Mark Avreli

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Mark Avreli
lat.Marcus Aurelius Antoninus
Mark Avrelilat.Marcus Aurelius Antoninus
Bayraq
XVI Roma İmperatoru
Bayraq
Spqrstone.jpg
8 mart 161 — 17 mart 180
8 mart 1617 mart 169 (Lusi Ver ilə birlikdə)
169177 (təkbaşına)
17717 mart 180 (Kommod ilə birlikdə)
Sələfi: Antonin Piy
Xələfi: Kommod
 
Təhsili: Stoisizm
Təvəllüdü: 26 aprel 121(121-04-26)
Vexilloid of the Roman Empire.svg Roma İmperiyası
Roma
Vəfatı: 17 mart 180 (58 yaşında)
Vindobona
Flag of Vienna (state).svg indiki Vyana
Dəfn yeri: Müqəddəs Ancelo qəsri
Sülalə: Nerva-Antonin
Atası: Anni Ver
Anası: Domitia Luçilla
Həyat yoldaşı: Gənc Faustina
Uşaqları: Kommod, Luçilla (daha 13 uşaq)
Auriyus: Pulu

Mark Avreli, Markus Avrelius (lat. Marcus Aurelius Antoninus, 26 aprel 12117 mart 180) — Roma imperatoru (161-180), stoaçı filosof. İlk vaxtlar imperiyanı Lusi Verlə birgə idarə etmişdir. Parfiyalılar (162-166), german və sarmatlarla (166-180, Markoman müharibəsində) hərblər aparmışdır. Stoisizmin ardıcıllarından olan Mark Avreli fəlsəfədə ("Özü ilə təklikdə" əsəri) əxlaqi kamilliyi təbliğ etmiş, siyasi quruluşu təkmilləşdirməyin qeyri-mümkünlüyü ideyasını irəli sürmüşdür.

Həyatı[redaktə | əsas redaktə]

139-cu ildə atası vəfat etdikdən sonra imperator Antonin Piy tərəfindən oğulluğa götürüldükdən sonra Mark Avreli Ver Sezar adlandırılmağa başlanmışdır. Gözəl təhsilə yiyələnmiş Avreli fəlsəfəyə və təsviri sənətə böyük maraq göstərmişdir. Dioqnetin, şagirdi olan Avreli fəlsəvi görüşlərinə görə məhz quru taxt üzərində yatar və üstünü heyvan dərisi ilə örtərmiş. Bacarığına görə gənc olmasına baxmayaraq Adrianın vəfatından yarım il sonra 5 dekabr 138 ci ildə kvestor vəzifəsinə irəli çəkilərək karyerasına inzibati idarəçiliklə başlamışdır. Elə həmin il Antonin Piyin qızı ilə nişanlandıqdan sonra tax-taca varislik əldə edir. 140 ci ildə konsul və sezar elan edilir. 146 cı ildə Antonin Piy Mark Avreliyə konsul kimi dövləti idarə etmək hüquq verir. 1 yanvar 161 ci ildə qardaşlığı Lusi ver ilə birlikdə üçüncu dəfə konsul kimi dövləti idarə edir. 169-cu ildən Lusi Verin ölümündən sonra dövləti təkbaşına idarə edir.

Ailəsi və uşaqları[redaktə | əsas redaktə]

Avreli, 145 ci ildə Gənc Faustina ile evlənmiş və 30 illlık evliliyi boyunca Faustinadan 13 uşağı olmuşdur:

  • Annia Avrelia Qaleria Faustina (147- 165)
  • Annia Avrelia Qaleria Luçilla (148/50-181) Lusi Verin həyat yoldaşı
  • Luçillanın Gemellus Lucilla adında bir ikizi vardır (149-150)
  • Tit Aeli Antonin (150, 7 mart 161)
  • Tit Aeli Avreli (150, 7 mart 161)
  • Adrian (152, 7 mart 161)
  • Domitia Faustina (150, 7 mart 161)
  • Fadilla (159, 192)
  • Annia Kornifiçia Faustina Minor (160, 211-217)
  • Tit Avreli Fulv Antonin (161-165)
  • Kommod (161-192)
  • Markus Annius Verus Caesar (162-169)
  • Vibia Avrelia Sabina (170-217)

İmperatorluğu[redaktə | əsas redaktə]

Marcoaurelio30000.jpg

Atası kimi senata və onun üzvlərinə hörmət yanaşarmış. Məhkəmə işinə böyük diqqət verərmiş. Bir çox köhnəlmiş qanunları bərpa etmişdir. Afinada dörd fəlsəfə kafedrası yaradaraq, professorları dövlət himayəsinə götürmüşdür. Bir çox döyüş və hərbi yürüşlərdə şəxsən iştirak etmişdir. 166 cı ildə məğlubiyyətdən sonra Parfiya ilə sülh bağlamağa məcbur olur. Həmin il Roma germanların Dunay çayı boyu hücumları, vandallara qarşı müharibə, şimali Misir üsyanına baxmayaraq 178ci ildə germanlara qarşı müharibədə böyük uğurlar qazanır, lakin imperiya qoşunlarını yoluxucu xəstəlik taun epidemiyası bürüyür. Daimi müharibələr imperiyanı zəiflətmiş, epidemiyaya və əhalinin dilənçiləşməsinə səbəb olmuşdu.

Ölümü və adına ehtiram[redaktə | əsas redaktə]

Mark Avreli sütunu

Mark Avrelinin silahdaşları onun xəstə halına acıyıb ağlayarkən, üzünü onlara tutub deyir: " Niyə mənim halıma acıyıb ağlayırsınız, siz ona ağlayın ki bu taun hamımızı məhv edəcək." 17 mart 180-ci ildə Vindobon (müasir Vyana) deyilən yerdə taundan vəfat edir. Mark Avreli (külü) Adrian məqbərəsində indiki Müqəddəs Ancelo qəsrində dəfn edilmişdir. Onun ölümündən sonra həmin dövrü antik tarixi ənənəyə görə "Qızıl əsr" özünü isə tax-taclı filosof adlandırırdılar. Senat onun şərəfinə ölümündən sonra Romada hal-hazırda it. Piazza Colonna adlanan meydanda "Şərəf sütunu" (Mark Avreli sütunu) qoydurtmuşdur.

Obrazı "Qladiator" filmində istifadə edilmişdir.

Nerva-Antonin sülaləsinin zaman xətti[redaktə | əsas redaktə]

Fəlsəfəsi[redaktə | əsas redaktə]

Alman dilinə tərcümə olunmuş Selbstbetrachtungen ("Özünlə təklikdə") əsəri, Hamburq 1727.

Markus Avrelius həyatı boyu müxtəlif elmlər və fəlsəfə ilə də məşğul olmuş və bir filosof kimi tanınmışdır. O Stoa fəlsəfi məktəbinin ən parlar nümayəndələrindən sayılmaqdadır.

Markus Avreliusun dövründə Romada artıq bütün sahələri əhatə edən tənəzzül dövrü başlamışdır. Siyasi-iqtisadi və sosial böhranlar onun fəlsəfi fikrinə təsir etmişdir. Onun fəlsəfəsində pessimist düşüncələr, dünyanın keçici və mənasız olması kimi fikirlərə tez-tez rast gəlinir. Buna görə Markus Avrelius taleyə tabe olmağa, ona qarşı çıxış etməməyə çağırırdı. Bütün bu fikirlər onun “Özünlə təklikdə” kitabında söylənmişdir.

Markus Avrelius hesab edir ki, dünyada hər şey bir düzənə (nizama) tabedir. Eyni zamanda, tanrılaşdırılmış Yüksək ədalət də vardır. O hər şeyin əsasıdır, hər şey ondan yaranır və ona qayıdır. Həmçinin dünya əqli və tale də tanrılaşdırılmışdır. Dünyada hər şey tanrı düzəninə və məqsədinə tabedir. Markus Avreliusun fikrincə dünya yetkindir. Bu dünyada baş verən hər bir şər isə tanrının dünya üçün cızdığı plana uyğundur[1]. Şəri dünya düzəni baxımından dəyərləndirəndə o təbii bir şeyə çevrilir. Şərin Tanrının hökmü ilə yaranıb-yaranmaması problemi sonralar ortaəsr xristian və müsəlman ilahiyyatı və fəlsəfəsinin əsas problemlərindən birinə çevrilmişdir.

Xeyir isə ilahi iradəyə və təbiət qanunlarına uyğun olan bir ahəngdir. Xeyir həm də insanın özü-özü, öz təbiəti ilə razılığı və mənəvi ucalığıdır[2]. Ona görə də, insan təbii düzənə uyğun həyat sürməlidir. Həmin düzəni pozduqda o, ədalətsizliyə yol verir, təbiətə və cəmiyyətə qarşı üsyan edir[3]. Markus Avrelius dövlət qanunlarını da təbii qanunlara aid etmiş, onlara tabe olmağı hər bir insan üçün vacib bilmişdir.

Markus Avreliusun fəlsəfəsində dünya hər zaman dəyişən bir varlıqdır. Onun üzərində olan hər bir şey məhv olaraq bir durumdan başqasına keçir. Beləliklə, dünyada hər şey dövr etməkdədir. İnsan həyatını təbiət qanunlarına uyğunlaşdırmalı, sonda isə başı uca və ləyaqətlə dünyanı tərk etməlidir.

  • Mənbə
  1. Aydın Əlizadə (2016). Antik fəlsəfə tarixi. 3 saylı Bakı Mətbəəsi ASC, s. 185-187. ISBN 5-89968-061-X. 2016 tarixində arxivləşdirilib. 2016-08-16 tarixində istifadə olunub.
Həmçinin bax:[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Марк Аврелий Антонин. Размышления / Перевод А. В. Добровольского. Л.: Наука, 1985, s. 10-11.
  2. Марк Аврелий Антонин. Размышления / Перевод А. В. Добровольского. Л.: Наука, 1985, s. 55.
  3. Марк Аврелий Антонин. Размышления / Перевод А. В. Добровольского. Л.: Наука, 1985, s. 49-50.

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

Vikianbarda Mark Avreli ilə əlaqəli mediafayllar var.