Soyotlar

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Soyotlar Rusiya Federasiyası içində yaşayan və dilləri ilə mədəniyyətləri yox olma təhlikəsinə məruz bir türk xalqı.

Ümumi məlumat[redaktə | əsas redaktə]

2002-ci il əhali sayımına görə, Rusiyada 2769 kişi Soyot Türkləri vardır. Soyları və dilləri yok olma təhlikəsi bulunan Türk içində olup əslində Tuvalar ilə büyük bənzərlik təşkil edirlər, fəqət Soyot Türkləri çox əski zamanlardan bəri Buryatiyanin Oka bölgəsində yaşamaqdadırlar. Soyot türklərinin yerli dili yənidən düzənlənmiş və bir dərs kitabı halına gətirilərək Okada bazı okullarda öğrətim yapılmaya çalışılmışdır.

Sayan dilləri qrupuna girən dilləri və mədəniyyətləri UNESCOya görə yox olma təhlikəsindədir[1]

Buryatlar arasında dağınış şəkildə yaşamaqda olub Rusca və Monqol dillərindən Buryat dili yaygınlık qazandığından son zamanlarda bu dillər ilə danışmaqda, bir Türk dili olan öz dilləri isə yox olma təhlikəsi ilə qarşı qarşıya buraxılmaqdadır. Mədəniyyət və dillərini qorumak üçün gərək Türkiyə gərəksə Türk Dünyasından hiç bir dəstək görməməktədirlər. Bu isə kısa sürədə asimilə olmalarına səbəp olacaktır.

Orjan Olsən, H. Printz, Andərs K. Olsən, Fritz Jənsən (Norvəçli) və J. Ə. Gustschin tarafından gərçəkləşən Norvəçli bilim adamlarının bilimsəl bir səfərində , (Rusya)ya 1910lardan öncə gərçəkləşən araştırma səfərində Soyotların hənüz Buryatlar və Ruslar arasında asimilə olmadığını görməktəyiz. Çok sayıda kültürəl vəri toplanmıştır. Bu etnografik vəri və fotoğraflar bilim adamları tarafından yayınlanmıştır. Olsən tarafından kitapta: "Ət primitivt folk də mongolskə rənnomadər" (Cappəln, 1915). Bu vərilərin İspanca bir nəşri vardır. : "Los soyotos, un puəblo primitivo. Nómadas mongoləs pastorəs də rənos" (Calpə, Madrid, 1921). Soyot Türkçəsindən kəlimələrin kısa bir dizimini içərməktədir, ayrıca onlarca fotoğraf və Soyot şamanik kəhanətləri də anlatmaktadır. Dini ritüəllər olarak isə həm Şamanist həm də Budist öğrətilər, bilgilər birliktə yər almaktadır.

Soyot Türkləri Buryatyada Oka bölgəsində azınlık olarak yaşayan yərli Türklərdir
Soyot Türkləri Rusya Fədərasyonundaki İrkutskta bölgəsində azınlık olarak yaşayan yərli Türklərdir

Dil[redaktə | əsas redaktə]

Soyot Türkçəsi halis muhlis bir Türk dilidir. Bünyəsinə çəşitli yüzyıllarda irtibata gəçtiği çəşitli dillərdən də kəlimə alarak farklı bir görünümə bürünmüştür. Kuzəybatıdan ticari səbəplərlə Fin dillərindən, günəydoğudan Moğol dillərindən, sonra Rusçadan çok sayıda kəlimə alsa da Türk dili özəlliği bozulmamıştır. 2003-cü ildə «Soyotça-Buryatça-Rusça Sözlük». yayınlandı. Oka Bölgəsində 2005 yılından itibarən Soyot Türkçəsi örnək olarak bazı okullarda dərs olarak okutulmaktadır.[2]

Cəmiyyət[redaktə | əsas redaktə]

Ənənəvi sosial organizasyon — bir neçə ailənin böyüklərinin (ağsaqqallar heyəti) oluşturduğu konsəyə dayanır. Bilinən təməl boylar isə İrkit, Haasuut və Onhot sülalələridir. Bunlar arasında özəlliklə İrkit kəliməsi Tuvada soyad olarak da kullanılmakta olup İrkutsk adı da buradan gəlməktədir. Əski dəvirlərdə İrkutsk bölgəsi tamamən Tuva Türklərinin idi və burada Ruslar yərləşməyə başlayınca Tuva Türklərindən İrkit boyu Tuvaya, Soyot Türklərindən İrkit boyu da Buryatya göçmüş olabiləcəği düşünülməktədir. Büyük ihtimallə İrkit bölgəsi Türk toplulukları büyük bir soykırıma maruz kalmışlar və günümüzə İrkutsktaki İrkut vəya İrkit Türkləri ulaşamamıştır.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]