Qazaxıstan tengəsi

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Təngə

Теңге  (qaz.)
Tenge  (ing.)
Tenge  (fr.)

Banknotes Tenge.png
Əskinasların nümunəsi 2006-cı il
Kodlar və simvollar
Kodlar ISO 4217 KZT (398)
Simvollar Kazakhstani tenge symbol.svg
Dövriyyə ərazisi
Emitent Flag of Kazakhstan.svg Qazaxıstan
Törəmə və əvəzedici vahid
Xırda Tiın (1100)
Dövriyyədə olan sikkələr və əsginaslar
Sikkələr 1, 2, 5, 10, 20, 50, 100 təngə
Əsginaslar 200, 500, 1000, 2000, 5000, 10 000 təngə
Valyutanın tarixi
Dövriyyəyə buraxılma 15.11.1993
Valyutanın sələfi SSRİ rublu (SUR) / Rusiya rublu (RUR)
Əsginas və sikkələrin istehsalı
Buraxılış mərkəzi Qazaxıstan Respublikasının Mərkəzi Bankı
www.nationalbank.kz
Əsginasın istehsalçısı Qazaxıstan Respublikası Milli bankının əskinas fabriki
www.bf.kz
Sikkəxana Qazaxıstan sikkəxanası
www.kmd.kz
Commons-logo.svg Təngə Commonsda

Qazaxıstan təngəsiQazaxıstanın milli valyutası. Təngə 100 tiınə bölünür (тиын, tiyin və ya tijin kimi də tərcümə olunur). ISO-4217 kodu KZT-dir.

Etimologiyası[redaktə | əsas redaktə]

Təngə sözü Qazax dilində və bir çox türk dillərində tərəzi mənasını verir(qədim özbəkcə tənga və ya Tacik dilində tanga borc götümək terminidir). Sözün mənşəyi bərabər, balans mənasında olan Türkcə teŋ- hissəciyindən gəlir. Bu valyutanın adı funt, lira, pesoya oxşardır. Valyutanın adı Rus dilinə Türk dilindən keçmiş rus. деньги / den'gi pul sözü ilə bağlıdır.

Simvol[redaktə | əsas redaktə]

Qazaxıstan təngəsi üçün yeni simvol.

Novruz bayramından iki gün əvvəl 20 mart 2007-ci ildə, Qazaxıstan Milli Bankı Təngə üçün əyani simvolu təsdiqlədi Tenge symbol.svg. Simvol 2008-ci ildə Unicodedə kodlaşdırma üçün təklif olunub. 2006-cı ilin payızında Qazaxıstan Milli Bankı Qazaxıstan təngəsinin şəkli üçün yarışma təşkil edib və 30,000-dən çox müraciət qəbul olunub. 29 mart 2007-ci ildə Qazaxıstan Milli Bankı Qazaxıstan təngəsinin yaradılması uğrunda qalib kimi Almatıdan Vadim Davıdenko və Sanjar Əmirxanov adlı iki dizaynerin adını açıqlayıb. Onlar mükafat kimi 1 milyon təngə və Qazaxıstan təngəsi simvolunun "valideynləri" adını bölüşüblər.[1]. Bu bir növ Yapon poçt markasını xatırladır.

Sikkələr[redaktə | əsas redaktə]

Sikkələr əvvəllər Almaniyada zərb olunurdu, hazırkı sikkələr isə Öskəməndə yerləşən Qazaxıstan sikkəxanası tərəfindən ölkə daxilində zərb olunur.

Birinci seriya (1993)[redaktə | əsas redaktə]

1993-cü ildə, 2, 5, 10, 20 və 50 tıyın nominallı sikkələrin birinci seriyası milli emblem həkk olunmuş şəkildə bürüncdən zərb olundu. 1, 3, 5, 10 və 20 təngə mifik heyvanlar təsvir olunmuş şəkildə mis-nikel qarışığından zərb olundu. Bu dövrün sikkələri aşağı nominallı kağız təngələrlə yanaşı dövriyyə olundu.

Şəkil Nominal Material Diametr, mm Qalınlıq, mm Kütlə, q Kənar Dövriyyə vaxtı
KAZ-2ty.jpg
2 tıyın
bürünc L-80
17,27
1,3
2,26
hamar
1 mart 1994
KAZ-5ty.JPG
5 tıyın
KAZ-10ty.JPG
10 tıyın
19,56
1,6
3,48
KAZ-20ty.JPG
20 tıyın
21,87
1,7
4,71
KAZ-50ty.JPG
50 tıyın
25
2
7,43
KAZ-1t1.jpg
1 təngə
Nikel-gümüş
17,27
1,3
2,26
hamar
25 oktyabr 1995 -
1 oktyabr 2001
KAZ-3t.jpg
3 təngə
19,56
1,6
3,48
KAZ-5t1.jpg
5 təngə
21,87
1,7
4,71
KAZ-10t1.jpg
10 təngə
25
2
7,43
KAZ-20t1.jpg
20 təngə
31
11,37
kəsik-kəsik

İkinci seriya (1995)[redaktə | əsas redaktə]

1998-ci ildə sikkələrin yeni seriyası təqdim olundu. 100 təngə özünə bərabər kağız pulu əvəz edərək 2002-ci ildə təqdim olunub. 2013-cü ildə aşağı nominallı sikkələrin xəlitələri dəyişib. Hazırda dövriyyədə olan sikkələr aşağıdakılardır:

Qazax təngəsinin ikinci seriyası(1997–bu günədək)[2]
Şəkil Dəyər Texniki parametrlər Təsvir Vaxtı
Diametr Çəkisi Tərkib Haşiyə Üst tərəf Əks tərəf zərb olunma buraxılma
1tenge 1997.png 1 təngə 15 mm 1,63q Nikel gümüş xəlitəsi, sarı rəngli Düz Dəyəri İl, Qazaxıstan gerbi 1997~günümüzədək 11 Noyabr 1998


2tenge 2005.png 2 təngə 16 mm 1,84 q
5tenge 1997.png 5 təngə 17,27 mm 2,18 q
10tenge 1997.png 10 təngə 19,56 mm 2,81 q
20tenge 1997.png 20 təngə 18,27 mm 2,9 q Nikel gümüş xəlitəsi, ağ rəngli Novşəkilli Dəyəri İl, Qazaxıstan gerbi 1997~günümüzədək 11 Noyabr 1998


50tenge 1997.png 50 təngə 23 mm 4,7 q
100tenge 2002.png 100 təngə 24,5 mm 6,65 q Daxili halqa: Nikel gümüş xəlitəsi, ağ rəngli
Xarici halqa: nikel və misin xəlitəsi, sarı rəng.
Novşəkilli - «СТО ТЕНГЕ - ЖYЗ ТЕҢГЕ» (100 təngə) 2002~günümüzədək 1 İyul 2002

Xatirə sikkələri[redaktə | əsas redaktə]

Xatirə sikkələri 20, 50, 100, 500, 1,000, 2,500, 5,000 və 10,000 təngə nominalında buraxılıb. Qızıl və gümüş külçə sikkələr 1, 2, 5, 10, 20, 50 və 100 təngə nominalında mövcud olub. 20 və 50 təngə xatirə sikkələrinin çoxu mis-nikeldən zərb olunurdu.

Əsginaslar[redaktə | əsas redaktə]

200 təngə (köhnə dizayn)

1993-cü il seriyası[redaktə | əsas redaktə]

15 noyabr 1993-cü ildə Qazaxıstan Milli Bankı 1, 2, 5, 10, 20 və 50 tıyın, 1, 3, 5, 10, 20, və 50 təngə adlı pulları dövriyyəyə buraxıb. 100 təndə bundan qısa müddət sonra buraxılıb. Bunun ardınca isə 200, 500, 1000 təndə kağız pullar buraxılıb. 2000 təngə kağız pul 1996-cı, 5000 təngə 1999-cu, 10000 təngə isə 28 iyul 2003-cü ildə təqdim edilib. Hazırda dövriyyədə olan kağız pullar aşağıdakılardır:

Maraqlıdır ki, 200 təngə əsginasın arxa tərəfində mətn Qazax dilində yazılıb, digər əsginasların arxa tərəfində mətn Rus dilində yazılıb.


1993 Seriyası
Şəkil Dəyər Əsas rəng Təsvir Vaxt
Üst tərəf Əks tərəf Üst tərəfi Əks tərəf Üst tərəf Əks tərəf buraxılma ləğv edilmə
Kazakhstan-1993-Bill-0.01-Obverse.jpg Kazakhstan-1993-Bill-0.01-Reverse.jpg 1 tiın Qazax dilində nominalın adı, qeyri-adi həndəsi dizayn fonlu qazax dilində nominalın adı, Qazaxıstan gerbi, qeyri-adi həndəsi dizayn fonlu 1993 2001
Kazakhstan-1993-Bill-0.02-Obverse.jpg Kazakhstan-1993-Bill-0.02-Reverse.jpg 2 tıyın
Kazakhstan-1993-Bill-0.05-Obverse.jpg Kazakhstan-1993-Bill-0.05-Reverse.jpg 5 tıyın
Kazakhstan-1993-Bill-0.10-Obverse.jpg Kazakhstan-1993-Bill-0.10-Reverse.jpg 10 tıyın
Kazakhstan-1993-Bill-0.20-Obverse.jpg Kazakhstan-1993-Bill-0.20-Reverse.jpg 20 tıyın
Kazakhstan-1993-Bill-0.50-Obverse.jpg Kazakhstan-1993-Bill-0.50-Reverse.jpg 50 tıyın
Kazakhstan-1993-Bill-1-Obverse.jpg Kazakhstan-1993-Bill-1-Reverse.jpg 1 təngə tünd göy rəngli çəhrayı Əbunəsr Farabinin portreti Əbunəsr Farabinin həndəsi formulları və çertyojları 2012-2018[3]
Kazakhstan-1993-Bill-3-Obverse.jpg Kazakhstan-1993-Bill-3-Reverse.jpg 3 təngə yaşəl, qəhvəyi yaşıl Süyinbay Aronulının portreti Alataunun mənzərəsi
Kazakhstan-1993-Bill-5-Obverse.jpg Kazakhstan-1993-Bill-5-Reverse.jpg 5 təngə qəhvəyi sarı, qırmızı Qurmanğazı Sağırbayulının portreti Məqbərə
Kazakhstan-1993-Bill-10-Obverse.jpg Kazakhstan-1993-Bill-10-Reverse.jpg 10 təngə tünd göy rəngli çəhrayı Çokan Vəlixanovun portreti Oqjetpes dağı
Kazakhstan-1993-Bill-20-Obverse.jpg Kazakhstan-1993-Bill-20-Reverse.jpg 20 təngə tünd qəhvəyi rəngli qəhvəyi Abay Qunanbayulının porteti Abay Qunanbayulının əsərlərindən götürülmüş insanla berkutun illüstrasiyaları
Kazakhstan-1993-Bill-50-Obverse.jpg Kazakhstan-1993-Bill-50-Reverse.jpg 50 təngə açıq qəhvəyi qəhvəyi Əbilxayır xanın portreti Manğıstau vilayətindən qayaüstü rəsmlər
Kazakhstan-1993-Bill-100-Obverse.jpg Kazakhstan-1993-Bill-100-Reverse.jpg 100 təngə bənövşəyi çəhrayı Abılay xanın porteti Əhməd Yasəvi türbəsi
KazakhstanP20-200Tenge-1999-donatedoy f.jpg KazakhstanP20-200Tenge-1999-donatedoy b.jpg 200 təngə qəhvəyi, qırmızı sarı, göy Əbunəsr Farabinin portreti Əhməd Yasəvi türbəsi 1994
KazakhstanP21-500Tenge-1999-donatedoy f.jpg KazakhstanP21-500Tenge-1999-donatedoy b.jpg 500 təngə tünd göy, göy göy, bənövşəyi Əbunəsr Farabinin portreti Əhməd Yasəvi türbəsi
KazakhstanPnew-1000Tenge-2000(2001)-donatedoy f.jpg KazakhstanPnew-1000Tenge-2000(2001)-donatedoy b.jpg 1,000 təngə yaşıl, qırmızı yaşıl, göy, qırmızı Əbunəsr Farabinin portreti Əhməd Yasəvi türbəsi
KazakhstanPnew-2000Tenge-2000(2001)-donatedoy f.jpg KazakhstanPnew-2000Tenge-2000(2001)-donatedoy b.jpg 2,000 təngə yaşıl, göy yaşıl, qəhvəyi Əbunəsr Farabinin portreti Əhməd Yasəvi türbəsi 1996
KazakhstanP24-5000Tenge-2001-donatedoy f.jpg KazakhstanP24-5000Tenge-2001-donatedoy b.jpg 5,000 təngə qəhvəyi bənövşəyi qəhvəyi Əbunəsr Farabinin portreti Əhməd Yasəvi türbəsi 1998
KazakhstanPnew-10000Tenge-2003-donatedoy f.jpg KazakhstanPnew-10000Tenge-2003-donatedoy b.jpg 10,000 təngə göy göy, qəhvəyi Əbunəsr Farabinin portreti Dağların fonunda təsvir olunmuş İrbis 2003

2006-cı il seriyası[redaktə | əsas redaktə]

Bəzi 2000 təngə əsginaslarda "банкі" (bank) sözü səhvən "банқі" (banqi) kimi yazılıb.

Qazaxıstan Milli Bankı 2006-cı ildə əsginasların yeni seriyasını buraxdı. Onlar əvvəllər mövcud olmuş əsginaslar kimi eyni dəyərə malik idilər. Əsginasların 2006 seriyası sələflərindən daha ekzotik görünüşə malik idi. Üst tərəfində nominalın dəyəri şaquli istiqamətdə yazılıb. Bütün əsginasların üzərində Astana Bayterek abidəsi, Qazaxıstan bayrağı, gerbi, açıq ovuc içərisində prezident Nazarbayevin imzası və himndən fraqmentlər təsvir olunub. Hər bir əsginasdakı əsas fərqlər yalnız rəng, dəyər və naxışlardır.

Əsginasın əks tərəfindəki fərqlər daha çox nəzərə çarpır. Əsginasın dəyəri rus dilində yazılıb. Hər bir əsginasda Qazaxıstan sərhədləri daxilində Qazaxıstanın coğrafiyası və Qazaxıstandakı nadir binalar göstərilir.

2006-cı ildə buraxılan 2000 və 5000 kağız təngələrin birinci çapı zamanı "bank" sözündə orfoqrafik səhv var idi. Orfoqrafik səhv Qazax dilinin mədəni və siyası önəmliyinə görə siyasi cəhətdən həssas məsələ idi.[4]


2006-cı il seriyası
Şəkil Dəyər Əsas rəng Təsvir Buraxılma vaxtı
Üst tərəf Əks tərəf Üst tərəf Əks tərəf
200 tenge (2006).jpg 200 tenge (2006) r.jpg 200 təngə narıncı Astana Bayterek abidəsi, Qazaxıstan bayrağı, gerbi, açıq ovuc içərisində prezident Nazarbayevin imzası və himndən fraqmentlər, Kazax dilində sözlə və rəqəmlə dəyər, buraxan bankın adı, Qazax dilində olan yazıda deyilir ki, saxta əsginaslar qanuna ziddir. İşim çayı üzərindəki körpüdə qanadlı İrbis və Nəqliyyat və Rabitə Nazirliyi, Müdafiə Nazirliyinin binası və fonda Qazaxıstan çöllükləri, Rus dilində dəyər, Kazax dilində bankın adı, bankın loqosu, rus dilində olan yazıda deyilir ki, saxta əsginaslar qanuna ziddir. 2006
500 tenge (2006).jpg 500 tenge (2006) r.jpg 500 təngə göy Maliyyə Nazirliyi və Astana Akimatının binası , fonda Qazaxıstanın xəritəsinin konturu üzərində dəniz üzərində təsvir olunmuş qağayılar, Rus dilində dəyər, Kazax dilində bankın adı, bankın loqosu, rus dilində olan yazıda deyilir ki, saxta əsginaslar qanuna ziddir.
1000 tenge (2006).jpg KazakhstanPNew-1000Tenge-2006-donatedTA b.jpg 1,000 təngə qəhvəyi Prezident mədəniyyət mərkəzinin binası, fonda Qazaxıstan xəritəsinin konturu üzərində dağlar, Rus dilində dəyər, Kazax dilində bankın adı, bankın loqosu, rus dilində olan yazıda deyilir ki, saxta əsginaslar qanuna ziddir.
2000 tenge (2006).jpg KazakhstanPNew-2000Tenge-2006-donatedTA b.jpg 2,000 təngə yaşıl Abay Opera binası, fonda Qazaxıstan xəritəsinin konturu üzərində dağ gölü, Rus dilində dəyər, Kazax dilində bankın adı, bankın loqosu, rus dilində olan yazıda deyilir ki, saxta əsginaslar qanuna ziddir.
5000 tenge (2006).jpg KazakhstanPNew-5000Tenge-2006-donatedTA b.jpg 5,000 təngə qırmızı İstiqlal Abidəsi və Qazaxıstan Mehmanxanası, fonda Qazaxıstan xəritəsinin konturu üzərində dağlar, Rus dilində dəyər, Kazax dilində bankın adı, bankın loqosu, rus dilində olan yazıda deyilir ki, saxta əsginaslar qanuna ziddir.
10000 tenge (2006).jpg 10000 tenge (2006) r.jpg 10,000 təngə bənövşəyi Ak Orda Prezident Sarayı,fonda Qazaxıstan xəritəsinin konturu üzərində kanyonlar, Rus dilində dəyər, Kazax dilində bankın adı, bankın loqosu, rus dilində olan yazıda deyilir ki, saxta əsginaslar qanuna ziddir.

Xatirə əsginasları[redaktə | əsas redaktə]

  • 5,000 təngə (2001)

5,000 təngə 2001-ci ildə SSRİ-dən ayrılmasının 10-cu ildönümünə görə buraxılıb.

  • 5,000 təngə (2008)

5,000 təngə 2008-ci ildə Qazaxıstan təngəsinin 15 illiyinə xatirə kimi buraxılıb.

  • 1,000 təngə (2010)
1,000 təngə əskinas ATƏT-ə Qazaxıstanın Sədrliyi şərəfinə 2010-ci ildə buraxılıb (ön tərəf).
1,000 təngə əskinas ATƏT-ə Qazaxıstanın Sədrliyi şərəfinə 2010-ci ildə buraxılıb (arxa tərəf).


  • 1,000 təngə (2011)
  • 2,000 təngə (2011)

2,000 təngə əsginaslar 2011-ci ildə Astanada 7-ci Asiya Qış Oyunlarına xatirə kimi buraxılıb.

  • 10,000 təngə (2011)

10,000 təngə əsginaslar 2011-ci ildə SSRİ-dən ayrılmasının 20-cu ildönümünə görə buraxılıb.

  • 1,000 təngə (2013)

1,000 təngə əsginaslar 2013-cü ildə “Kul Tigin”ə xatirə kimi buraxılıb (Qədim Türk yazısı abidəsi).


2011-2014-cü il seriyası[redaktə | əsas redaktə]

Qazaxıstan Milli Bankı 2011, 2012, 2013 və 2014-cü illərdə 1,000, 2,000, 5,000, və 10,000-təngə əsginasların yeni seriyasını buraxdı.[5][6][7][8]

2008-ci ildən etibarən Astananın ev sahibliyi etdiyi 2011 Asiya Qış Oyunlarının şərəfinə xatirə dizaynlı kağız əsginaslar buraxılıb.

Mübadilə dərəcəsi və inflyasiya[redaktə | əsas redaktə]

2014-cü il fevralın 11-də Qazaxıstan Milli Bankı Rusiya rublunun zəifləməsinə cavab olaraq ABŞ dollarına nisbətən 19%-dək təngənin devalvasiyasını seçdi.[9]

Hazırkı KZT mübadilə məzənnəsi
Google Finance əsasən: AUD CAD CHF EUR GBP HKD JPY USD RUB CNY
Yahoo! Finance əsasən: AUD CAD CHF EUR GBP HKD JPY USD RUB CNY
XE.com əsasən: AUD CAD CHF EUR GBP HKD JPY USD RUB CNY
OANDA.com əsasən: AUD CAD CHF EUR GBP HKD JPY USD RUB CNY
fxtop.com əsasən: AUD CAD CHF EUR GBP HKD JPY USD RUB CNY
Currency.wiki əsasən: AUD CAD CHF EUR GBP HKD JPY USD RUB CNY

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Press-reliz Qazaxıstan Respublikasının Milli Bankı 29.03.2007 il tarixli № 12.
  2. Qazaxıstan Milli Bankı. Valyuta. Olan :http://www.nationalbank.kz/?docid=29&cat_id=7
  3. http://www.odk.kz/blog/3722.html
  4. Kazakh central bank misspells ‘bank’ on money
  5. Kazakhstan new date (2012) non-commemorative 10,000-tengé note confirmed BanknoteNews.com. 23 iyun, 2012. İstifadə tarixi 29-03-2015.
  6. Kazakhstan new 5,000-tengé note confirmed BanknoteNews.com. 12 fevral, 2012. İstifadə tarixi 29-03-2015.
  7. Kazakhstan new 2,000-tenge note confirmed BanknoteNews.com. 8 aprel, 2013. İstifadə tarixi 29-03-2015.
  8. Kazakhstan new 1,000-tenge note confirmed BanknoteNews.com. 5 yanvar, 2015. İstifadə tarixi 29-03-2015.
  9. Kazakhstan devalues tenge by almost 20%, 11 Fevral 2014

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]