdu.[32] Həmçinin Plateyadan köməyə qoşun gəlmişdir.[33] Strateqlərin növbəti addımlar barədə fikirləri tamamilə fərqlənirdi. Bəziləri qoşun sayının az olduğundan döyüşə qarşı idilər, digərləri isə əksinə döyüşə girmək məsləhətini verirdilər. Onda strateq Miltiad aşağıda göstərilən sözlərlə polemarx Kallimaxa müraciət etdi, onun verdiyi qərar isə həll edici rol oyandı:[34]

« Afinalıların qul olmaları və ya sərbəst qalması bu gün sənin əlindədir, Kallimax. [...] Çünki Afina qurulduğundan bəri indiki qədər böyük təhlükə ilə qarşılaşmamışdır. [...] Biz on strateqlərik və səslərimiz yarı yarıya bölünüb; bəzilərimiz müharibə deyir, digərlərimiz müharibə istəmir. Əgər müharibə etməsək başlarda bir çaşqınlıq olacaq, Midiyalılara yaxınlaşmaq istəyəcək qədər sarsılacaq; yox əgər Afinalıların ürəklərində bəzi şeylər çürüməyə başlamadan müharibəyə başlasaq düşməni məğlub edərik, yetər ki tanrılar bitərəf qalsınlar. Hər şey sənin əlindədir; Əgər mənim fikrimi tutsan, yurdun azad qalar və şəhərin də Yunanıstanın birinci şəhəri olar; Əgər müharibəyə qarşı çıxanların fikrinə qatılsan, indi sənə ətraflı danışdığım vəziyyətin tam əksi olacaq". »

Miltiad öz sözləri ilə Kallimaxı təxirə salmadan döyüşə başlamaq vacibliyinə inandırdı. Müdafiə taktikasının yerinə döyüşə başlamaq prinsipial qərarın qəbulundan sonra, Aristid və digər strateqlər komandanlığı Miltiada buraxdılar.[35][36][37]

Plateya və Afinadan gələn qoşunlar farsların olduğu yerə gəldilər. Düzənliyin geniş ərazisi dəniz boyunca cənubdan şimal-şərqə uzanırdı və Pentel silsiləsinin şəlaləsi onu iki yerə bölürdü. Onun cənub hissəsində bilavasitə dəniz sahillərinə qədər gəlib çatan Pendelikon dağı yerləşirdi. Afinadan kənarda olan şimal hissəsi də dağ zəncirləri ilə əhatə olunmuşdu. Eyni zamanda yastı məkanının eni zahiri idi. Şimal-şərq hissəsi göz aldadan yaşıl səthi olan geniş bataqlıq yerləri ilə bol idi.[36]

Miltiad Pentel dağlarının zirvələrində dəstə şəkilində durmağa əmrini verərək, Afinaya aparan yeganə yolu kəsdi. Hippias məhz o yolun vasitəsi ilə farsları keçirmək niyyətində idi. Hər iki qoşun bir neçə gün bir-birinin qarşısında dayanıb, heç bir hərbi cəhdə əl atmırdılar.[36]

Tərəflərin qüvvələri[redaktə | əsas redaktə]

Yunanlar[redaktə | əsas redaktə]

Marafon döyüşündə iştirak edən yunan ordusunun sayı Herodotun əsərlərində göstərilməyib. Korneli Nepot[38]Pavsani[39] döyüşdə 9 min Afinalı və min Plateyalının olduğu barədə yazırdılar. Bizim eranın III əsrində yaşayan Roma tarixçisi Mark Yustin Afinalıların sayını 10 min, Plateyalıların isə min olduğunu qeyd edir.[40] Bu rəqəmləri Marafon döyüşündən 11 il sonra baş tutan Plateya döyüşündə iştirak edən döyüşçülərin sayı (Herodotun göstərdiyi rəqmlərlə) ilə qarşılaşdırmaq olar.[41] Pavsaninin müəllif olduğu "Elladanın təsviri" əsərində olan Marafon vadisi haqqında hekayədə Afinalılar, Plateyalılar və qulların qardaşlıq məzarlarının mövcudluğu barədə yazılır, həmçinin qeyd olunur ki qullar məhz bu döyüşdə ilk dəfə hərbi məqsədlər üçün istifadə olunmuşdular.[42] Müasir tarixçilər ümumilikdə antik mənbələrdə göstərilən döyüşdə iştirak edən yunanların sayı ilə razılaşırlar.[43][44]

Döyüşün gedişi[redaktə | əsas redaktə]

E.ə 490 ildə İran Balkan Yunanıstanına qarşı yeni yürüş hazırladı. Bu dəfə bütün ordu gəmilərə yerləşdirilmişdi. Atlıları daşımaq üçün xüsusi gəmilər düzəldilmişdi. Yürüşün başında, Sard satrapının oğulları DatisArtafern dayanırdı. Donanma Kiçik Asiya sahillərindən Eqeida adaları arasından Evbe adasına yollandı. Evbedən iranlı donanma Attikaya yollandı, lakin Saronik dənizinə tərəf deyil, bir az şimala, Marafona sarı. Marafon düzü iranlı atlıların hərəkəti üçün əlverişli idi. Ola bilsin ki, burada enməyi iranlılarla olan keçmiş satrap Qipiy məsləhət görmüşdü. Afinalılar dərhal onlara qarşı çıxış etdilər və eyni zamanda Spartaya kömək üçün çapar göndərdilər. Ay bədrlənməmiş yürüşə çıxmağın imkansızlığını bəhanə edərək, spartalılar yürüşügecikdirdilər və ancaq Marafon döyüşündən sonra Afinada peyda oldular. Balkan yarımadasına soxulmuş iranlı ordu ilə ilk toqquşmanı afinalılar onlara müttəfiq olan Platei şəhəri ilə birlikdə qarşıladılar. Platei köməyə 1000 nəfər göndərmişdi. Strateqlər tərəfindən başçılıq edilən Afinanın 10 fılinin kontinqentinə baş komandanlığı arxont-polemarx Kallimax edirdi. Lakin Marafon döyüşünün təşkili və keçirilməsi işində əsas yeri strateq Miltiad tuturdu. O uzun müddət iranlıların hakimiyəti altında yaşamışdı, onların yürüşlərində iştirak etmişdi və onların hərbi taktikinə yaxşı bələd idi. Bir neçə gün iki ordu bir-birinə qarşı hərəkətsiz qaldı. İranlılar ola bilsin Afinada olan tərəfdarlarının işarəsini gözləyirdilər; afinalılar isə spartalıların yardımını gözləyirdilər. Döyüş, spartalıların yola çıxdığı gün baş verdi. İranlı komandanlıq Afinanı gözlənilmədən haqlamaq və həlledici zərbəni yardımın gəlməsinə qədər endirmək niyyəti ilə, onları Afinaya göndərmək üçün, gecə süvarilərinin əsas hissəsini gəmilərə doldurdu. Yunan komandanlığı bu barədə( casuslar və ya iranlı ordusundan fərarilik etmiş yunanlardan) xəbər tutaraq, düşmən üçün əlverişsiz şəraitdə döyüşə başladı. Nəticədə yunanlar üçün təhlükə törədən iranlı suvariləri döyüşdə iştirak etmədilər. İranlıların say üstünlüyünü nəzərə alaraq Miltiad yunan ordusunu, cinahlarını mərkəzin hesabına gücləndirərək, düzdü. Aasanlıqla yunan mərkəzini dağıdıb keçən iranlılar yunan düşərgəsinə tərəf yürüdülər. Lakin onların arxasınca qapanan yunan cinahları onların geriyə dönmələrinin qarşısını kəsdi və onları döyməyə başladı. Sahilə qaçan bəzi iranlılar öz gəmilərinə çataraq sağ qaldı, başqaları bataqlıqda məhv oldu. Afinalılar düşmənin 7 gəmisini tutaraq onları məhv etdilər. Qalan gəmiləri iranlılar dənizə çıxara bildi. Herodotun məlumatına görə, bu döyüşdə afinalıların itkisi 192 nəfər və iranlıların isə 6400 nəfər təşkil edirdi. Sağ qalmış iranlıların bir hissəsi, gəmilərə oturaraq, Suniy burnunu dolanaraq cənuba doğru hərəkət etdi. Onlar Afinada olan tərəfdarlarına və Afinada qoşunun olmamasına ümid edirdilər. Lakin afinalılar şəhidləri basdırdıqdan sonra tələsik Afinaya yola düşdülər. İranlı donanması Faler limanına girərək və şəhəri gözlənilmədən almağın imkansızlığını görərək geriyə döndü.

Əhəmiyyəti[redaktə | əsas redaktə]

Yunanların Marafondaki qələbəsi İran üçün hərbi məğlubiyyət deyil, ancaq, yenidən təkrarlana bilən, uğursuz cəhd idi. Lakin bunun Yunanıstan, xüsusi ilə Afina üçün böyük mənəvi-psixoloji əhəmiyəti var idi. İranlıların geri oturdulması iranlı ordunun yenilməzliyi barədə əfsanəni puç etdi və onlarla mübarizə edib onlara qalib gəlməyin mümkünlüyü düşüncəsini möhkəmlətdi. Marafon döyüşü gələcək iranlı təhlükəsi qarşısında yunanların birləşməsi üçün şərait yaratdı. Yunan zəfərini Afinaya xəbər vermək üçün Marafondan yola çıxan Pheidippide, təxminən 40 kilometrlik məsafəni heç dayanmadan qaçdıqdan sonra zəfər xəbərini yunanlara çatdırdığı və yerə yıxılaraq öldüyü rəvayət edilir. Bu hadisə, müasir Olimpiya Oyunlarının qurucusu Pyer de Kuberten və yoldaşlarına 42195 metrlik marafon qaçışını oyunlar arasına salmaları üçün ilham qaynağı olmuşdur.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Holland, 2005, p. 201.
  2. 2,0 2,1 2,2 Holland, 2005, p. 178—179.
  3. Holland, 2005, p. 206—207.
  4. Holland, 2005, p. 208—211.
  5. Herodot "Tarih" 537-ci sayfa
  6. Сергеев, 2008, с. 31—32.
  7. 7,0 7,1 И. В. Пьянков Ктесий как историк // Античная древность и средние века. — 1975. — № 11. — С. 52—57.
  8. Дьяконов И. М. Источники документальные и повествовательные // История Мидии от древнейших времён до конца IV в. до н. э.. — М.-Л., 1956. — С. 24. — 486 с.
  9. Bigwood J. M. Ctesias as historian of the Persian wars // Phoenix. — 1978. — Vol. 32, № 1. — P. 19.
  10. Ktesiy. Photius' excerpt of Ctesias' Persica (2) §28 (ingiliscə). www.livius.org saytında. 17 fevral 2012-ci ildə arxivləşdirilib
  11. Pavsani. Elladanın təsviri I. XXXII. 3
  12. Fukidid "Tarix" II. 34
  13. The Battle of Marathon (ingiliscə). Hellenic Parliament Foundation. 31 may 2012-ci ildə.arxivləşdirilmişdir.
  14. Holland, 2005, p. 122
  15. Holland, 2005, p. 126—128
  16. Holland, 2005, p. 128—131
  17. Ostrakizm - Azleks izahlı və ikidilli lüğətlər
  18. Исагора // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907. (rusca)
  19.  Рунг, 2008, с. 60.
  20. Herodot. Tarix V. 73
  21. Суриков Клеомен, 2005, с. 257
  22. Суриков Клеомен, 2005, с. 262—263.
  23. Herodot. Tarix V. 97
  24. 24,0 24,1 Holland, 2005, p. 171—178.
  25. Herodot. Tarix  V. 105
  26. Herodot. VII. 44—45
  27. Herodot. VII. 133
  28. Herodot "Tarih"  VI. 94
  29. Herodot VI, 101
  30. Herodot. "Tarix". VI. 102
  31. Курциус, 2002, с. 215—216.
  32. Herodot. Tarix VI. 103
  33.  Herodot. Tarix VI. 108
  34. Herodot. Tarix VI. 109
  35. Plutarx. Aristid 5
  36. 36,0 36,1 36,2 Курциус, 2002, с. 225.
  37. Herodot VI. 110
  38. Korneli Nepot. Miltiad. 5
  39. Pavsani. Elladanın təsviri. X kitab. Fokida. 20
  40. Юстин Марк Юниан. Юстин Марк Юниан. Эпитома сочинения Помпея Трога «История Филиппа» Книга II. Глава 9. сайт simposium.ru. 31 may 2012-ci ildə arxivləşdirilib (rusca)
  41. Herodot. Tarix IX. 28
  42.  Pavsani. Elladanın təsviri. I kitab. Attika. 32
  43.  Holland, 2005, p. 187—190.
  44. Lazenby, 1993, p. 54.

Antik mənbələr[redaktə | əsas redaktə]

Ədəbiyyat[redaktə | əsas redaktə]

  • Дельбрюк Г. Сражение при Марафоне // История военного искусства в рамках политической истории. — М.: Директмедиа Паблишинг, 2005.
  • Курциус Э. История Древней Греции. — Мн.: Харвест, 2002. — Т. 2. — С. 215—232. — 416 с. — 3000 экз. — ISBN 985-13-1119-7.
  • Рунг Э. В. Греция и Ахеменидская держава: история дипломатических взаимоотношений в VI—IV вв. до н. э.. — СПб.: Факультет филологии и искусств СПбГУ, 2008. — 484 с. — (Историческая библиотека). — ISBN 978-5-8465-0851-4.
  • Сергеев В. С. Глава IX. Греко-персидские войны // История Древней Греции. — М.: АСТ, 2008. — 926 с. — 3000 экз. — ISBN 978-5-17-052484-6.
  • Суриков И. Е. Клеомен I: «рождение личности» в Спарте // Античная Греция: политики в контексте эпохи: архаика и ранняя классика. — М.: Наука, 2005. — С. 212—269. — 351 с. — ISBN 5-02-010347-0.
  • Суриков И. Е. Глава V. Мильтиад, или осужденный победитель // Античная Греция: политики в контексте эпохи: архаика и ранняя классика. — М.: Наука, 2005. — С. 271—325. — 351 с. — ISBN 5-02-010347-0.
  • Davis P. 100 Decisive Battles. — Oxford: University Press, 1999. — ISBN 1-57607-075-1.
  • GiessenH. W. Mythos Marathon, Landau: Verlag Empirische Pädagogik,‎ 2010. — ISBN 978-3-941320-46-8
  • Green P. The Greco-Persian Wars. — University of California Press. — 1996. — ISBN 0-520-20313-5.
  • Holland T. Persian Fire: The First World Empire and the Battle for the West. — New York: Doubleday, 2005. — ISBN 0-385-51311-9.
  • Lazenby J. F. The Defense of Greece 490–479 BCE. — Aris & Phillips Ltd, 1993. — ISBN 0-85668-591-7.
  • Lloyd A. Marathon: The Crucial Battle That Created Western Democracy. — Souvenir Press, 2004. — ISBN 0-285-63688-X.