Con Lokk

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Con Lokk
John Locke
Locke-John-LOC.jpg
Doğum tarixi: 29 avqust 1632(1632-08-29)
Doğum yeri: İngiltərə
Vəfatı: 28 oktyabr 1704 (72 yaşında)
Vəfat yeri: İngiltərə

Con Lokk (1632-1704) — ingilis filosofu və siyasətçisi.

Həyatı[redaktə]

Con Lokk (John Locke, 1632-1704) parlamentin tərəfdarı olan puritan hüquqşünas ailəsində anadan olmuşdur. Sxolastik fəlsəfəyə tənqidi münasibət və eyni zamanda təbii elmlərə, xüsusən də, təbabətə və kimyaya maraq onda erkən oyanmışdı. Lokk öz qarşısına intellektual "təmizləmə", yəni idrakın tənqidi sınağı məqsədini qoymuşdu. O, etiraf etmişdir ki, məhz əxlaqi və dini problemlər ətrafında sonsuz mübahisələr onu belə bir sual qarşısında qoymuşdu ki, istifadə olunan anlayışların bir çoxu aydın olmayan və qeyri-adekvat deyilmi? Lokk belə hesab edirdi ki, filosoflar da təbiətşünaslar kimi təcrübənin köməyi ilə addım-ba-addım irəli getməlidirlər. "Böyük" problemlərin nəzərdən keçirilməsinə keçməzdən öncə bizim vasitələri, yəni anlayışları öyrənməyimiz zəruridir. Elə buna görə də, Lokk öz işini idrakın tənqidi və dilin analizi ilə başlayır. Lakin "vasitələrə" olan maraq ona konkret problemlərlə məşğul olmağa da mane olmur. Lokk pedaqogikanın və siyasi nəzəriyyənin də klassiklərindən biridir.

Fəlsəfəsi[redaktə]

«Dövlət idarəsi haqqında iki traktat» adlə əsərində Lokk dövlət hakimiyytinin mütləq və məhdud olmayan xarakteri haqqında geniş yayılmış görüşlərə qarşı çıxırdı. Lokk sübut edirdi ki, dövlətin müqavilə əsasında yaranmış əsas vəzifələri, «təbii hüquqa» riayət olunması, vətəndaşlarının şəxsi azadlığının və özəl mülkiyyətinin qorunmasıdır.

Lokka görə dövlət insanlardan vətəndaş ideyalarını reallaşdırmaq üçün lazım olan qədər və ilk növbədə mülkiyyt əldə etmək hüquq qədər hakimiyyət alır. Lokk hüquqi dövlət ideyasını qabaqlamışdır. Ona görə, məhz qanun şəxsiyyətin azadlığının qorunmasının və genişlənməsinin əsas alətidir. «Qanunların mövcud olmadığı yerdə azadlıq da mövcud deyil». Lokk hər bir şəxsə, qanunların köməyi ilə, azadlığını təmin etmədən ümumiyyətli rifahın əldə olunmasını imkansız sayırdı. O iddia edirdi ki, insanların çoxu öz ağlı və xeyirxahlığına görə təbii qanuna riayət edirlər. Lakin istəsələr, öz şəxsi maraqlarına nail olmağa çalışarlar. Ona görə də onların tərəfsiz hakimə ehtiyacları var. Dövlət yaratdıqdan sonra xalq, onun həm himayadarı, həm də qurucusu kimi çıxış edir. Sonuncusu xalqa onun maraqlarına zidd olan qanunları ləğv etmək hüququ verir. Bundan başqa xalq, onun təbii haqlarını pozan hökmdarların da hakimiyyətini əlindən almaq hüququna malikdir. Məhz Lokkun insanın təbii haqqları haqqındakı görüşləri liberal ideologiyanın əsasını yaratmışdır. İnsan haqqlarının ayrılmaz hissəsi olan təbii haqlara o aşağıdakıları şamil edirdi:-insan təhlükəsizliyini təmin edən yaşamaq hüququ;-insan zülmünün yox edən və öz istəklərinə uyğun öz həyatını müəyyən etmək imkanı yaradan azad olma hüququ;-mülkiyyət hüququ. Bu hüquq insana öz əməyinin nəticələrini əldə etmək və işləmək haqqını tanıyır.

Azadlığın dəstəklənməsi, Lokka görə, dövlətin hökmetmə səlahiyyətlərini dəqiqləşdirilməsini və bu səlahiyyətlərin onun müxtəlif orqanları arasında bölüşdürülməsini tələb edir. Qanunların qəbul edilməsi səlahiyyəti, milləti təmsil edən təşkilata – parlamentə aiddir. Qanunların həyata keçirilməsi (icraedici hakimiyyət) monarxa, nazirlər kabinetinə aiddir. Xarici ölkələrlə əlaqələrin qurulması da onların işidir. İngilis mütəfəkkirin bu görüşləri 17 əsrdə yaranan konstitusionalizm doktrinasının əsasını təşkil etmişdir.

Qalereya[redaktə]

Mənbə[redaktə]

  • AYNA Uşaq Ensiklopediyası