İran körfəzi

Vikipediya, açıq ensiklopediya
(Fars körfəzi səhifəsindən istiqamətləndirilmişdir)
Jump to navigation Jump to search

İran körfəzi
Fars körfəzinin kosmosdan görünüşü
Fars körfəzinin kosmosdan görünüşü
26°N 52°E / 26°N 52°E / 26; 52Koordinatlar: 26°N 52°E / 26°N 52°E / 26; 52
Üst akvatoriyalarıHind okeanı, Ərəb dənizi, Oman körfəzi
Ölkələr Flag of Iran.svg İran
Flag of Iraq.svg İraq
Flag of the United Arab Emirates.svg BƏƏ
Flag of Saudi Arabia.svg Səudiyyə Ərəbistanı, Flag of Qatar.svg Qatar
Flag of Bahrain.svg Bəhreyn, Flag of Kuwait.svg Küveyt, Flag of Oman.svg Oman
Sahəsi251 000 km²
Uzunluğu989 km km
Eni253 km
Dərin yeri90 m
Orta dərinliyi50 m
Tökülən çaylarŞəttül-Ərəb
İrankörfəzi  — yerləşdiyi ərazi Yaxın və Orta Asiya
İran
körfəzi
Commons-logo.svg İran körfəzi Commonsda
İran körfəzi xəritəsi
İran körfəzinin faunasına daxil olan D uqonq

İran körfəzi[1][2][3] (həmçinin Fars körfəzi, Ərəb körfəziBəsrə körfəzi kimi də tanınır) (fars خليج فارس - Xəlic-e Fars; ərəb الخليج الفارسی‎‎ - əl-Xəlicül-Farsi[4], الخليج الفارسی, əl-Xəlic əl-Farsi[5], və ya الخليج العربي‎, əl-Xəlic əl-Ərəbi)— İranƏrəbistan yarımadası arasında körfəz. Hörmüz boğazı vasitəsilə Oman körfəzi, Ərəbistan dəniziHind okeanı ilə birləşir.


Körfəzin sahilində yerləşən ölkələr Oman, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri, Səudiyyə Ərəbistanı, Qətər, Bəhreyn, Küveyt, İraqİrandır. DəcləFərat çaylarının qovuşması nəticəsində yaranan Şəttül-Ərəb çayı Fars körfəzinə tökülür.

Hidroloji, hidrokimyəvi və digər xüsusiyyətlərinə görə Fars körfəzi dənizlərlə oxşardır.

Körfəzin sahəsi 239 000 km², uzunluğu 926 km, eni 180-320 km, orta dərinliyi 50 metrdən az, maksimal dərinliyi 102 metrdir.

Mübahisəli adlandırma[redaktə | əsas redaktə]

Mənbələrdə körfəz müxtəlif cür adlandırılır. Fars / Pars körfəzi adını qazanmazdan əvvəl bu körfəzin bir neçə digər qədim adları olub. Məsələn, bəzi qədim yunan qaynaqlarında (məsələn Herodotun yazıları) buranın adı "Qırmızı dəniz" kimi çəkilib. Qədim Babil qaynaqlarında isə bura "Akkaddan şimalda yerləşən dəniz" adlandırılıb.

Eramızdan əvvəl 550-330-cu illər arasında mövcud olmuş, ilk fars dövləti olan Əhəmənilər İmperiyasının quruluşundan və sözügedən körfəz ətrafındakı ərazilər üzərindəki hökmranlığı dövründən bəri, bu körfəz "Pars dənizi" adlanmağa başlanıb.


1960-cı illərdən etibarən ərəb ölkələrində (əsasən ərəb milliyətçiliyi ilə bağlı səbəblərdən) Ərəb körfəzi adlandırılmağa başlanmışdır ki, bu da beynəlxalq səviyyədə mübahisələrə səbəb olub.[6]

Son dövrlərdə körfəzin "Fars körfəzi" yaxud "Ərəb körfəzi" adlandırılması məsələsi bəzi ərəb ölkələri ilə İran rəsmiləri arasında ciddi mübahisə mövzusudur.[7] Məsələn, 2010-cu ildən bəri İranda Şura-ye Ali-e Enğelab-e Fərhəngi-ye Eslami (İslam və Mədəni İnqilab Ali Şurası) tərəfindən 30 aprel gününün rəsmi olaraq "Fars körfəzi günü" kimi qeyd olunması qərarı verilib. İranın keçmiş prezidenti Məhəmməd Hatəmi bunun əsas təkan verici səbəbinin, beynəlxalq səviyyədə "Ərəb körfəzi" adının əsas ad olaraq önə yeridilməsi məqsədi ilə bir neçə ərəb ölkələri tərəfindən 2009-cu ildən başlanan 'kampaniya'nın olduğunu bildirib.[8][9] Həmçinin bununla əlaqədar İran poçt xidməti bu günü qeyd edən ştamplar buraxıb.[10]


Müasir dövrdə buranın digər yerli adlandırma formaları da vardır - məsələn, Türkiyədə (və qismən Azərbaycanda) Bəsrə körfəzi (ki bu ad Osmanlı dövrünə, 16-cı əsrə gedib çıxır), Cənubi Azərbaycanda (xüsusilə milliyyətçi təşkilatlar arasında) və həmçinin müxtəlif tarixi mənbələrdə əvvələr türklər tərəfindən istifadə olunduğu deyilən Kəngər körfəzi adlarını sadalamaq olar.[11][12][13][14][15]


İran körfəzi alman kartoqrafı Qustav Droysenin "945-ci ilədək Xilafət dövləti" ("Das Reich der Kalifen bis 945") xəritəsində

Körfəz üçün orta əsr Avropa kartoqrafları tərəfindən çəkilmiş xəritələrdə də cürbəcür adlar istifadə olunub. Belə ki, alman kartoqrafı Qustav Droysenin "945-ci ilədək Xilafət dövləti" ("Das Reich der Kalifen bis 945") xəritəsində körfəzin o dönəmdəki ərəbcə adı olan Bəhr-ül Farsi (Fars dənizi) adıyla yanaşı almanca Grünes Meer, yəni Yaşıl dəniz adı da qeyd olunub.

Bundan başqa, 16-cı əsr alman-flamand kartoqrafı Gerhard Merkatorun 1561-ci ildə çəkilən dünya xəritəsində körfəzin adı latınca Mare di Mesendin, yəni Müsəndəm dənizi adlanıb - bu ad Ərəbistan yarımadasının şimal-şərqi nöqtəsində yerləşən Müsəndəm yarımadasının adıyla bağlıdır. Həmin yarımada hazırda OmanBirləşmiş Ərəb Əmirlikləri arasında bölüşüb.


Bir digər flamand kartoqrafı Abraham Orteliusun 1570-də çəkdiyi xəritədə isə körfəz Mare El Catif, yəni Qətif dənizi adlanıb - bu ad isə hazırkı Səudiyyə Ərəbistanının şərq sahillərində, əş-Şərqiyyə məntəqətində yerləşən Qətif şəhərinin adıyla bağlıdır.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. İran körfəzi // Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası (10 cilddə). — IV cild. Bakı, 1980. — Səh.: 514.
  2. Böyük İpək Yolu (dərs vəsaiti), Mais Əmrahov
  3. Coğrafiya tarixi (dərs vəsaiti)
  4. Arab League
  5. Official United Nations Document E/CN.15/2008/16 • E/CN.7/2008/12, Job number: V0850945
  6. Eilts, Hermann F. (Autumn 1980). "Security Considerations in the Persian Gulf". International Security. Vol. 5, No. 2. pp. 79–113.
  7. Lent.az "Körfəzin adı uğrunda Tehran dünya ilə savaşmaq istəyir"
  8. http://www.muslimherald.com/English/EN_News/International/065233849.htm
  9. http://www.tehrantimes.com/index_View.asp?code=218557
  10. http://www.wnsstamps.ch/en/stamps/IR003.08
  11. Firənglər Kəngər körfəzinin bir hissəsini tut­muş­dular.
  12. ﻧﯾن اورﺗﺎﯾﺎ اﯾران دﯾل ﻗوروﭘو و دؤﻟﺗﯽ اﯾران آﺗﯾﻟﻣﺎﺳﯽ
  13. آزربایجان تورکلویونون اولوسال کیملیک بیچیمی- ائلدار قاراداغلی
  14. گونئی آذربایجان-دا بیر هفته ده نه لر اولوب
  15. Mahmud İsmayıl, "Azərbaycan xalqının yaranması" Azərbaycan dövlət nəşriyyatı, Bakı, 1995

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

Vikianbarda İran körfəzi ilə əlaqəli mediafayllar var.