Platon

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Platon
yun. Πλάτων
Head Platon Glyptothek Munich 548.jpg
Doğum tarixi: təx. E.ə. 428-E.ə. 427
Doğum yeri: Flag of Greece.svg Yunanıstan, Afina
Vəfatı: təx. E.ə. 348-E.ə. 347
Vəfat yeri: Flag of Greece.svg Yunanıstan, Afina
Dövr: Antik dövr (Klassik dövr)
Əhəmiyyətli ideyaları: Platonik realizm
Vətəndaşlıq: Flag of Greece.svg Yunanıstan
Məktəbi: Platonizm

Platon (yun. Πλάτων; bəzən Əflatun kimi tanınır; E.ə. 428 və ya E.ə. 427, AfinaE.ə. 348 və ya E.ə. 347, Afina) — Qədim yunanidealist filosofu, Sokratın tələbəsi, Aristotelin müəllimi.

30-dan artıq fəlsəfi dialoqun müəllifi ("Sofist","Parmenid","Teetet","Dövlət" və b.) Platon aləmə idealist baxışı müdafiə etməklə dövrünün materialist təliminə qarşı mübarizə aparmışdır. Sokratın,Pifaqorçuların, Parmenidin və Heraklitin təlimlərindən geniş istifadə etmişdir. Varlığın izahı üçün şeylərin qeyri-cismani formalarının mövcudluğu haqqında nəzəriyyəni inkişaf etdirmişdir; bu qeyri-cismani formaları Platon "görünüşlər" və ya "ideyalar" adlandırmış və onları varlıqla eyniləşdirmişdir. Platon materiya və məkanla eyniləşdirilmiş olan qeyri varlığı "ideyalara" qarşı qoymuşdur. Platona görə hissi aləm "ideyaların" və "materiyanın" törəməsidir, özü də bunlar arasında orta vəziyyət tutur. "İdeyalar" əbədidir, "səma hüdudlarından kənardadır", yaranmır, məhv olmur, məkan və zamandan asılı deyil. Hissi şeylər keçicidir, nisbidir, məkan və zamandan asılıdır. Platonun kosmologiyasının mərkəzində ruhun bədənimizin qaranlıq zindanında qapanıb qalması və yenidən təcəssümləşdirilməsi haqqında təlim durur. Platon dərk olunan predmetlərin müxtəlifliyindən asılı olaraq idrakın növlərini müəyyənləşdirirdi. Səhih idrak yalnız həqiqi surətdə mövcud olan "görünüşlər"barədə mümkündür. Bu cür idrakın mənbəyi insanın ölməz ruhunun (bu ruh ölməli olan bədənə daxil olana qədər seyr edilən) ideyalar aləmi haqqında xatiratından ibarətdir. Hissi şeylər və hadisələr haqqında bilik deyil, yalnız ehtimali "rəy" əldə etmək mümkündür.Platon "ideyalarla" hissi şeylər arasında nəzəri idraka müyəssər ola bilən riyazi obyektləri yerləşdirmişdir. İdrak metodu "dialektikadır"; bu ad altında Platon ikili bir yolu:anlayışların ümumiləşdirilməsi pillələri ilə ali məktəblərə doğru yüksələni və ən ümumi anlayışlardan daha az ümumiliyi olan anlayışlara doğru aşağı enməni nəzərdə tutmuşdur. Burada aşağı enmə prosesi ayrı-ayrı hissi şeylərə deyil, yalnız "görüşllərə"("ideyalara") aiddir.Siyasi görüşləri etibarilə Platon Afina aristokratiyasının nümayəndəsi olmuşdur.Cəmiyyət haqqında təliminidə ideal aristokratik dövlətin təsvirini vermişdir;onun da ilkin şərtini kölə əməyi təşkil edir("Qanunlar"): dövləti "filosoflar" idarə edirlər; onu "keşişçi dəstəsi" və ya "döyüşçülər" qoruyurlar; azad vətəndaşların bu iki dəstəsindən aşağıda "sənətkarlar"dururlar. Platonun təlimi idealist fəlsəfənin sonrakı təkamülündə mühüm rol oynamışdır.

Bioqrafiyası[redaktə | əsas redaktə]

Platonun dəqiq doğum tarixi məlum deyil. Aktik mənbələrə əsaslanan tədqiqatçıların əksəriyyəti Platonun e.ə. 428-427-ci illərdə, Afina və Sparta arasında olan Peloponnes müharibəsinin qızğın çağlarında Afina və ya Eqində anadan olduğunu güman edirlər. Antik ənənələrə əsasən martın 21-i Platonun doğum günü hesab edilir. Əsatirlərə əsasən bu gündə Delos adasında Appollon anadan olmuşdur. Platon aristokrat ailəsinda doğulmuşdur. Əfsanələrə əsasən Platonun atası Ariston (465-424) Attika çarı Kodrunun, anası isə afinalı islahatçı Solonun nəslindən idilər. Platonun Adimant və Qlavkon adında iki qardaşı və Poton adında bacısı var idi.

İlk müəllimi Kratil olmuşdur. E.ə. 408-ci ildə Platon Sokratla tanış olur və Sokratın ilk tələbələrindən biri olur. Təsadüfi deyil ki, Sokrat Platonun dialoq formasında yazılmış bütün əsərlərinin iştirakçısıdır. 389-cu ildə Sokratın ğlümündən sonra Platon Meqaruya köçür. Ənənəyə sadiq olaraq 399-389-cu illərdə Kireni və Misiri ziyarət edir. 389-cu ildə Cənubi İtaliyaya və Siciliyaya gedir, orada pifaqorçularla ünsiyyətdə olur. Nəticədə Platon Sirakuzlu Dionisin köməyi ilə filosofların hakimiyyətinə əsasən ideal cəmiyyət qurmaq niyyəti ilə Siciliyaya yollanır. 387-ci Platon Afinaya qayıdır və öz şəxsi məktəbini -Akademiyanı yaradır.

Qədim mənbələrə əsasən, Platon e.ə. 347-ci ildə anadan olduğu gündə vəfat etmiş və Akademiyada dəfn edilmişdir. Laertli Dioqenə əsasən, Platonun əsil adı Aristokl (qəd. yun. Αριστοκλής: hərfi tərcüməsi "şan-şöhrət"). O, elə bu adla da basdırılmışdır. Platon(yunan sözü olan "Plato" - genişlik) isə uca boylu və iri cüssəli olduğuna görə Sokrat tərəfindən ona verilmiş təxəllüsdür. Bunun əksinə olaraq, "Aristokl" adı ilə bağlı əfsanənin Ellinizm dövründə yaranmasına dair araşdırmalar mövcuddur.

Əsərləri[redaktə | əsas redaktə]

Platon korpusu (Corpus Platonicum) — daha doğrusu, antik dövrdən bəri Platonun adı ilə əlaqələndirilən və əksər hissəsi dialoq formasında yazılmış əsərlər külliyatı uzun müddətə ərsəyə gəlmişdir. Ehtimal edilir ki, Platonun klassik əsərlərinin toplanılması uzun müddət ərzində həyata keçirilmişdir və bu müddətlə əsərləri arasında itənlər və digər müəlliflərdən əlavələr edilmişdir. Platonun əsərlərinin bir yerə toplanılması yolunda atılmış ilk əsaslı addımın müəllifi e.ə. III əsrdə yaşamış aktiv dövrün mahir filoloqu Bizanslı Aristofan tərəfindən atılmışdır. Onun topladığı əsərlər Platon korpusunun əsasını təşkil edir.

Çox güman ki, Bizanslı Aristofan, həmçinin Platonun əsərlərini sistemləşdirilməsinin əsasını qoymuşdur. Belə ki, onun nəşrində əsərlər trilogiya şəklində verilmişdir. Trilogiyaların birində "Dövlət", "Timey" və "Kritiy", digərində "Qanunlar", "Minos" və "Qanundan sonrakı dövr", üçüncüdə isə "Kriton", "Fedon" və "Məktublar"ın birləşdirilməsi həmin əsərlərin tematik təsnifləşdirilməsini göstərir. Tematik analoqu tapılmayan əsərlər heç bir trilogiyaya daxil edilməmiş və pərakəndə şəkildə təqdim edilmişdir.

Platon korpusunun tarixinin digər mərhələsi Trasillin (I əsr) fəaliyyəti ilə bağlıdır. Onun külliyatından müasir alimlər də istifadə edirlər. Trasill Platonun əsərlərini tetralogiyalarda cəmləşdirmişdir.

Platon korpusunun müasir şəklə düşməsində həlledici rol XVI əsrin görkəmli fraznsız filoloq-ellinisti Stefana məxsusdur.

Xronologiya[redaktə | əsas redaktə]

Platonun yaradıcılığını 4 mərhələyə bölmək mümkündür. Lakin «İon», «Böyük Hippi», «Menenseka», həmçinin «Qanundan sonrakı dövr» mübahisəlidir.

Erkən mərhələ ( təxminən e.ə. IV əsrin 90-ci illəri)[redaktə | əsas redaktə]

  • «Sokratın Apologiyası»
  • «Kriton»
  • «Evtifron»
  • «Lahet»
  • «Lisid»
  • «Harmid»
  • «Protaqor»
  • «Dövlət» 1-ci kitab

Keçid mərhələ (80-ci illər)[redaktə | əsas redaktə]

  • «Qorgi»
  • «Menon»
  • «Evtidem»
  • «Kratil»
  • «Kiçik Hippi»
  • «İon»
  • «Böyük Hippi»
  • «Meneksen»

Yetkin mərhələ (70-60-ci illər)[redaktə | əsas redaktə]

  • «Fedon»
  • «Pir»
  • «Fedr»
  • «Dövlət» (ideyalar barədə təlim) 2-5-ci kitablar
  • «Teetet»
  • «Parmenid»
  • «Sofist»
  • «Siyasətçi»
  • «Fileb»
  • «Timey»
  • «Kritiy»

Son mərhələ[redaktə | əsas redaktə]

  • «Qanunlar» (50-ci illər)
  • «Qanundan sonrakı dövr» (redaktoru və ehtimal edilən müəllifi Filipp Opuntskiy)

Platonun antologiyası[redaktə | əsas redaktə]

Platonun antologiyasının əsasları[redaktə | əsas redaktə]

Platon dünya fəlsəfəsində idealist istiqamətin banilərindən biri hesab edilir. Filosofun əksər əsərlərində mütləq varlıq kimi zamandan və məkandan asılı olmayaraq öz mövcudluğunu qoruyub saxlayan varlıqlar qeyd edilir. Platon öz əsərlərində belə varlıqları ideya və ya eydos adlandırır. Platonun "Timey" adlı dialoqunun baş qəhrəmanı belə qərara gəlir ki, altoloji problemlərin həlli, idrakla bağlı problemlərin həllindən asılıdır. Əgər biz hesab ediriksə ki, əsl irdakın yalnız daimi və dəyişməz varlıqlarla bağlı olduğunu, dəyişən və müvəqqəti olanlara isə aid olmadığıqəbul ediriksə, deməli ideyanın əlahiddə mövcud olduğunu etiraf etməliyik.

Platonun ideya nəzəriyyəsi[redaktə | əsas redaktə]

Platon "Timey" adlı dialoqunda dəyişməz varlıqların idrakın əsl obyekti olmağının etiraf edilməsi ilə bağlı baş qəhrəmanın dilindən aşağıdakı nəticələri qeyd edir. 3 növ varlığın mövcudluğunu qəbul etmək tələb olunur - əbədi ideya, dəyişən konkret cisimlər və bu cisimlərin mövcud olduğu məkan:

"Əvvəla qeyd etmək lazımdır ki, doğulmayan və məhv olmayan, heç nəyi özünə qəbul etməyən və heç nəyə daxil olmayan, gözə görünməyən və digər hiss orqanlarına bəlli olmayan ideya var və bu ideya fikirlər daxilində həbs edilmişdir. İkincisi, ideyaya bənzər olan və eyni adı daşıyan - hiss edilə bilən, doğulan, əbədi hərəkətdə olan, istənilən bir yerdə yarana və yox ola bilən, və bizim duyğu orqanlarımızın köməyilə və fikrimiz vasitəsilə qəbul edilən daha bir şey var. Üçüncüsü, daha bir varlıq, daha dəqiq desək məkan var: o əbədidir, məhv edilmədir, istənilən növ məskəni özündə ehtiva edir, özü isə duyğu hissi vasitəsilə deyil, hansısa qanunauyğun olmayan əqli nəticələr vasitəsilə qəbul edilir və ona inanmaq demək olar ki, mümkün deyil.

İdeya nəzəriyyəsi ilə bağlı problemlər[redaktə | əsas redaktə]

Platonun ideyalara verdiyi statusla bağlı təqdiqatçılar arasında ziddiyyətli mühakimələr mövcuddur. Aydındır ki, ideya dedikdə Platon yalnız cisimlər haqqında anlayışları deyil, həmçinin həmin cisimlərin mövcudluğunun səbəbini və məqsədini nəzərdə tuturdu. "Parmenid" dialoqunda Platon "ideya dünyası" ilə "əşyalar dünyasının" kardinal şəkildə qarşı-qarşıya qoyulmasını tənqid edirdi. Həmin dailoqda tarixdə mövcud olam filosof Parmenidin orbazını yaradan personaj, ideyanın materiyadan kənarda mövcud olduğu ilə bağlı fikirlərin mənası olmadığını isbat etməyə çalışır. Platon tərəfindən təklif edilmiş materiya və ideyanın dualizminin tənqid edilməsi fikri sonralar Aristotelin əsərlərində də təkrarlanır.

Faydaya dair ideya[redaktə | əsas redaktə]

"Dövlət" dialoqunda sərvət ideyasının konsepsiyası idrakın ən ali obyekti kimi verilir. Burada "fayda" ifadəsi yalnız etik olaraq müsbət dəyərləndirilən bir şey kimi deyil,həmçinin konkret bir şəyanın faydaları və yüksək keyfiyyəti mənasında işlədilir. Faydanı həzz kimi dəyərləndirmək olmaz.Çünki, etiraf etmək lazımdır ki, həzzin zərərli formaları da mövcuddur. Bizi fayda verən hər şey sərvət adlandırıla bilməz. Belə ki, bizi fayda verən bir şey, digərinə zərər verə bilər. Platonun "faydanı" - "özü özlüyündə mövcud olan fayda" (αὐτὸ ἀγαθόν)

Platon sərvət ideyasını günəşə bənzədir. İnsanların əşyaları görməsi üçün Günəş şüalarının olması zəruridir. Eyniliklə xalis idrak sahəsində sərvətin mövcudluğu ideyaların dərk olunmasında, həmçinin insanın ideyaları dərk etməsi baxımından zəruridir.

Sokrat "Dövlət" dialoqunda bu fikri belə tamamlayır: sərvət dərk edilə bilən əşyalara həqiqilik bəxş edir, insana isə dərk etmə qabiliyyəti bəxş edir.

Ruha dair təlimi[redaktə | əsas redaktə]

Ruhun və bədənin dualimzi[redaktə | əsas redaktə]

Platon fəlsəfəsində dualizm əlamətləri mövcuddur. Platon tez-tez ruhu və bədəni iki müxtəlif növ varlıq kimi bir-biri ilə qarşı qarşıya qoyur. Bədən qocalır və ölür, ruh isə əbədidir. "Dövlət" dialoqunda bildirilir ki, heç bir şey ruha əbədi olaraq mövcud olmağa mane ola bilməz.

Ruhun 3 hissəsi[redaktə | əsas redaktə]

"Fedr" dialoqunda Platon ruhun quruluşuna dair məhşur obrazını təqdim edir. Beləliklə Platon qəlbin 3 başlanğıcını qeyd edir:

1. Rasional başlanğıc - dərketməyə istiqamətlənmiş və tamamilə idraki fəaliyyət

2. Qəzəbli başlanğıc - ədalətə və çətinliklərin aradan qaldırılmasına istiqamətlənmiş fəaliyyət.

3. Ehtiraslı başlanğıc - insanın saysız hesabsız hisslərində ifadə edilir. "Dövlət" dialoqunda deyilir ki, "insanın aşıq olmasına, açlıq hissi keçirməsinə və hisslərə qapılmasını biz qeyri-şüuri, hissi başğanğıc adlanıracağıq

Ruhun ölməzliyinə dair birinci arqument[redaktə | əsas redaktə]

Ruhun ölməzliyinə dair birinci sübut istənilən növ ziddiyyətlərin bir-birini şərtləndirməsinə əsaslandığı üçün "tsiklik" sübut adlanır. Belə ki, ziddiyyətlər bir-birinin mövcud olmasının nəzərdə tutur- yəni ki, az olmasa çox ola bilməz, yuxunun olmasını isə ayıqlıq şərləndirir. Beləliklə də, ölüm ölümsüzlüyün mövcud olmasını nəzərdə tutur. Dialoqların birində Sokrat qeyd edir: "əgər canlılar öldükdən sonra ölü olaraq qalyasdılar və dirilməsəydilər, o zaman həyat çoxdan yox olardı. Canlının ölüdən yaranması və sonra yenidən ölməsi ruhun reinkarnasiyasına sübutdur. Ölülərin ruhu onların bədənlərindən fərqli olaraq məhv olmur və ruh ilə bədənin dualizmini nəzərdə tutur.

Ruhun ölməzliyinə dair ikinci arqument[redaktə | əsas redaktə]

Ruhun ölməzliyinə dair ikinci arqument biliklərə xatirə formasında yanaşmaya əsaslanır. İnsanın şüurunda "özü-özlüyündə gözəllik" və ya "özü-özlüyündə ədalət" kimi universal anlayışlar mövcuddur. Bu anlayışlar əbədi mövcud olan mütləq varlıqları əks etdirir. İnsanın ruhun bu varlıqlar barədə məlumatlı olması onu göstərir ki, ruh insan dünyaya gəlməzdən əvvəl də mövcud olmuşdur. Ruh əbəbdi olmasaydı əbədi varlıqlar barədə məlumatlı ola bilməzdi. Birinci arqumentlə birgə sübut edilir ki, ruh ölümdən sonra da mövcud olur: Ruh insandan əvvəl mövcuddursa, deməli insan doğularkən ruh ölümdən və ölü vəziyyətdən yaranır. Belə olan halda ruh ölümdən sonra da mövcud olmalıdır.

Ruhun ölməzliyinə dair üçüncü arqument[redaktə | əsas redaktə]

"Fedon"da göstərilən üçüncü arqument ruhun və bədənin müxtəlifliyi ilə bağlıdır. Dialoqda deyilir ki, varlığın iki növü mövcuddur. Birinciyə görünən və məhv olan, ikinciyə isə gözə görünməz və əbədi olan aiddir. Təbii ki, birinci varlıq bədən, ikinci varlıq isə ruhdur. Daha sonra müzakirə zamanı Sokrat qeyd edir ki, ruh və bədən qovuşan zaman, təbiəti bədənə tabe olmağı, ruha isə ona əmr etməyə tapşırır.

İdraka dair təlim[redaktə | əsas redaktə]

"Dövlət" dialoqunda Platon bilikləri iki yerə bölür: duğyu vasitəsilə qəbul edilən və idrak vasitəsilə öyrənilən biliklər. Duğyu hissləri cismani dünyanı dərk etməyə (hərçənd bunu etibarlı dərketmə hesab etmə olmaz), idrak isə həqiqəti dərk etməyə imkan verir.

Platonun dialektikası[redaktə | əsas redaktə]

İdrakın ən vacib üsulu kimi Platon cisimlərin əsl mahiyyətini dərk etməyə imkan verən dialektikanı qeyd edirdi. "Dövlət" dialoqunda qeyd edilir ki, dialektika ilə məşğul olan insan şüur vasilətilə əşyaların mahiyyətini dərk etməyə çalışır və yalnız cisimlərin faydaları aşkarladıqdan sonra işini bitmiş hesab edir. Beləliklə də o, idrakın ən ali pilləsinə qalxır.

Platon dar mənada dialektikanı yalnız ünsiyyət zamanı, xüsusilə də mübahisələr zamanı müşahidə edilən fikir mübadiləsi məharəti kimi müəyyən edir.

Platonun siyasi hüquq təlimi[redaktə | əsas redaktə]

Platonun əsas siyasi əsərləri "Dövlət", "Qanunlar" və "Siyasətçi" dialqolarıdır.

"Dövlət"Platonun ən məhşur dialoqudur. O, bu dialoqda real dövlət formalarına qarşı siyasi utopiyanı təklif edir.

Bu fikirlər ümumi fəlsəfi baxışlardan dəf edilir. Platon fikrincə iki dünya mğvcuddur: ideyalar dünyası (eydos) və əşyalar dünyası. Hər bir cisim öz ideyasını əks etdirir, ona çatmağa çalışır, lakin heç vaxt çata bilməyəcək. Filosof cisimləri deyil, ideyaları öyrənməlidir. Platon bütün dövlət quruluşu formalarını qeyri-mükəmməl hesab edir. Çünki bu formaların hamısı əşyalar dünyasında mövcuddur, lakin ideal dövlət forması eydosla bağlı olmalıdır.

"Dövlət" dialoqunda olan siyasi fikirlər[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Dövlət (Platon)

Platon dövlətin yaranması tamamilə qanunauyğun hesab edir. Belə ki, ictimai əmək bölgüsü insanlar arasında mübadilənin yaranmasına səbəb olur və mübadilə isə insanların birgə yaşadıqları zaman səmərəli olur. Əmək bölgüsü ideyası Platonun utopiyasının əsasını təşkil edir.

İdeyalar aləmi isə tamamilə fərqlidir. əmək bölgüsü müxtəlif sənət sahələri üzrə peşəkarların olmasını tələb edir. İlk zamanlar bu peşəkarlara əkinçiləri,inşaatçıları və dərziləri (insanın qidalanmaq, yaşayış yerinə malik olmaq və geyinmək tələbatlarına uyğun) aid etmək olardı. Sonralar digər dövlətlərdə münaqişələrin yaranması nəticəsində, növbəti zümrə olan döyüşçülər yaranır. Beləliklə də artıq istahsalçılardan və döyüşçülərdən ibarət iki zümrə formlaşdı. Nəhayət üçüncü zümrə - Sokratın təklif etdiyi "biliklilərin hamikiyyəti"nə analoji olaraq, hakim filosoflar dövlət quruluşunu möhkəmləndirmək məqsədilə ideal qanunlar yaradırlar. Deməli Platonun siyasi idealı dövlətin sabitliyidir. Dövlətin sabit olması üçün cəmiyyətdə sabitlik tələb olunur.Hər kəs öz işini görür və bu ədalətlidir. Zümrələr arasındakı qeyri-bərabərlik də normaldır. Belə ki, ayrı-ayrı insanların xoşbəxtliyi, dövlətin xoşbətliyi prizmasından heç bir əhəmiyyət kəsb etmir.

"Qanunlar" dialoqunda olan siyasi fikirlər[redaktə | əsas redaktə]

Sonralar Platon digər bir utopiya və digər bir dövlət quruluşu olan aristokratik respublika və ya aristokratik monarxiyanı təklif edir.

  • əmlak senzindən asılı olaraq 4 zümrə,
  • 5040 nəfər vətəndaş və mürəkkəb idarəetmə sistemi.
  • şəxsi mülkiyyət və pul yol veriləndir və hər bir zümrəyə ailə qurmağa icazə verilir.
  • dövlətin nəzarət funksiyaları əhəmiyyətli dərəcədə artır və ictimai münasibətlər sərt şəkildə reqlamentləşdirilir.

Platon aristokratik idarəetmənin iki formasını fərqləndirirdi:

  1. ən başda hökmdar durur.
  2. hamı qanuna tabe olur.

Qanunları ədalət mühakiməsi qoruyur. Həqiqi ədalət mühakiməsi olmasa dövlət mövcud ola bilməz.

Əgər hökmdarlar arasında yalnız bir nəfər fərqlənərsə bu zaman aristokratik monarxiya formalaşır.

Əgər bir neçə hökmdar olarsa, bu zaman respublika formalaşır.

"Qanunlar"dakı qanunvericilik fikri çox əhəmiyyətlidir: əgər vətəndaşın xoşbəxtliyi dəyər kimi irəli çəkilmirsə, o zaman ona fiziki təsir vasitələrini tətbiq etmək olar. Beləliklə də, Platonun dövründən etibarən sanksiyalar pozitiv qanunun əlamətlərindən birinə çevrilir.

"Siyasətçi" dialoqundakı siyasi fikirlər[redaktə | əsas redaktə]

Ədəbiyyat[redaktə | əsas redaktə]

  • Adil Əsədov. Fəlsəfə tarixindən etüdlər: İdeal və reallıq arasında ziddiyyət və onun Qərb, rus və Şərq təfəkküründə həll imkankarı. Bakı: Təknur, 2007. – 116s.
  • Adil Əsədov. Yunan fəlsəfəsiindən etüdlər: yunan fəlsəfəsiində idealin və realliğin münasibətlərinə dair. Ön sözün müəllifi – fəlsəfə elmləri doktioru Tahirə Allahyarova. Bakı: Təknur, 2008.
  • "Fəlsəfə Ensklopedik Lüğəti"
  • "Uşaqlar üçün ensiklopediya. Riyaziyyat.", Bakı, "Şərq-Qərb", 2008. səh.610

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]