Qazaxıstanın inzibati bölgüsü

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Qazaxıstanın inzibati bölgüsüQazaxıstan Respublikası inzibati cəhətdən 14 vilayət və 2 respublika tabeli şəhərdən ibarətdir[1]. Üstəlik digər respublika tabeli Baykonur şəhəri 2050-ci ilə qədər Rusiya Federasiyasına icarəyə verilmişdir. Faktiki olaraq isə şəhər həm də Rusiyanın respublika tabeli şəhəridir[2].

Gerb Şəhər/Vilayət İnzibati mərkəz sahəsi,
km²
əhali, nəf.,
01.04.2012[3]
əhalinin sıxlığı nəf./km² Ümumdaxili məhsul 01.01.2008
milyon Təngə
Adı qazaxca Adı rusca
Respublika tabeli şəhər
1 Emblem of Nur-Sultan.svg Şəhər Nur-Sultan Nur-Sultan[4] 710 752 262 1046,36
2 Coat of arms of Almaty.svg Şəhər Almatı Almatı[1]/Alma-Ata[4] 332 1 455 271 4368,45
3 Baikonur seal.png Şəhər Baykonır Baykonır/Baykonur[5] 57 37 912 662,00
vilayətlər
4 Coat of Arms of Aqmola Province.png Akmolin vilayəti Kokşetau Kokşetau[4] 146 219 731 526 5,00 8772
5 Aktobe seal.png Aktobin vilayəti Aktobe Aktobe[4][6] 300 629 788 594 2,62 66917
6 Алматы облысы герб.png Almatı vilayəyi Taldıkorqan Taldıkorqan[4] 223 911 1 918 109 8,53 18841
7 Coat of arms of Atyrau.svg Atırau vilayəti Atırau Atırau[4] 118 631 546 057 4,58 161271
8 Coats of arms of East Kazakhstan Province.svg Şərqi-Qazax vilayəti Öskemen Ust-Kameneqorsk[4] 283 226 1 395 012 4,93 35920
9 Zhambyl province seal.png Cambıl vilayəti Taraz Taraz[4] 144 264 1 059 390 7,32 8999
10 Coat of Arms Batys Oblysy.png Qərbi-Qazax vilayəti Oral Uralsk[4] 151 339 613 560 4,05 77162
11 Coat of Arms of Karagandy Province.svg Karaqanda vilayəti Karaqandı Karaqanda 427 982 1 359 077 3,17 62529
12 Kostanay city seal.png Kostanay vilayəti Kostanay Kostanay[4] 196 001 879 511 4,49 20860
13 Kyzylorda province seal.png Kızılordinski vilayəti Kızılorda Kızılorda[4] 226 019 716 807 3,15 68683
14 Маңғыстау логотибі.jpg Manqistau vilayəti Aktau Aktau[4] 165 642 551 939 3,29 116674
15 Logo Pavlodar region.png Pavlodar vilayəti Pavlodar Pavlodar[4] 124 755 747 584 5,99 48010
16 North Kazakhstan province seal.png Şimali-Qazax vilayəti Petropavl Petropavlovsk[4] 97 993 582 560 5,96 4354
17 South Kazakhstan province seal.png Cənubi-Qazax vilayəti Şimkənt Şimkənt[4] 117 249 2 636 950 22,36 12572
Всего 2 724 902 16 675 392 6,12

İkinci səviyə üzrə Qazaxıstanın 160 kənd rayonu, 11 şəhər rayonu və 38 şəhərdən ibarətdir.

Üçüncü səviyə üzrə 46 şəhər, 6 şəhər rayonu, 241 qəsəbə[7] və 2453 kənd dairəsindən ibarətdir.

Tarix[redaktə | əsas redaktə]

Rusiya imperiyası[redaktə | əsas redaktə]

XX əsrin əvvəllərinə olan inzibati bölgü:

  1. Özxəzər vilayəti
  2. Ural vilayəti
  3. Turqay vilayəti
  4. Akmola vilayəti
  5. Semipalat vilayəti
  6. Semireçnaya vilayəti
  7. Sırdərya vilayəti

Bukeev Orda Həştərxan vilayəti ərazisinə dail idi.

Sovet dövrü[redaktə | əsas redaktə]

1959-ci ilə olan inzibati bölgü
  • 1920. Qırğızstan MSSR (1920—1925) təşkil edilir və mərkəzi Orenburq şəhəri olur.
  • 1925. Qırğızstan MSSR Qazax MSSR olaraq adlandırılır və mərkəzi Qızıl-Orda olur.
  • 1927. Paytaxt Alma-Ata şəhərinə köçürülür.
  • 1929. Adaevski dairəsi ləğv edilir.
  • 1930. Qaraqalpaq MSSR Qazax MSSR tərkibindən çıxarılaraq RSFSR ərazisinə birləşdirilir.
  • 1932. Qaraboğazgöl ətrafı ərazilər Türmənistan SSR ərazisinə verilir[8].
  • 1933. Yeni İnzibati-Ərazi bölgüsü təşkil edilir.
  • 1934. Ölkənin şimal ərazilərinin bir qismi Orenburq vilayətinə verilir.
  • 1936. Qazaxıstan müttəfiq dövlətə çevrilir.
  • 1938. Qurev, Kzıl Orda və Pavlodar vilayətləri təşkil edilir.
  • 1939. Akmola, Cambul və Semipalatin vilayətləri təşkil edilir.
  • 1944. Kokçetav və Taldı-Kurqan vilayətləri təşkil edilir.
  • 1959. Taldı-Kurqan vilayəti ləğv edilir.
  • 1960. Akmola vilayəti ləğv edilir.
  • 1961. Akmola vilayəti Çelinoqrad vilayətinə çevrilir.
  • 1962. Qərbi-Qazaxıstan vilayəti Ural vilayəti, Cənubi-Qazaxıstan isə Çimkənd olaraq dəyişdirilir. Üç diyar dəyişdirilir:
    • Qərbi-Qazaxıstan diyarı (Aktyubin, Qurev, Ural vilayəti).
    • Selinski diyarı (Kokçetav, Kustanay, Pavlodar, Şimali-Qazaxıstan, Celinoqrad vilayəti).
    • Cənubi-Qazaxıstan diyarı (Canbul, Kzıl-Orda, Çimkənd vilayəti).
  • 1967. Taldı-Kurqan vilayəti bərpa edilir.
  • 1970. Turqay vilayəti təşkil edilir.
  • 1973. Cezkaqan və Manqışlaq vilayətləri təşkil olunur.
  • 1988. Turqay və Manqışlaq vilayətləri ləğv edilir.
  • 1990. Turqay və Manqışlaq vilayətləri yenidən təşkil edilir.

Müasir dövr[redaktə | əsas redaktə]

Kazakhstan obl ru.svg
  • 1991. Qazaxıstan öz müstəqilliyini elan edir.
  • 1992. Qurevski vilayəti - Atıraus vilayəti, Çelinoqradski — Akmolin vilayəti, Alma-Atı vilayəti — Almatı vilayəti, Ural vilayəti - Qərbi-Qazaxıstan, Çimkənd vilayəti — Cənubi-Qazaxıstan vilayəti olaraq dəyişdirilir.
  • 1993. Cambul vilayəti - Jambıl vilayəti, Kokçetav vilayəti - Kokşetau vilayəti, Taldı-Kurqan vilayəti - Taldıkorqan vilayəti olaraq dəyişdirilir.
  • 1995. Cezkazqan vilayəti - Jezkazqan vilayəti kimi dəyişdirilir.
  • 1996. Kzıl-Orda vilayəti - Kızılorda vilayəti, Kustanay vilayəti — Kostanay vilayəti.
  • 1998. Akmola şəhərinin adı Astana olaraq dəyişdirilir[9].
  • 1999. Şimali-Qazaxıstan vilayətinin bir hissəsi Akmolin vilayətinə birləşdirilmişdir.
  • 2001. Almatı vilayətinin mərkəzi Taldıkorqan şəhərinə köcçürülmüşdür

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. 1,0 1,1 Coğrafi baxımdan yerləşməsi, təbii şəraiti
  2. Rusiya və Qazaxıstan arasında Baykanurla bağlı beynəlxalq razılaşma
  3. Vilayətlərə, şəhərlərə və rayonlara görə əhalinin sayı
  4. 4,00 4,01 4,02 4,03 4,04 4,05 4,06 4,07 4,08 4,09 4,10 4,11 4,12 4,13 4,14 "Казахстан на карте Роскартографии" (rus). 7 dekabr 2015. 2016-02-21 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. Check date values in: |date= (kömək)
  5. Город Байконур, арендуемый Российской Федерацией, имеет особый статус; органы статистики Казахстана учитывают этот город в составе Кызылординской области в качестве города областного подчинения, население города приводится только для граждан Казахстана.
  6. Указ Президента Республики Казахстан «О переименовании отдельных административно-территориальных единиц Жамбылской и Северо-Казахстанской областей и об изменении транскрипции названия города Актюбинска»
  7. Qazaxıstan
  8. "Qazaxıatan sərhədlərinin müəyyənləşməsi" (PDF). 2016-01-24 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib.
  9. Qazaxıstan Prezidentinin sərəncamı ilə Akmola ölkənin paytaxtı elan edilir