Plateya döyüşü

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Plateya döyüşü
Yunan-İran müharibələri
Plain of Plataea, from Mount Cithaeron engraving by William Miller after H W Williams.jpg
Döyüşün baş verdiyi Plateya ərazisinin görünüşü. Qravüra, 1829-cu il
Tarix 9 sentyabr e.ə.479
Yeri Plateya (Beotiya), Yunanıstan
Səbəbi Əhəməni imperiyasının işğalçılıq siyasəti
Nəticəsi Yunanların qəti qələbəsi
Münaqişə tərəfləri
Yunan şəhər-dövlətləri İran
Komandanları
Pavsani, Aristid Mardoni
Tərəflərin qüvvəsi
110 000 350 000 (Herodot)
70 — 120 min (müasir tarixçilərə görə)
İtkilər
159 (Herodot)
1 360 (Plutarx)
təxm. 10 000 (EforDiodor)
43 000-dən 300 000 nəfərədək, döyüş meydanından qaçmaqla xilas olanlar ilə (Herodot)

Plateya döyüşü (q.yun. Μάχη των Πλαταιών)- e.ə.479-cu ildə baş verən Yunan-İran müharibələrinin ən böyük quru döyüşlərindən biri. Döyüş Beotiyadakı Plateya adlı kiçik şəhərdə, Kiteron dağının ətəklərində baş vermişdir.

Plateya döyüşündə fars ordusu sarsıdıcı məğlubiyyətə uğradı. Spartalı Pavsaninin rəhbərlik etdiyi Yunan ittifaqının ordusu düşmən qüvvələrinin demək olar ki, hamısını praktik olaraq məhv etdi. Plateya döyüşü Ellada ərazisində işğalçıların - Kserksın rəhbərlik etdiyi Əhəməni imperiyasının quru qüvvələrinin tam məğlubiyyətinə gətirib çıxardı.

Müxtəlif antik mənbələrə görə yunanların itkiləri nisbətən az idi, onların itkisi bir neçə yüzdən on min əsgərə qədər təxmin edilir.

Mənbələr[redaktə | əsas redaktə]

Vyana parlamentinin qarşısında Herodotun müasir heykəli

Plateya döyüşünü təsvir edən və bu günə qədər gəlib çatan əsas mənbə, Herodotun "Tarix"inin IX kitabdır. "Tarixin atası" öz əsərinə "mənim vəzifəm bütün olanları söyləməkdir, amma əlbəttə ki, hər şeyə inanmaq lazım deyil və bu qayda mənim bütün tarixi əsərlərimi izləyəcək." kimi yanaşması bəzi tənqidlərə səbəb olur. "Tarix" əsərində məlumatların etibarlılığı fərqlidir. Fərqli hekayələr novella və əfsanələrə aid edilə bilər. Həmçinin, Herodot üçün siyasi tendensiya da yad deyildi. Afinada yaşayanlar, farslar üzərində qəti qələbəyə onun da qatılmasını çox yüksək qiymətləndirirlər. O, Sparta haqqında yazarkən, müharibədəki xidmətlərini inkar etmir. Fivin ümumhellin işində xəyanətkarlara məxsus olmasını isə, xüsusilə inkar edirdi.

Ktesi müəyyən əlavələr edir, eyni zamanda, özünü Herodotla qarşı-qarşıya qoyur. O, irsi həkim olaraq farslar tərəfindən əsir götürülmüş və son nəticədə Əhəməni hökmdarı II Artakserksın sarayına dəvət olunmuşdur. Əhəməni hökmdarının şəxsi həkimi olan Ktesi arxiv materiallarına girişmək imkanı əldə etmiş olur. Vətənə qayıtdıqdan sonra "Fars tarixi" (q.yun. Περσικά) əsərini yazır.

Ktesi həm antik, həm də müasir tədqiqatçılar tərəfindən tənqid olunur. Aristotel, Feopomp, Strabon, LukianPlutarx onun verdiyi məlumatların qeyri-dəqiq və uydurma olduğunu qeyd etmişlər. Müasir tarixçilər Ktesinin rəsmi fars salnamələrindən istifadə etməsi faktını şübhə altına alırlar. Əvvəlki tarixçilərə görə, o, yalnız müəyyən detallarda dəyişiklik etmiş, çoxunu isə olduğu kimi köçürmüşdür. Ktesi isə, Herodotu yalan və uydurmalara görə günahlandırır. Eyni zamanda, müasir tarixçilər onun "Fars tarixi" əsərində də uydurma personajların olduğunu qeyd edirlər. Ktesi həmçinin, baş vermiş hadisələrin tarixlərində (Plateya döyüşünün Salamin döyüşündən əvvəl baş verdiyi göstərilmişdir), qoşunların sayında (Plateya döyüşündə 300 spartalının, 100 periekin və 6 min digər yunan) kobud səhvlərə yol vermişdir.

Siciliyalı Diodor da Plateya döyüşü haqqında yazmışdır. Diodorun "Tarixi kitabxana" əsəri və onun girişi ilə bağlı çoxlu ziddiyyətli fikirlər söylənilmişdir. Bunların ən görkəmlilərindən biri, XX əsr ellinizm tarixçisi Temin onu belə xarakterizə etməsidir: "O, səlahiyyətli bir tarixçi deyil və əlbəttə ki, bu barədə də bilmirdi; o, ən özündənrazı axmaq idi, lakin ciddiyyətdə dürüst olmuşdur". Onun əsərinin digər tədqiqatçıları, əsərdə kompilyativlik (təcrübəsizlik) və bəzi xronoloji qeyri-dəqiqliklərin olmasını qeyd etsələr də, Siciliyalı Diodorun böyük əhəmiyyətə malik olmasını bildirmişlər. Çünki, günümüzə gəlib çata bilməyən bu tarixi əsərdən sonrakı tarixçilərin istifadə etməsi və buna görə müəllifə minnətdarlıqlarını bildirmələri məlumdur.

Yunan-İran müharibələri ilə bağlı hadisələrə sonrakı antik tarixçi-bioqraflar Plutarx və Korneli Nepot da diqqət yetirmişlər. Plateya döyüşü haqqında məlumat verərkən Plutarx Aristidin, Korneli Nepot isə Pavsaninin tərcümeyi-halını vermişdir.

Döyüşdən əvvəlki dövr[redaktə | əsas redaktə]

Yunan şəhər-dövlətləri AfinaEretriya qonşu yunan polisi (şəhəri) İoniyaya e.ə.499-494-cü illərdə əhəməni (fars) hökmdarı Daranın hakimiyyətinə qarşı uğursuz üsyana köməklik göstərdilər. Həmin dövrdə, Əhəməni imperiyası olduqca gənc bir dövlət idi. E.ə. 530-cu ildə dövlətin yaradıcısı II Kirin ölümündən sonra, tabe edilmiş dövlətlər və xalqlar tez-tez dövlətin bütövlüyünü təhlükə altına alan üsyanlar qaldırırdılar. Yunan üsyançıları afinalılarla birlikdə, imperiyanın mühüm şəhəri və paytaxtı olan Lidiyi satraplığının Sardis şəhərini tutmağa və yandırmağa nail oldular. Dara onun nəzarətindən kənarda olan və üsyanda iştirak edən yunanlardan intiqam almaq istəyirdi.

Bundan əlavə, Dara pərakəndə və dağınıq qədim yunan şəhərlərinin fəthinin mümkün olduğunu hesab edirdi. E.ə.492-ci ildə sərkərdə Mardoninin rəhbərlik etdiyi hərbi ekspedisiya yürüşləri nəticəsində Frakiya fəth edildi, Makedoniya əhəməni hökmdarının ali hakimiyyətini qəbul etdi. Beləliklə, əhəməni quru qoşunları Qədim Yunanıstan ərazisinə keçid əldə etdilər. E.ə. 491-ci ildə Dara bütün müstəqil yunan şəhərlərinə "torpaq və su" tələbi ilə elçi göndərdi ki, bu da əhəməni hakimiyyətini tanımaq və ona itaət etmək tələbi demək idi. SpartaAfinadan başqa, Əhəmənilər dövlətinin hərbi gücünü bilən qədim Elladanın bütün şəhərləri alçaldıcı şərtləri qəbul etdilər. Afinada elçilər mühakimə və edam edilməyə göndərildilər. Spartada onlar quyuya atıldılar ki, torpaqdan və sudan götürməyi tələb edirlər.

E.ə.490-cı ildə Afinanı fəth etmək üçün buraya DatisArtafernin rəhbərliyi altında əhəməni donanması göndərildi. Afinaya gedərkən, Eritreya fəth edilmiş və dağıdılmışdır. Attika ərazisinə daxil olan ordu, Marafon döyüşündə afinalılar və plateyalılar tərəfindən məhv edildi. Bu uğursuz ekspedisiyadan sonra Dara bütün Yunanıstanı fəth etmək üçün böyük bir ordu toplaya bildi. Misirdəki üsyan onun planlarını qabaqladı və tezliklə, e.ə.486-cı ildə öldü. Taxt-taca onun oğlu Kserks sahib oldu.

Əhəməni imperiyasının xəritəsi

Afinada Femistokl hakimiyyətə gəldi. Marafon döyüşü və Kserksın müdaxiləsi arasındakı boşluğu antikşünas tarixçi Surikov "Femistokl dövrü" adlandırır. Farslar Elladanı fəth etmək üçün qoşun toplayan zaman, Afina siyasətçiləri güclü donanmaya yaradılmasına kömək etdilər. Afinalılar Lavriondakı gümüş mədənlərindən əldə olunan gəliri bölüşdürmək niyyətində idilər. Tiranların süqutundan sonra dövlət mülkiyyəti bütün vətəndaşların mülkiyyəti hesab edildi. Əgər bu bütün dövlət tələblərini ödəyərək xəzinəyə əhəmiyyətli dərəcədə məbləğ qalardısa, onda onun artığı afinalılar arasında bölünərdi. Femistokl alınan vəsaitləri gəmi quruculuğuna yönləndirməyi təklif etdi. Təklif dəfələrlə dönə-dönə qəbul edilmişdi. Bunu qəbul etsək, hər bir afinalı dövlət tərəfindən verilmiş kiçik, lakin etibarlı maliyyə yardımından məhrum edilmişdir. Farslarla müharibə üçün gəmilər hazırlanan zaman, Femistokl başa düşürdü ki, afinalılar onunla razılaşmırlar, çünki onlar Marafonda məğlub düşməni ciddi bir təhlükə hesab etmirlər. Buna görə də o, həmvətənlərini inandırdı ki, Egina adası ilə fasiləsiz müharibə aparmaq üçün və qələbə qazanmaq üçün yeni gəmilər və güclü donanma lazımdır. Məhz siyasi məlumatlara görə, yekun nəticədə bu, Kserks ordusunun məğlubiyyətinə səbəb olmuşdur.

E.ə. 481-ci ildə Kserks atası kimi, "torpaq və su" tələbi ilə Afina və Sparta istisna olmaqla, Yunanıstan şəhər-dövlətlərinin əksəriyyətinə elçi göndərdi. E.ə. 481-ci ilin payız ayının sonlarında Korinfdə ümumi təhlükəyə qarşı ittifaq yaradan və daxili ara müharibələrini dayandıran ümumhellin yığıncağı keçirildi. Yunan koloniyalarına kömək üçün elçilər göndərildi. Yunanlıların pərakəndə, səpələnmiş və dağınıq halda olması, onlar arasında düşmənçilik və daxili ara müharibələri ilə əlaqədar ümumhellin konqresinin qərarlarını yerinə yetirmək texniki cəhətdən çətin idi.

Misirdəki üsyanı yatıran Kserks Yunanıstan üzərinə yürüş üçün hazırlıqları davam etdirdi. Nəhəng imperiyanın çoxsaylı xalqları orduya səfərbər edildi. Herodota görə, buraya farslar, midiyalılar, kassilər, hirkanlılar, assuriyalılar, baktriyalılar, saklar, hindlilər, arilər, parfiyalılar, xarəzmlilər, soğdlular, qəndharalılar, dadiklər, kaspilər, saranqlar, pəktiyalılar, utilər, miklər, parikanilər, ərəblər, efioplar, liviyalılar, paflaqoniyalılar, likilər, matienlər, mariandilər, suriyalılar, frigiyalılar, lidiyalılar, misiylər, frakiyalılar, pisidiyalılar, kabalilər, mililər, mosxlar, tibarenlər, makronlar, marlar, kolxlar və mossinklər daxil idi. Quru qoşunlarından başqa güclü donanma yaradan Kserks onun dövlətinə daxil olan sahilboyu və ada xalqlarını da təchiz etmişdi.

E.ə. 480-cı ilin bütün baharı və yayı fars ordusunun Egey dənizinin sahilləri boyunca yürüşü ilə davam etdi. Yunan ordu hissələrinin spartalı çar Leonidin başçılığı ilə fars ordularının qarşısını almaq cəhdləri Fermopil dərəsində uğursuzluqla nəticələndi. Farslar Yunanıstanın mərkəzinə doğru yönəldilər. Artemisiya burnunda fars gəmiləri üz-üzə gələn yunan donanması cənuba doğru irəliləməyə və Attikanın qərb sahillərində dayanmalı olur.

Fars ordusu Afinanı işğal edir. Şəhərin əhalisi Salamin adası və Trezenə köçürülür. Ellinlərin donanması materiklə Salamin arasındakı dar boğazda bir yerə cəmlənirlər. Femistoklun hərbi hiyləsi nəticəsində Kserksın yunanlar Salamin döyüşündə Kserksın donanmasını məğlub edirlər.

Herodotun yazdığına görə, Kserks yunan gəmilərinin Hellesponta üzməsindən və onun yolunun bağlanacağından qorxurdu. Plutarxa görə, döyüşdən sonra, yunan həbi komandanları arasında şura təşkil edildi. Femistokl Hellespontdakı "Asiya ilə Avropanı birləşdirən" körpüləri məhv etməyə davam etdi. Aristid ona etiraz edərək:

" Biz indi barbarlarla sədaqətlə döyüşməkdən zövq alırıq; lakin əgər biz Ellada və onun adamlarına qadağa qoysaq, hakimiyyəti öz əlimizdə saxlamağa malik olan güc, qorxunu son həddə gətirəcək, onda artıq o, qızıl bəzəkli taxt-rəvan altında daha əyləşməyəcək və sakitcə döyüşü seyr edəcək, lakin hər şey öz axarında gedəcək, özü, təhlükə qarşısında, bütün hərəkətlərə iştirak edəcək, düzgün olmayan hərəkətləri aradan qaldıracaq və bütün məqsədlərin həyata keçməsi üçün tədbirlər görəcəkdir. Çünki, Femistokl — onun çəkisi artacaq, — biz mövcud körpüləri məhv etməyək və əgər mümkünsə, daha birini, ikincisini inşa edək və bu gənc Avropanı tezliklə alaq. "

Femistokl tezliklə Kserksı Yunanıstandan qovub çıxarmaq və növbəti hiyləyə başlamaq üçün Aristidlə razılaşdı. O, yunanların körpüləri dağıtmaq istəmələri ismarıcı ilə çarın yanına kəşfiyyatçı göndərdi. Qorxuya düşən Kserks tələsik geri çəkilməyə başladı. Asiyadan uzaqlaşmaq qorxusundan başqa, müasir tarixçilər çarın vətəninə geri dönməsi tələbinin başqa bir səbəbini də göstərirlər. Fars donanmasının ağır məğlub olması xəbəri fars dövlətinin daxilində həyəcanlara və çıxışlara səbəb ola bilərdi. Çarın ölkədə olmaması Əhəməni imperiyasının tabe etdiyi xalqların böyük üsyanlarına səbəb ola bilərdi.

Çarın ən böyük sərkərdələrindən biri olan Mardoni çarın quru qoşunlarının bir hissəsinin çıxarılmasına razı oldu. Salamin döyüşündə özlərinin qələbə hesab edən heç bir yunanın, fars qorxusu üzündən gəmilərdən sahilə qədər düşməyə cəsarət etməyəcəyini qeyd etdi. Sərkərdə həmçinin farsların donanma cəhətdən deyil, quru qoşunları cəhətdən daha güclü olduğunu dedi. Mardoni çariça Artemisiya tərəfindən dəstəkləndi. Beləliklə, nəticədə fars quru qoşunlarının böyük hissəsi Yunanıstanı tərk etdi. Fars ordusu qışın aşlanğıcından etibarən, Fessaliyadakı qışlaqlarına getdilər. Afinalılar da özlərinin yarı dağıdılmış şəhərlərinə qayıtdılar.

Beləliklə, Salamindəki fars donanmasının məğlubiyyətinə baxmayaraq, Elladanın işğal təhlükəsi saxlanmaqda idi. Tərəflər müharibəyə hazırlıqlarını davam etdirirdilər. Peloponnes yarımadasının sakinləri Korinf bərzəxi ərazisində çəkdikləri sədlərini-divarlarını tamamladılar.

Mardoni mübariz və hərbi ruhlu afinalılarla separat sülh bağlamağa yenidən cəhd etdi. Əvvəlcə, Mardoni Makedniya çarı I Aleksandrla danışıqlar aparmağa göndərildi. Farslar olduqca sərfəli təkliflər irəli sürdülər. Xüsusilə, Afina sakinlərini azad burxamaq və onlara istədikləri qədər torpaq götürmək təklif edildi. Aleksandrın elçiləri yunan müttəfiqlərini qorxutdu ki, Afinanın müharibədən çıxması ellinlərin hərbi gücünü çox zəiflədəcək. Spartalılar ayrıca səfirlik göndərdilər, onun məqsədi bu separat sülhün nəticələrinin qarşısını almaq idi. Herodot Mardoniyə çox sərt cavab verildiyini yazır: "Günəş öz əvvəlki yolu ilə gedənə qədər (yəni, heç vaxt) biz Kserkslə barışmayacağıq". Lakedemonlular da eyni cavabı verdilər:

" [...] nə yerin altında, nə yerin üstündə nə qədər qızıl tapıb təklif etsən də, afinalılar yunanların müstəqilliyini satmağa razı olmayacaqlar. "

Aleksandrın qayıtmasından sonra farslar səfərə yola düşdülər. Mardoni Afinaya qoşun göndərdi ki, bu qoşun da şəhərin əhalisini Salamin adasına yaxın ərazilərə təkrar köçürməli idi. Şəhərin təkrar talan edilməsinə, hərbi itkilərə və Kserksin sərkərdələrinin sərfəli təkliflərinə baxmayaraq, afinalılar müharibəni davam etdirməyə qərar verdilər. Herodotun bu barədə hekayəsi sıravi afinalıların əhval-ruhiyyəsini təsvir edir: