Neron

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Neron
lat. Nerō Claudius Caesar Augustus Germanicus
Neron
Romanın V imperatoru
54 — 68
Sələfi: Klavdi
Xələfi: Qalba
 
Təvəllüdü: 15 dekabr 37(37-12-15)
Anzio
Vəfatı: 9 iyun 68 (30 yaşında)
Roma
Sülalə: Yulilər-Klavdilər
Atası: Qney Domitsi Aqenobarb (bioloji)
Klavdi (atalığı)
Anası: Gənc Aqrippina
Həyat yoldaşı: Klavdiya Oktaviya
Poppeya Sabina
Statiliya Messalina
Uşaqları: Klavdiya Avqusta

Neron (lat. NERO CLAVDIVS CAESAR AVGVSTVS GERMANICVS; 15 dekabr, 37 - 9 iyun, 68) - Yulilər-Klavdilər sülaləsindən son Roma imperatoru (54-68). Klavdi tərəfindən övladlığa götürülmüş və vəliəhd təyin olunmuşdur.

Həyatı[redaktə | əsas redaktə]

İlk dövrlər[redaktə | əsas redaktə]

15 dekabr 37-ci ildə Roma yaxınlığındakı Antium qəsəbəsində doğulmuşdur. Konsul Qney Domitsi AqenobarbKaliqulanın bacısı Gənc Aqrippinanın yeganə övladı idi. Ata tərəfindən həm də Mark Antoninin nəticəsi idi.[Suetonius, 12 Sezarın həyatı 1] Neronun hələ 2 yaşı olanda atası vəfat etmişdi.

Hakimiyyətə gəlməsi[redaktə | əsas redaktə]

Neronun anası Gənc Aqrippina həyat yoldaşının ölümündən sonra qardaşı Kaliqula tərəfindən sürgün olunmuşdu.[1] Lakin Kaliqulanın 24 yanvar 41-ci ildə öldürülməsindən sonra yerinə Klavdi gəldi və Aqrippinanı sürgündən geri çağırdı.[2] 8 il sonra Klavdi Neronun anası Aqrippina ilə evləndi və Neronu da övladlığa qəbul etdi.[3] Neron, ögey qardaşı Britannikdən böyük olduğu üçün vəliəhd oldu.[Tasit Korneli, Salnamələr 1] Neron hələ 14 yaşında həddi büluğa çatmış elan edilmişdi.[Tasit Korneli, Salnamələr 2] 16 yaşında isə bacılığı Klavdiya Oktaviya ilə evləndirildi.[Tasit Korneli, Salnamələr 3]

Kiçik Aqrippina Neronu taclandırır.

Hakimiyyəti[redaktə | əsas redaktə]

Saraydaxili münaqişələr[redaktə | əsas redaktə]

Klavdi 54-cü ildə, 63 yaşında vəfat etdi və yerinə 17 yaşlı Neron gəldi. Bəzi müəlliflərin dediyinə görə Klavdini Aqrippina zəhərləmişdi.[Tasit Korneli, Salnamələr 4][4][5][6] Hakimiyyətinin ilk dövrlərində saraydakı üç əsas şəxsiyyət Seneka, AqrippinaBurrus idi.[7] Bu şəxslər bir-biri ilə mübarizə aparırdılar. Hətta bir dəfə Neron taxtda bir erməni səfiri qəbula hazırlaşarkən Aqrippina onun yanına oturmuşdu və Seneka Neronu bu utandırıcı vəziyyətdən çıxarmaq üçün Aqrippinanı oradan qaldırmışdı.[Tasit Korneli, Salnamələr 5] Bu saraydaxili münaqişələr və Aqrippinanın təsirinin get-gedə azalması Aqrippinanı Neronun qardaşı Britannikin dəstəkləməyə başlamasına səbəb olmuşdu.[Tasit Korneli, Salnamələr 6] Lakin, Britannik 12 fevral 55-ci ildə naməlum şəxslər tərəfindən öldürüldü. Neron, qardaşının epilepsiyadan əziyyət çəkdiyini və buna görə öldüyünü, antik müəlliflər isə Neron tərəfindən zəhərləndiyini iddia edirlər.[Tasit Korneli, Salnamələr 7] Bundan sonra sarayda öz gücünü artıran və sabitləşdirən Neron digər rəqiblərini də aradan götürdü. Sarayda sözü müəyyən dərəcədə keçən təkcə Seneka qalmışdı. Bu gücü daha da artırmaq üçün Neron 59-cu ildə anasının ölüm əmrini verdi. [Suetonius, 12 Sezarın həyatı 2]

Hakimiyyətin möhkəmlənməsi və evliliklər[redaktə | əsas redaktə]

Neron, kasıblara kömək edir. 64-66cı illər

62-ci ildə Brusus vəfat etdi və Seneka da istefa verdi.[Tasit Korneli, Salnamələr 8]Neron bundan sonra Klavdiya Oktaviyadan ayrıldı və Poppeya Sabina ilə evləndi.[Tasit Korneli, Salnamələr 9]Oktaviya daha sonra öldürüldü.[Tasit Korneli, Salnamələr 10] 62-63-cü illərdə Neron, öz rəqibləri olan Pallas, Rubelli Plat və Faust Sulla kimi şəxsləri ya edam ya da sui-qəsd vasitəsilə aradan götürdü.[Tasit Korneli, Salnamələr 11] 65-ci ildə Poppeyanın ölümündən sonra böyük bir yas tutdu və sonrakı il Statiliya Messalina ilə evləndi. Neron daha sonra 67-ci ildə, bu dəfə Sporus adlı gənc bir oğlanı xədim etdirərək onunla evləndi.[8]

İdarəetmə[redaktə | əsas redaktə]

Neron, öz hakimiyyəti boyu aşağı təbəqələrlə daim daha yaxşı əlaqələrdə olmuşdu. Əyanlar tərəfindən tez-tez şəxsi populyarlığa daha çox önəm verməsinə görə tənqid olunurdu.[Suetonius, 12 Sezarın həyatı 3]Hakimiyyətinin ilk illərində senata daha çox hüquqlar verilməsi barədə söz versə də, bu sözünün üstündə durmadı.[Tasit Korneli, Salnamələr 12]Vaxtını əsasən fahişələr və içki ilə keçirsə də[Tasit Korneli, Salnamələr 13], onun dövründə cərimə və fidyələr barəsində islahatlar aparıldı[Tasit Korneli, Salnamələr 14], hüquq müdafiəçiləri üçün tələb olan minimal məbləği azaltdı.[Suetonius, 12 Sezarın həyatı 4]Senat onun dövründə azad edilmiş qulları yenidən azadlığını əlindən alması barədə qanun layihəsi önə sürsə də[Tasit Korneli, Salnamələr 15], Neron bu qanunu qəbul etmədi və ağaların keçmiş qullar haqqında söz sahibi olmadığını təyin edən qanun qəbul etdi.[Tasit Korneli, Salnamələr 16] Senat bir qulun etdiyi cinayəti üçün başqa qullara da cəza verilməsi haqqında qanun layihəsi hazırlamışdı və Neron bu dəfə layihəyə dəstək vermişdi, lakin azad edilmiş qullara tətbiq olunmaması barədə əmr vermişdi.[Tasit Korneli, Salnamələr 17] Vergiyığanların kasıblara qarşı sərt davranmasına qarşı qanun qəbul etmişdi[Tasit Korneli, Salnamələr 14]. Bundan əlavə bir çox məmur və əyan da korrupsiya və rüşvətə görə cəzalandırılmışdı.[Tasit Korneli, Salnamələr 18] Əvvəlcə kasıbların birbaşa olmayan bütün vergilərini ləğv etməyi düşünsə də[Tasit Korneli, Salnamələr 19], senatın təkidi ilə[Tasit Korneli, Salnamələr 19] vergiləri yarıbayarı azaltmaqla kifayətlənməli oldu. Həmçinin dövlət tərəfindən alınan vergi hesabatı xalqa açıldı, ticarət gəmiləri vergidən azad olundu.[Tasit Korneli, Salnamələr 20]

Robert Hubert, Roma yanğını əsəri

Roma yanğını[redaktə | əsas redaktə]

Neronun hakimiyyətinin 10-cu ilində, iyulun 18-indən 19-una keçən gecə Romada böyük bir yanğın başladı.[Tasit Korneli, Salnamələr 21] Tasit Kornelinin dediklərinə görə yanğın 5 gün davam etmişdi. Tarixçi Svetoni (Suetonius) və Kassi Dionun fikrincə yanğını Neron çıxarmışdı ki, özünə yeni saray ucaltdırsın. Tasitin sözlərinə görə isə yanğını çıxaranlar xristian idi və etiraf da etmişdilər.[Tasit Korneli, Salnamələr 22] Tasitin dediklərinə görə Roma yanarkən Neronun musiqi ifa etməsi də şayiədir. Hətta Neron yanğını söndürmək üçün öz şəxsi sərvətindən xərcləmişdi. Neron şəxsən yanğın qurbanlarının axtarılıb çıxardılmasında iştirak etmişdi. Bundan əlavə yanğında evlərini itirən vətəndaşlara bir müddət öz sarayında yaşamağa icazə də vermişdi[Tasit Korneli, Salnamələr 23].

Şəxsiyyəti[redaktə | əsas redaktə]

Neron, mahnı oxumağı çox sevirdi, teatrda çıxışlar edirdi, hətta özü mahnı da yazırdı.[Suetonius, 12 Sezarın həyatı 5] 64-cü ildən başlayaraq Neapolda xalq qarşısında ifa etməyə başlamışdı.[Tasit Korneli, Salnamələr 24] 67-ci ildə Olimpiadada at yarışında iştirak etmişdi.[9] Bu yarışlarda uduzsa da qalib kimi Romaya yola salınmışdı.

Müharibələr[redaktə | əsas redaktə]

Parfiya[redaktə | əsas redaktə]

Neron taxta çıxan il Ermənistan valisi Radamist Parfiya tərəfindən dəstəklənən bir üsyan ilə devrilmişdi. Yerinə Arşakilər sülaləsindən zərdüşti olan I Trdat gətirilmişdi.[Tasit Korneli, Salnamələr 25] Neron sərkərdə Qney Korbulonu regiona göndərmiş, stabillik yaradılmışdı. 58-ci ildə yenidən müharibə başlamış, Parfiya məğlub edilmişdi. Qalibiyyətdən sonra Korbuloya Suriya valiliyi verilmişdi. Erməni taxtına isə əslən yəhudi olan VI Tiqran gətirildi. 62-ci ildə Tiqranın Adiabenanı işğalı yeni müharibəyə səbəb oldu, Romalılar yenə qalib gəldilər. Sülh yenidən bağlandı və Trdat taxta geri gəldi amma Roma vassalı olaraq yaşadı.[10] Parfiya ilə sülh 50 il davam etdi.

Boudikkanın üsyanı[redaktə | əsas redaktə]

60-cı ildə Britaniyada indiki Norfolk ətrafında yaşayan İsen tayfalarının qadın başçısı Boudikkanın üsyanı başladı. Nero əvvəlcə Britaniyadan çəkilməyi düşünsədə üsyan tezliklə məğlub oldu.[Tasit Korneli, Salnamələr 26]

Pizo sui-qəsdi[redaktə | əsas redaktə]

65-ci ildə, Roma əyanlarından Qney Kalpurni Pizo, Subri Flavi və Sulpitsi Asper imperiyanı devirmək və Neronu öldürərək respublika qurmağı planlaşdırsalar da işin üstü açıldı və Neron sui-qəsd planına daxil olan hamını öldürdü. Buna Seneka da aiddir.[Tasit Korneli, Salnamələr 27]

İudeya üsyanı[redaktə | əsas redaktə]

Abraham Yansens - Neron (1620)

66-cı ildə İudeya vilayətində yəhudilərin üsyanı başlamışdı. Vespasian üsyanı yatırmaq üçün göndərilmişdi. İkinci Qüds məbədi bu dövrdə dağıdılmışdır.[11]

Ölümü[redaktə | əsas redaktə]

68-ci ilin martında Qalliya Luqdunensis valisi Qay Yuli Vindeks üsyan qaldırdı. Bu üsyanı yatırmaq üçün Yuxarı Germaniya valisi Lutsi Vergini Ruf göndərilmişdi. Besazon yaxınlığında Vindeks məğlub olaraq intihar etdi.[12] Vindeksə dəstək olaraq üsyana başlayan və özünü imperator elan edən İspaniya valisi Qalba Roma üzərinə yeriməyə başlamışdı. Əvvəlcə Parfiyaya qaçmağı düşünən Neron Romaya qayıdıb xalqdan üzr istəmək, heç olmasa Misirdə yaşamağa icazə vermələri üçün yalvarmaq barədə düşünürdü. Gecə yarısı sarayında oyananda ətrafında heç kəsi görməmiş, dostlarından kömək ala bilməmişdi. Hətta intihar etmək üçün bir qladiator axtararkən heç kimi tapmamış, çarəsizlikdən özünü Tiber çayına atmaq üçün saraydan qaçdı.[Suetonius, 12 Sezarın həyatı 6] Şəhərdən kənarda, azad etdiyi qullarla birlikdə başqa bir azad qul olan Faonun evində gecələyərkən bir nəfər ona senatın onu düşmən elan etdiyi və edam üçün çağrıldığı xəbərini vermişdi. Lakin Tasitin yazdıqlarına görə, senat əslində onu Qalbadan qorumaq, ən azından bir vəliəhd dünyaya gələnədək onu yaşatmağı düşünürdü.[Tasit Korneli, Salnamələr 28] Amma Neron bunu eşidən kimi azad etdiyi qullarından biri olan Epafroditə onu öldürməyi əmr etmişdi. Epafrodit daha sonra Domisian dövründə Neronun intiharının qarşısını ala bilmədiyinə görə öldürülmüşdür. Neronun son sözləri "Qualis artifex pereo" (Belə bir sənətkar ölür!) idi. Neron, 9 iyun 68-ci ildə vəfat etdi və Romada basdırıldı.

Ölümündən sonra[redaktə | əsas redaktə]

Svetoniy və Kassi Dionun dediklərinə görə Roma xalqı Neronun ölümündən sonra bayram etmişdi. [Suetonius, 12 Sezarın həyatı 7]Tasit isə sadəcə varlılar və əyanların sevindiyini, kasıblar və ordusunun isə təəssüf hissi keçirdiyini yazırdı.[13] Neronun heykəlləri dəyişdirilmiş, rəsmləri silinmişdi.[14] Keçmiş dostu imperator Otonun dövründə xatırlanmağa yenidən başlanmışdı.[Suetonius, 12 Sezarın həyatı 8]Həmçinin Vitellinin dövründə də Nero üçün mahnılar oxunulmuşdu.[Suetonius, 12 Sezarın həyatı 9] Şərq bölgələrində Neronun yenidən dirilib gələcəyi ilə bağlı əfsanələr V əsrə qədər davam etmişdi.[15]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Suetonius, 12 Sezarın həyatı, Kaliqulanın həyatı 29.
  2. İosifus, Antiquitates Judaicae,  XIX.3.2
  3. Suetonius, 12 Sezarın həyatı, Klavdinin həyatı 27.
  4. Kassi Dio, Roma tarixi LXI.34
  5. Suetonius, 12 Sezarın həyatı, Klavdinin həyatı 44.
  6. İosifus, Antiquitates Judaicae, XX.8.1
  7. Kassi Dio, Roma tarixi LXI.3-7
  8. Kassi Dio, Roma tarixi LXII, 28 - LXIII, 12-13
  9. Filostrat II, Apolloniusun həyatı 5.7.
  10. Kassi Dio, Roma tarixi LXII.23
  11. İosifus, Yəhudilərin müharibəsi VII.1.1
  12. Kassi Dio, Roma tarixi, LXIII.24
  13. Tasit Korneli - Tarixlər, 1.4
  14. John Pollini (Sentyabr 2006), Mutilation and Transformation: Damnatio Memoriae and Roman Imperial Portraiture - Eric R. Varner, The Art Bulletin.
  15. Avqustin, Tanrının şəhəri, XX.19.3

VikiAnbarda Neron ilə əlaqəli mediafayllar var.

Neron Klavdi Kaliqula Tiberi Oktavian Avqust