Karl Marks

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Karl Marks
alm. Karl Marx
Karl Marx 001.jpg
Doğum tarixi 5 may 1818(1818-05-05)[1][2][3][…]
Doğum yeri
Vəfat tarixi 14 mart 1883(1883-03-14)[4][1][3][…] (64 yaşında)
Vəfat yeri
Vəfat səbəbi ağciyər xəstəliyi[d]
Dəfn yeri
Vətəndaşlığı
Həyat yoldaşı
Uşağı
Atası Henriks Marks[d][2][7][12][…]
Elm sahəsi iqtisadiyyat, sosiologiya, fəlsəfə, iqtisadiyyat
Elmi dərəcəsi fəlsəfə dоktоru[13][7][8]
İş yeri
Təhsili
Elmi rəhbəri Bruno Bauer[d]
İmza
Vikianbarın loqosu Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Karl Henrix Marks (alm. Karl Heinrich Marx‎; 5 may 1818(1818-05-05)[1][2][3][…], Trir, Reyn əyaləti[d], Prussiya[5][6][2][…]14 mart 1883(1883-03-14)[4][1][3][…], London, İngiltərə, Böyük Britaniya və İrlandiya Birləşmiş Krallığı[5][7][8][…]) — alman filosofu, siyasətçisi, sosioloqu, iqtisadçısı və yazıçısı. Marksizm nəzəriyyəsinin banisi. "Kommunist Manifesti" və "Kapital" əsərlərinin müəllifi.[16]

O, sosiologiya elminin yaranmasında və inkişafında göstərdiyi böyük xidmətlərinə görə digər alman Maks Veber və fransız Emil Durkhaym ilə birgə sosial elmlərin təməlini qoyan 3 şəxsdən biri sayılır.

Marks kapitalist iqtisadi sistemi, burjuaziya və proletariat münasibətləri, dünyanın iqtisadi tarixi və dövlətin kapitalizmdəki rolu barədə apardığı geniş, dərin və tənqidi araşdırmalar sayəsində özünə olduqca böyük nüfuz qazanmışdır. Marksdan təsirlənən və onun idealarını inkişaf etdirən saysız-hesabsız sosioloqlar, kriminoloqlar və iqtisadçılar var, hansılar ki, marksist kriminologiyası, siyasi iqtisadiyyatda marksist perspektivi, ailə, din və digər mühum mövzularda Marksist perspektivlərini yaradıblar.

Karl Marks tarixdə 100 ən çox öyrənilmiş şəxsiyyətlər siyahısında birinci sıraya daxil edilib.

Həyatı[redaktə | mənbəni redaktə et]

Karl Marks 5 may 1818-ci ildə Almaniyanın Ryine əyalətinin Trir qəsəbəsində dünyaya gəlmişdir. Orta təhsilini Trierdə almışdır. BonnBerlin universitetlərində hüquq təhsili alarkən tarix və fəlsəfəyə böyük maraq göstərmişdir. Fəlsəfəyə marağı onu Hegelçi-idealist kimi formalaşdırdı. 1841-ci ildə Epikür fəlsəfəsinə dair disertasiya müdafiə etdi.

Karl Marksin evi

Bu zaman artıq sol hegelçilər və radikal burjuaçılar birlikdə müxalifət yönümlü Rheinische Zeitung qəzetini qurmuşdular. Marks bu qəzetdə fəaliyyət göstərməyə başladı. Marks qəzetin jurnalisti və redaktoru idi. Marksın Prussiya monarxiyasına qarşı tutduğu mövqe tezliklə qəzetin bağlanması ilə nəticələndi.

Sen-Simon, Fourier, Proudhon kimi yazıçıların məqalələrini oxuyaraq Fransız sosializminin dərk etməyə çalışdı. 1843-cü ildə uşaqlıq dostu Jenny von Westphalen ilə evləndi. 1843-cü ildə Parisə köçdü. Fransız-Alman İlliklərini yayımladı (1844). Dərginin bu ilk və tək yayımında, Yəhudi məsələsi adlı yazısıyla siyasi mövqeyini ilk dəfə açıqladı. Elə həmin ildə Engelslə tanış olan Marks humanist fəlsəfə formalaşdırdır. Məhz Engelsin sayəsində onun diqqəti işçi sinifə yönəldi. Yaşadığı dövrdəki Avropadakı sosial bərabərsizliyi və işçi sinifin yuxarı siniflər tərəfindən istismarını görən Marks, tezliklə sosial inqilabçı olmağa qərar verir. Marksı bu işə başlamağa vadar edən digər ünsür isə onun digər filosoflardan (Hegel, Nitşe) fərqli olaraq, dünyanı sadəcə tədqiq deyil, dünyadakı problemləri həll etmək istəyi olub. Məhz bu istəyə görə də Marks müxtəlif Avropa dövlətlərində (İsveçrə, Fransa, Belçika) sosial inqilab etməyə cəhd etmiş, lakin dövlət tərəfindən deportasiya edilmişdir.

Lakin Marksın fəaliyyəti burada da bəyənilmədi və 1845-ci ildə Vorwarts qəzetinin üzvləri ilə birlikdə Brüsselə köçdülər. Bir neçə aydan sonra Engelsin Brüsselə gəlməsi onların ikisinin birlikdə "Alman İdeologiyası" adlı əsərini yazdılar. Bu əsərdə onlar Hegelə və gənchegelçilərə qarşı yönəlmişdilər.

Fəaliyyəti[redaktə | mənbəni redaktə et]

1847-ci ildə Alman emiqrantlarının təşkil etdiyi — "Kommunistlər İttifaqı" adlı cəmiyyətə qoşulur. Bu cəmiyyətin istəyi əsasında 21 fevral 1848-ci ildə məşhur "Kommunist Partiyasının Manifesti"ni tərtib etdilər.

Belçikada 1848-ci ildə baş verən hadisələr Marksın buranı tərk etməsiylə nəticələndi. Marks Kölnə qayıdıb Rheinische Zeitung qəzetinin yenidən nəşrinin bərpa etsə də, tezliklə maliyyə və senzura ucbatından qəzet fəaliyyətini dayandırdı.

Yenidən Almaniyadan sürgün edilən Marks ailəsinin dalınca Fransaya gəlsədə buradanda çıxarıldı. 1849-cu ildən sonra ömrünün axırlarınadək Londonda yaşadı.

Bundan sonra Marksın həyatı kasıbçılığ içərisində davam etmişdir. Əgər Engelsin daimi köməyi və Marksın özünün qəzetlərə yazdığı məqalələrin müqabilində aldığı kiçik miqdarda pul olmasaydı Marksı nəinki "Kapital"ı yaza bilməzdi, o acından ölə bilərdi.

Karl Marks

1846-cı ildə Karl Marks Beynəlxalq İşçilər Asossasiyasının qurucularında biri oldu. Bu qurum həmçinin Birinci İnternasional kimi tanınırdı. Birinci İnternasionalın çıxışı zamanı veridiyi səhv sonradan bu qurumun parçalanması ilə nəticələndi. 1867-cı ildə "Kapital"ın ilk cildi çıxdı. Bu dövrdə o Fransada bir çox Avropa ölkələrində gedən proseslərə dair əsərlər, işçi partiyalarının proqramlarını yazmışdır. Dürinqə qarşı diskusiyalarda Engelsi dəstəklədi və nəticədə "Anti-Dürinq" əsəri meydana gəldi. Lakin bu əsəri yazarkən Marks xəstələndi.

Karl Marks 1883-cü il 14`Martda 64 yaşında Londonda öldü və "Highgate-Cemetery" qəbirəstanlığında dəfn edildi. Yarımçıq qalmış "Anti-Dürinq" əsəri və "Kapital"ın axırıncı cildi Fridrix Engels tərəfindən tamamlandı.

Mənbə[redaktə | mənbəni redaktə et]

  • Ritzer, George (2008) Classical sociological theory. New York : McGraw-Hill Higher Education ; London : McGraw-Hill distributor.
  • Merton, Robert K. (1936–12). "The Unanticipated Consequences of Purposive Social Action". American Sociological Review 1 (6): 894–904
  • Giddens, Anthony (1971). Kapitalism və Müasir Sosial nəzəriyyə.
  • Karl Marks  (ing.) Internet Movie Database saytında

Həmçinin bax[redaktə | mənbəni redaktə et]

Vikianbarda Karl Marks ilə əlaqəli mediafayllar var.

Vikimənbədə Karl Marks ilə əlaqəli məlumatlar var.

İstinadlar[redaktə | mənbəni redaktə et]

  1. 1 2 3 4 5 6 Bibliothèque nationale de France BnF identifikatoru (fr.): açıq məlumat platforması — 2011.
  2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Gemkow H. Carlos Marx. Biografía completa — 1975.
  3. 1 2 3 4 5 6 Karl Marx // Encyclopædia Britannica (ing.)
  4. 1 2 3 4 5 A. A. P. Secret Re-burial of Karl Marx In London (ing.) // The Sydney Morning HeraldSydney: Fairfax Media, 1954. — Iss. 36485 (late edition). — P. 1. — ISSN 0312-6315
  5. 1 2 3 4 Маркс Карл // Большая советская энциклопедия (rus.): [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохорова — 3-е изд. — Москва: Советская энциклопедия, 1969.
  6. 1 2 https://www.marxists.org/archive/marx/bio/marx/eng-1869.htm
  7. 1 2 3 4 5 6 7 Marx, Karl: (geb. Mordechai) Dr. phil., Theoretiker des Sozialismus, "Manifest der Komm. Partei", Redakteur // Band 16: Lewi – MehrMünhen: K. G. Saur Verlag, 2008. — səh. 331. — 25, 427 səh. — ISBN 978-3-598-22696-0
  8. 1 2 3 4 5 6 Marx, Karl (Heinrich) (ing.) // Volume 7 — P. 896.
  9. Feuer L. S., McLellan D., Ed. Volume 23 // Volume 23 — səh. 532. — 928 səh.
  10. Schiel H. Die Umwelt des jungen Karl Marx. Ein unbekanntes Auswanderungsgesuch von Karl Marx, Die Umwelt des jungen Karl Marx. Die Trierer Wohnungen der Familie Marx. Ein unbekanntes Auswanderungsgesuch von Karl Marx (alm.) // Broschüre "Die Umwelt des jungen Karl Marx. Ein unbekanntes Auswanderungsgesuch von Karl Marx"Tr: Jacob Lintz, 1954. — S. 35—36. — 36 səh.
  11. Lundy D. R. The Peerage (ing.)
  12. Marx: 5) Karl Heinrich // Band 17 Linl–Mats — səh. 767. — 832 səh. — ISBN 978-3-7653-4117-5
  13. Marx: 5) Karl Heinrich // Band 17 Linl–Mats — səh. 768. — 832 səh. — ISBN 978-3-7653-4117-5
  14. Feuer L. S., McLellan D., Ed. Volume 23 // Volume 23 — səh. 531—543. — 928 səh.
  15. Marx: 5) Karl Heinrich // Band 17 Linl–Mats — səh. 766—769. — 832 səh. — ISBN 978-3-7653-4117-5
  16. Ülvi Şirəliyev. "İşçilər niyə hələ də xoşbəxt deyil?". Milliyyət Araşdırmalar Mərkəzi. 2019-07-15 tarixində orijinalından arxivləşdirilib.