Maarifçilik dövrü

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar

Maarifçilik dövrü (fr. siècle des lumières, alm. Aufklärung) XVII- XVIII əsrlərdə Avropa mədəniyyətində mənəvi durum. Maarfçiliyin incəsənətdə proyeksiyaları: barokko, rokokoklassizm, fəlsəfədə isə – deizmmexanisizm olmuşdur. Maarfçilik İntibahı əvəz edib romantizm dövrünü qabaqlayır.

Ümimi xarakteristikası[redaktə]

Dində Allah Böyük Yaradan kimi kainatı yeddi günə yaradır. Xristianlıq inanaclarına görə Allah insanlara iki kitab – İncil və təbiət kitabları verib. Deməli dinin özündə də ruhani təbəqsi ilə birgə alimlər təbəqəsi mövcduddur. Buradan da dini və dünyəvi mədəniyyətin paralelizmi doğur ki, bu da dindəki riyakarlıqfanatizmi tədricən diskredasiyasına gətirib çıxarır. Dünyanı dərk etməyimizin yeganə vasitəsi azad idrakdır. Bu termin adı altında başqaları da başa düşülür: maarfçilər, maarfiçilik ədəbiyyatı, elmi (və ya maarfçi) absolutizm. Maarfçilk anlayışına sinonim olaraq „XVIII əsr fəsləsfəsi" ifadəsi də işlədilir.

Yeni tarixdə „Maarfçilik" dövrü olduqca mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Maarfçilik XIV-XV əsrlərin individualizm və adət-ənənələrə tənqidi münasibət aşılayan sırf dünyəvi cərəyanı olan humanizmın təbii davamı sayılır. Maarfçilik dövrü humanizm dövründən dini reformasiyalar və buna katolik kilsəsinin reaksiyası ilə ayrılır. Maarfçilik nəinki humanzim, eyni zamanda XVI və XVII əsrlərin mütərəqqi protestantizm və rasional sektantlığının da davamı saylır. Belə ki maarfçilik sonunculardan (protestantlıq və rasional sektantlıqdan) siyasi azadlıq və vicdan azadlığı ideyalarını mənimsəmişdir. Reformasiyalar dövründən maarfçilik dövrü ideyalarına ən rahat keçid XVII əsrin sonu və XVIII əsrin əvvələrində İngiltərədə deizmin meydana gəlməsi və inkişafı ilə müşahidə olunur. Deizm cərəyanı reformasiyalar dövrünün dini təkamülü ilə başa çatması ilə meydana gəlmiş və XVII əsr maarfçililərin təbliğ etdiyi „təbiyyət dini"nın başlanğıcı rolunu oynamıdır. XVIII əsr Maarfçi ədəbiyyatın banisi olaraq Lokku göstərmək olar. Humanizm və protestantlıq kimi maarfçilk də ayrı-ayrı illələrdə yerli və milli xatakter almışdır.

XVII əsrdə maarfçilik ideyaların ümumiavropa əhəmiyyəti verən fransız maarfçi ədəbiyyatı nümayəndələri Volter, Monteskö, Russo, Didro və başqaları olmuşdur. Bunları birləşdirən ümumi cəhətlər o dörv Fransasında siyasi və sosial məsələlərinə təniqidi münasibət bildirən rasionalzimin tam hökmranlığı idi. Bu dövr alman maarfçiləri isə əsasən dini və mənəvi məsələlərin həlli ilə daha çox məşğul olurdular.

Maarfçiliyin əsas məqsədi insan təfəkkürünün fəaliyyəti yolu ilə bəşər həyatının təbii prinsiplərini (təbii din, təbii hüquq, fiziokratların iqtisadi həyatının təbii qaydası və s.) tapmaq idi. Belə məntiqi və təbii əsaslar nöqtəyi-nəzərdən insan cəmiyyətinin faktiki olaraq bütün mövcud forma və münasibətləri tənqid hədəfinə çevrilir. Maarfçilik ideyalarının təsiri altında Avropa ictimai həyatını yenidən quracaq islahatlar (maarfçi absolutizmFransa inqilabı) həyata keçirilir. XIX əsrin əvvəllərində bir tərəfdən köhnə dini ehkamlara qayıdış, digər tərəfdən isə XVIII əısr ideoloqlarınn etinasız yanaşdığı tarixi fəaliyyətə dönüşlə əlaqədar olaraq maarifçilik idayalarına qarşı çıxışlar baş qaldırır. Hələ XVIII əsrin sonlarında başlayaraq maarfçiliyin əsas xarakterinin təyininə dair cəhdlər edilmişdir. Bunlardan ən nəzərçarpaçağı Kanta məxsusdur (Beantwortung der Frage: was ist Aufklärung?, 1784). Kanta görə Maarfçilik bir doqmatik ideyaların digər doqmatik ideyalarla deyil, azad təfəkkürlə əvəz olunmasıdır.