Türk dili

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Türk dili
Orijinal adı Türkçe, Türk dili
Ölkələr Türkiyə, Kipr, Bolqarıstan, Makedoniya Respublikası, Rumıniya, Yunanıstan, İraq, Suriya, Azərbaycan, Almaniya, Rusiya, Qazaxıstan, Kosovo
Regionlar Bosniya və Herseqovina Bosniya və Herseqovina
İraq İraq
Şimali Makedoniya Şimali Makedoniya
Rumıniya Rumıniya
Kosovo Kosovo
Rəsmi status Türkiyə Türkiyə
Şimali Kipr Türk Respublikası ŞKTR
Kipr Kipr
Tənzimləyən təşkilat Türk Dili Cəmiyyəti
Danışanların ümumi sayı 89 milyon
Reytinq 15
Təsnifatı
Kateqoriya Avrasiya dilləri

Altay dilləri

Türk dilləri
Oğuz dilləri
Yazı latın əlifbası (türk əlifbası)
Dil kodları
QOST 7.75–97 тур 693
ISO 639-1 tr
ISO 639-2 tur
ISO 639-3 tur
Dilin strukturlarının dünya atlası tur
Ethnologue tur
ABS ASCL 4301
IETF tr
Glottolog nucl1301
Commons-logo.svg Vikianbarda əlaqəli mediafayllar
     Türk dilinin rəsmi dil olduğu ölkələr
     Türkcənin regional dil olaraq tanındığı ölkələr

Türk dili və ya Türkcə (türk. Türkçe, Türk dili, Türkiye Türkçesi, Anadolu Türkçesi) — Türkiyənin, Kipr RespublikasınınŞKTR-nin rəsmi dili. Elmdə Altay dilləri qrupunun türk dilləri qoluna aid edilir. Alternativ adlandırma kimi türkologiyada Türkiyə türkcəsi (Anadolu türkcəsi) adı işlədilir. Azərbaycan dili, türkmən və qaqauz dillərinə çox yaxındır. Bu dillər ümumi türk dilinin oğuz qrupuna aiddir. Təqribən 438 söz və şəkilçilərdə fərq vardır.[Mənbə göstərin]

Türk dilİraq, Suriya, Almaniya, Bolqarıstandada və Yunanıstanda azlıqların dili qəbul edilirBolqarıstan və Yunanıstanda ə türkcə televiziya kanalları fəaliyyət göstəri Ümumiyyətlə, türk dilinin (Anadolu türkcəsi) yayılma arealı Osmanlı imperiyasının idarə etdiyi ərazilər ilə üst-üstə düşür. r.

Türk dilində ingilis, alman, fransız, ərəb və s. kimi dillərdən fərqli olaraq varlıqlar cinsiyyətinə görə fərqləndirilmir. Cümlə quruluşu əksər hallarda belədir: mübtəda cümlənin əvvəlində, xəbər sonunda işlənir. Təyin təyin etdiyi sözün əvvəlində işlənir.

Hal-hazırda 1928-ci ildəki hərf inqilabından sonra latın hərflərindən istifadə olunur.

Türkcə ya da Türk dili qərbdə balkanlardan başlayıb şərqdə Xəzər dənizi sahəsinə qədər danışılan Türki dilləri dil ailəsinə aid daim güncəllənən dildir. Türki dillər Osmanlı Türkçəsinin davamını təşkil edir. Başda Türkiyə olmaqla qədim Osmanlı İmperatorluğu coğrafiyasında danışılan Türkcə, dünyada ən çox danışılan 22-ci dildir. Türkcənin daim güncəllənən olması hər hansı bir yenilik üzərindən istənilən qədər yeni sözlər yarada bilmək imkanını verir. Türkiyə Türkcəsi bu yönündən dolayı digər Türk dillərilə ortaq ya da ayrı olan onlarca söz mövcuddur[1].

Nəzəriyyələr[redaktə | əsas redaktə]

Türk dili ilə bağlı bir neçə təsdiqini tapmayan iddealar var. Bunlar aşağıdakılardır:

  • Koreya, yapon, fin, macar dillərinin türk dili ilə qohum olması;
  • Amerika hindularının türk mənşəli olması və türkcə danışmaları. Fərziyyəyə görə Sibir türkləri Berinq boğazı vasitəsilə Amerikaya gedib çıxmışlar.

İstifadə olunan əlifbalar[redaktə | əsas redaktə]

Yayılma[redaktə | əsas redaktə]

Türkiyə türkcəsində danışanların dünya üzərində yayılımı      Rəsmi Dil Türkiyə, ŞKTR, Kipr, Makedoniya (Şəhər səviyyəsində), Kosovo,İraq (Regional)      1.000.000 dan fazla konuşan Almaniya      500.000 - 1.000.000 arası konuşan Bolqarıstan, Suriya      100.000 - 500.000 arası konuşan Fransa, Niderland, Belçika, Birləşmiş Krallıq, Avsturiya, ABŞ, Özbəkistan,Azərbaycan,iran,Rusiya      25.000 - 100.000 arası konuşan Yunanıstan, Avstraliya, Kanada, Meksika, Rusiya, İsveç, Danimarka, İsveçrə, Rumıniya      25.000 az konuşan/ hiç konuşmayan Kalan ülkeler
     Türk dilinin rəsmi dil olduğu ölkələr
     Türkcənin regional dil olaraq tanındığı ölkələr

Dialektlər[redaktə | əsas redaktə]

Beş Dialektlər vardır

Anadolu

Şərqi Anadolu Qərbi Anadolu Şimalqərbi Anadolu olmaq üzrə üçe ayrılıb

Rumeli

Şərqi Rumeli Qərbi Rumeli olmaq üzrə ikiye ayrılıb

Kipr

Suriya

Əlifba[redaktə | əsas redaktə]

Türk Əlifbası[redaktə | əsas redaktə]

Aa

Bb

Cc

Çç

Dd

Ee

Ff

Gg

Ğğ

Hh

İi

Jj

Kk

Ll

Mm

Nn

Oo

Öö

Pp

Rr

Ss

Şş

Tt

Uu

Üü

Vv

Yy

Zz

Azərbaycan dilində olan "ə" hərfi Türk dilində "e" hərfi içində gizlədilir.

Fonetika[redaktə | əsas redaktə]

Misal[redaktə | əsas redaktə]
  • ben — mən
  • sen — sən
  • o — o
  • biz — biz
  • siz — siz
  • onlar — onlar
  • bir, iki, üç — bir, iki, üç
  • dört, beş, altı — dörd, beş, altı
  • yedi, sekiz, dokuz, on — yeddi, səkkiz, doqquz, on
  • ne — nə
  • nasıl — necə
  • niye/neden/niçin — niyə/nədən/nə üçün
  • nere/nereye — hara haraya
  • ne zaman — nə vaxt
  • kim — kim
  • Türkçe biliyorum/bilmiyorum — Türkcə bilirəm/bilmirəm
  • Nereden geliyorsun? — Haradan gəlirsən?
  • Çocuklar şimdi okulda.("mektep" köhnə söz) — Uşaqlar indi məktəbdədir.
  • Bu akşam gideceğim. — Bu axşam gedəcəyəm.
  • Müzik dinlemeyi çok severim. — Musiqi dinləməyi çox sevirəm.
  • Bu çocuk benim kardeşim. — Bu uşaq mənim qardaşımdır.
  • Mustafa Kemal Atatürk Türkiye Cumhuriyeti'nin kurucusudur. — Mustafa Kamal Atatürk Türkiyə Respublikasının qurucusudur.
  • Almanca öğrenmek için derslere başlayacağım. — Alman dili öyrənmək üçün dərslərə başlayacağam.
  • Ben Azerbaycanlıyım. — Mən Azərbaycanlıyam.
  • Benim bilgisayarım var. — Mənim kompüterim var.
  • Yoğurt — Qatıq
  • Balık — Balıq

Qrammatika[redaktə | əsas redaktə]

Leksika[redaktə | əsas redaktə]

Türk dili sözlükləri[redaktə | əsas redaktə]

Sözlük

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Prof. Dr. Doğan Aksan, Türkiye Türkçesinin Dünü, Bugünü, Yarını, Bilgi, s. 68.