Türk xalqları

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Türklər
Ümumi sayı
Təxminən 250-300 milyon
Yaşadığı ərazilər
Flag of Turkey.svg Türkiyə 77 milyon
Flag of Azerbaijan.svg Azərbaycan 9 milyon
Flag of the People's Republic of China.svg ÇXR 20 milyon
Flag of Russia.svg Rusiya 30 milyon
Flag of Iran.svg İran 30-40 milyon
Flag of Iraq.svg İraq 4-5 milyon
Flag of Syria.svg Suriya 3-4 milyon
Flag of Kazakhstan.svg Qazaxıstan 16 milyon
Flag of Turkmenistan.svg Türkmənistan 5-6 milyon
Flag of Kyrgyzstan.svg Qırğızıstan 6 milyon
Flag of Uzbekistan.svg Özbəkistan 30 milyon
Flag of Cyprus (bordered).svg Kipr 0,5 milyon
Flag of Afghanistan.svg Əfqanıstan 3 milyon
Dili

Türk dili

Dini

Çoxluq: İslam. Digər: Tenqriçilik, Xristianlıq, İudaizm, Şamanizm.

XXI əsrin əvvəllərində türk xalqlarının yaşadıqları ərazilər

Türk xalqları —Avrasiya ərazisində yaşayan xalqlar. Dünyada türk xalqlarının sayı 400 milyondan çoxdur.[1] “Türk” sözünə ilk dəfə Bizans mənbələrində[Mənbə göstərin] və VII əsrin “Orhon-Yenisey” abidələrində rast gəlinir.

Dil ümumiliyi, el sənətləri, tarixi–coğrafi məkan, şifahi xalq ədəbiyyatı ("Kitabi Dədə Qorqud", "Koroğlu dastanı", "Alpamış", "Manas"), adət-ənənələr, oxşar toponimlər türk xalqlarını birləşdirən ümumi oxşar xüsusiyyətlərdir. Türklərin ana vətəni Mərkəzi Asiya hesab olunur. Tarixən türklər miqrasiya edən xalqlar olmuşlar. VII əsrdən başlayaraq üç istiqamətdə - Şimali-Şərqi Asiya,Ural dağları və Qərb tərəfə köç etmişlər.

Əhalinin sürətli artımı, heyvandarlıq üçün əlverişli yerlərin axtarılması, varisliklə bağlı hakimiyyətdə olmayanların boş ərazilərdə yeni dövlətlər qurması (Şato, Tavqas və s.), iqlim dəyişiklikləri (Böyük hun köçü), daha güclü dövlətlərin təzyiqi altında köçüb getmə (Çin dövlətinin güclənməsi ilə "Tyuku" (türk) dövlətinin iki yerə parçalanması və köç etməsi), yeni ölkələrin zəbt edilməsi türk xalqlarının geniş ərazilərdə yayılmasına səbəb olmuşdur. XX əsrdə də məcburi miqrasiyalar (krım tatarları, axıska türkləri, azərbaycanlılar) olmuş və son vaxtlar yüksək həyat səviyyəsi axtarmaq məqsədilə Avropaya və Şimali Amerikaya miqrasiyalar da mövcuddur.

Təsnifat[redaktə | əsas redaktə]

Türk xalqları Altay dil qrupuna məxsusdular. Dil və mənşə fərqinə görə dörd qola bölünürlər:

  1. OğuzlarAnadoluAzərbaycan türkləri, qaqauzlar, türkmənlər, ahıska türkləri, krım tatarları,
  2. Uyğurözbəklər, həzaralar , salarlar, uyğurlar, tuvalılar, şorlar, komasin-tobollar, baraba tatarları, çulm tatarları və sairə)
  3. Qıpçaqqazaxlar, qaraqalpaqlar, qumıqlar, qırğızlar, altaylar, noqaylar)
  4. Bulqartatarlar, başqırdlar, qaraçaylar, karaimlər.

Türk xalqlarının inanclarında tanrı əsas yer tutar. VII əsrdən etibarən İslam dininə inanc daha çoxdur (hazırda təxminən 80%). İndiki dövrdə qeyri müsəlman yakutlar (şaman və xristian), cuvaş və qaqauzlar (xristian), karaim və krımçaklardır (yəhudi dini). Tarixin müxtəlif mərhələlərində bəzi türk dövlətləri Avrasiyada geniş ərazilər tutmuş, Afrikanın şimal hissəsini zəbt etmişlər. Türk xalqlarının bəziləri müstəqil dövlət qurmuş, bəziləri müəyyən dövlət daxilində muxtar qürumlar yaratmış, bəziləri isə heç bir özünüidarə hüququna malik deyil və müxtəlif dövlətlərin ərazilərində, Asiyada Əfqanıstan, İran, İraq, Suriya, Avropada Bolqarıstan, Rumıniya, Yunanıstan, Ukrayna, Moldova, Gürcüstan, Rusiya və sairə ölkələrdə yaşayırlar. Belə türk xalqlarına qumıqlar, krım tatarları, qaraçaylar, şahsevənlər, türkmənlər, sibir tatarları, bolqar türkləri, əfşarlar və sairə aiddir. Bu xalqların çoxu gəlmə xalqlar içərisində assimilyasiya olunmaqdadırlar.

Türk tayfaları[redaktə | əsas redaktə]

Tunc dövründən Mərkəzi Asiyada Altay dağlarının ətəkləri və vadilərindəki münbit otlaqlarda məskunlaşmış qədim tayfalar. Hələ e.ə. III əsrdə - xunnu (hun tayfaları) dövlətinin çiçəkləndiyi dövrdən türk tayfaları həm iqtisadi, həm də ictimai münasibətlərdə yüksək inkişaf səviyyəsinə çatmışdılar. Onların mədəniyyəti bir sıra zəngin kurqan-çaatasların qazıntısından bəllidir. V - VI əsrlərdə - xalqların böyük köçü zamanı türklər dünya tarixi səhnəsinə çıxaraq şərqdə Baykal gölündən başlayaraq qərbdə Qara dənizə qədər Avrasiya çöllərinin geniş ərazilərində yayıldılar. VI əsrin 80-ci illərində türklər Qara dəniz - Xəzər çöllərindəki bulqar tayfalarının hamısını özlərinə tabe etdilər. VI - VIII əsrlərdə türk tayfaları Mərkəzi Asiyada qüdrətli dövlət - Türk xaqanlığı yaratdılar. Türk tayfaları türk dillərində danışırdılar.


Türk xalqları :

Ölkələr üzrə sayı[redaktə | əsas redaktə]

Çin[redaktə | əsas redaktə]

Nəticələri elan olunmuş 2000-ci il siyahıya almasının rəsmi yekunlarına əsasən Çində Türk kökənli xalqların nümayəndələri 85,946,156 nəfərdir .

Azərbaycan[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Azərbaycan əhalisi

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Affinity Bloc — Turkic Peoples :: Joshua Project

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]