Portal:Liberalizm

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
[[[:Şablon:Fullurl:]] Redaktə] 
framless
Portal:Liberalizm/Giriş
Portal Liberalism Az.png

Liberalizmazadlıq, idarə edilənin razılığıqanun qarşısında bərabərlik anlayışlarına əsaslanan siyasimənəvi fəlsəfə. Liberallar müxtəlif fikirləri müdafiə edir, ancaq onlar əsasən azad bazar, azad ticarət, məhdud dövlət, fərdi hüquqlar (mülki hüquqlarinsan hüquqları buna daxil olmaqla), kapitalizm, demokratiya, sekulyarizm, gender bərabərliyi, irqi bərabərlik, internasionalizm, söz azadlığı, mətbuat azadlığıdin azadlığını dəstəkləyirlər. Liberalizmə ən çox uyğun gələn siyasi rəng sarıdır.

Liberalizm Maarifçilik dövründə ayrı bir siyasi hərəkata çevrilmişdir. Bu, həmin dövrün Qərb filosofları və iqtisadçıları arasında olduqca populyar idi. Liberalizm irsi üstünlük normalarını, dövlət dinini, mütləq monarxiyanı, kralların ilahi hüququnu və ənənəvi mühafizəkarlığı aradan qaldırmış, əvəzinə isə nümayəndəli demokratiyahüququn aliliyini təqdim etmişdir. Liberallar həmçinin, merkantilist siyasətə, kral monopoliyalarına və ticarətə qoyulan digər maneələrə son qoymuş, azad bazar və azad ticarəti populyarlaşdırmışdır. Filosof Con Lokk adətən liberalizmin banisi hesab edilir. O, sosial müqavilə anlayışında irəli sürmüşdür ki, hər bir şəxsin həyat, azadlıq və mülk haqqında təbii hüququ var və dövlətlər bu hüquqları tapdalamamalıdır. Böyük Britaniya liberal ənənəsi demokratiyanın genişləndirilməsini vurğulasa da, Fransa liberalizmi avtoritarizmin rəddini vurğulayır və milliyətçilik ilə yaxından əlaqəlidir.

1688-ci ildə baş vermiş Şanlı inqilabın, 1776-cı ildə baş vermiş Amerika inqilabının və 1789-cu ildə baş vermiş Böyük Fransa inqilabının rəhbərləri kral tiraniyasını aradan qaldırmağa haqq qazandırmaq üçün liberal fəlsəfədən istifadə etmişdir. Liberalizm Böyük Fransa inqilabından sonra sürətli şəkildə yayılmağa başlamışdır. XIX əsrdə AvropaLatın Amerikasında liberal hökumətlərin formalaşmış, Birləşmiş Ştatlardakı respublikaçılıq hərəkatına köklənmişdir. Termin Viktoriya dövrü Böyük Britaniyasında siyasi müəssisələrin tənqidi, xalq adından elmə və səbəbə yönəlmə kimi qəbul edilirdi. XIX əsrin axırları və XX əsrin əvvəllərində Osmanlı imperiyasında, o cümlədən Orta Şərqdə güclənən liberal cərəyan TənzimatƏl-Nəhda kimi islahat dövrlərinin baş verməsinə, eləcə də konstitusionalizm, milliyətçilik və sekulyarizmin yüksəlməsinə gətirib çıxarmışdır. Bu dəyişikliklər digər amillər ilə birlikdə İslam daxilində böhran hissi yaratmışdır, hansı ki, bu günə kimi davam edir və İslam dirçəlişçiliyinin yaranmasına səbəb olmuşdur. 1920-ci illərdən əvvəl liberalizmin əsas ideoloji rəqibləri kommunizm, konservatizmsosializm olmuşdur, ancaq bu siyasi fəlsəfə daha sonra liberalizmin yeni rəqiblərinə çevrilən faşizm, nasizmmarkizm-leninizm ilə böyük ideoloji qarşıdurmalar yaşamışdır. Liberal ideyalar XX əsrdə daha güclü bir şəkildə yayılmışdır, xüsusilə də Qərbi Avropada. Bunun səbəbi liberal demokratiyaların Birinci Dünya müharibəsində və İkinci Dünya müharibəsində qalib tərəf olmasıdır.

AvropaŞimali Amerikada sosial liberalizmin əsasının qoyulmasının sosial rifah dövləti anlayışının genişlənməsində böyük rolu olmuşdur. Liberal partiyalar indiki dövrdə də dünya boyunca əhəmiyyətli qüvvə və təsirə malikdir. Buna baxmayaraq, AfrikaAsiyada liberalizmə qarşı çıxılır. Müasir cəmiyyətin fundamental elementləri liberalizmə əsaslanır. Erkən liberalizm dalğaları iqtisadi fərdiyyətçilik anlayışını populyarlaşdırmış, eyni zamanda konstitusiyalı hökumətparlament səlahiyyətinin əhəmiyyətini artırmışdır. Liberallar söz azadlığı, birləşmək azadlığı, müstəqil və ictimai məhkəməaristokratik üstünlüklərin ləğvi kimi indiki dövrdə böyük əhəmiyyət daşıyan fərdi azadlıqları adi hala salmışdır. Müasir liberalizmin növbəti maarifçilik və mübarizə dalğaları mülki hüquqların böyüdülməsini hədəfləmişdir. Liberallar mülki hüquqların təmin edilməsi dalğası zamanı gender və irqi bərabərliyi müdafiə etmişdir. XX əsrdə baş vermiş lobal mülki hüquq hərəkatları hər iki hədəfdə böyük nailiyyətlər əldə etmişdir.

Yeni bölmələri göstər
Redaktə 
framless
Seçilmiş məqalə
Declaration of the Rights of Man and of the Citizen in 1789.jpg

İnsan hüquqları — insanların malik olmağa haqqı olduğu əsas hüquqlar və azadlıqlar. İnsan haqlarının əsas məğzi ondan ibarətdir ki, bütün insanlar eyni hüquqa malik olmalıdırlar və bu hüquqlar izahata ehtiyac duyulmadan hər kəsə aid edilir.

Hər kəsin doğulduğu andan toxunulmaz, ayrılmaz hüquqları və azadlıqları vardır. Bu hüquq və azadlıqlar şəxsin cəmiyyət və digər şəxslər qarşısında məsuliyyətini və vəzifələrini əhatə edir. Vətəndaşın hüquqları şəxsin müəyyən dövlətə məxsusluğu ilə bağlıdır. Onlar dövlət müdafiə olunur. İnsan hüquqları hakimiyyət üzərində nəzarət vasitəsi kimi insan hüquqları ilə müəyyən olunan azadlıq həddini keçməməli olan dövlətin qeyri-məhdud hakimiyyətinin məhdudlaşdırıcısıdır.

İnsan hüquqları institutu məzmun etibarilə müxtəlif, eyni statusa sahib olmayan hüquqları tədqiq edir və qoruyur. Lakin, mülkiyyət hüququ təbii və əsaslı hüquq olduğu halda, konkret bir həyat tərzi ətrafında birləşməyi təmin edən həmrəylik hüquqlarının mahiyyəti hələ tam aydınlığa qovuşmayıb. Habelə insan hüquqları institutu mənbə etibarilə, beynəlxalq sənədlərə söykəndiyi kimi, milli qanunvericilik müddəalarına da əsaslanır.

İnsan haqları, demək olar ki, dünyanın bütün ölkələri tərəfindən qəbul edilir. Bu məsələnin universallığından çox vaxt bu və ya digər dövlətlərdə insan haqlarından sui-istifadə halları əsas götürülərək onlara qarşı hərbi və iqtisadi təzyiq göstərmək üçün istifadə edilir. Konstitusiyalarda əsas hüquqların və beynəlxalq razılaşmaların köməyi ilə insan haqları inkar olunmaz bir hüquq kimi qəbul edilmişdir. Beynəlxalq aləmdə insan haqları BMT-nin deklarasiyası ilə qanunləşdirilmişdir.

Redaktə 
framless
Seçilmiş şəkil
Prise de la Bastille.jpg
Bastiliyanın alınması 14 iyul 1789-cu ildə, Fransanın Paris şəhərində gerçəkləşmişdir. Şəhərin mərkəzində yerləşən qala kral hakimiyyətini simvolizə edirdi. Qala həbsxanasında yeddi məhbus var idi, ancaq bu, monarxın zorakılığı təsvir edirdi. Qalanın alınması Böyük Fransa inqilabının ən əhəmiyyətli epizodlarından idi.
Redaktə 
framless
Seçilmiş sitat
Fridrix fon Hayek
" Buna baxmayaraq, belə bir məsələ var ki, liberalın sosialistmühafizəkarın arasındakı bir mövqeni tutduğunu deməyə haqq qazandırmaq olar. O, öz individual idrakı əsasında təyin edilmiş ardıcıllıqla bütün sosial müəssisələri yenidən qurmaq istəyən sosialistin xam rasionalizmindən çox uzaq olduğu qədər mühafizəkarın tez-tez müraciət etdiyi mistisizmdən də uzaqdır. Liberal mövqe kimi qələmə verdiyim şey mühafizəkarlığın idraka olan inamsızlığını bir dərəcəyə qədər bölüşür ki, liberal bütün cavabları bildəyimizdən olduqca xəbərdardır və əldə etdiyi cavabların doğrudan da həqiqəti əks etdirdiyindən və ya bütün cavabları tapa biləcəyimizdən belə əmin deyil. O həmçinin, dəyərli olduğunu sübut hansısa bir qeyri-rasional müəssisədən yardım istəməkdən uzaq durmur. Liberal hakimiyyətin fövqəltəbii bilik mənbəyinə sahib olduğunu iddia etmədən bu cəhalət ilə üzləşməyə hazır olduğuna və necə də az bildiyimizi qəbul etdiyinə görə mühafizəkardan fərqlənir. Onu da qəbul etmək lazımdır ki, liberal bəzi hallarda məsələlərə fundamental olaraq şübhəli yanaşır, ancaq görünür ki, bu, digərlərinin öz üsulları ilə xoşbəxtlik arzulaması və liberalizmin başlıca xüsusiyyəti olan bu tolerantlığa mütəmadi olaraq sadiq qalmaq üçün müəyyən dərəcədə cəsarətsizlik tələb edir.

Liberalda dini inancların yoxluğunun zəruri olması üçün bir səbəb yoxdur. Fransa inqilabının rasionalizmindən fərqli olaraq, gerçək liberalizmin din ilə nifaqı yoxdur və mən yalnız XII əsrin kontinental liberalizmini hərəkətləndirən döyüşkən və mahiyyətcə qeyri-liberal olan anti-dinçiliyə təəssüflənirəm. Bunun liberalizmin mahiyyəti olmadığı onun ingilis əcdadları olan, müəyyən dini inanc ilə çox yaxın olan Viqlər tərəfindən aydın şəkildə göstərilir. Baxmayaraq ki, öz dini inanclarında dərinfikirlidir, liberalı mühafizəkardan fərqləndirən özünü heç bir zaman bu inancı digərlərinə həvalə etməkdə məcbur hiss etməməsi və dini və dünyəvinin onun üçün səhv salınmamalı olan ayrı sferalar olmasıdır.

"
Redaktə 
framless
Bilirsinizmi
John Locke.jpg
Redaktə 
framless
Seçilmiş məzmun
Seçilmiş məqalələr
Yaxşı məqalələr
Redaktə 
framless
Kateqoriyalar
Redaktə 
framless
Əlaqəli portallar
Black flag waving.svg
Capitalismlogo.svg
Communist Party of the Phillipines Hammer and Sickle.svg
Blue flag waving.svg
Torch.svg
Red flag waving transparent.png
Anarxizm Kapitalizm Kommunizm Mühafizəkarlıq Libertarianizm Sosializm