Tatarlar

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Tatarlar
Tatar woman XVIII century.jpg
Kazan tatarları (1885)
Ümumi sayı
6 755 000 [1]
Yaşadığı ərazilər
Flag of Russia.svg Rusiya 5 310 649 (2010)[2]
Flag of Kyrgyzstan.svg Qırğızıstan 28 656 (2012)[3]
Flag of Kazakhstan.svg Qazaxıstan 203 371 (2012)[4]
Flag of Ukraine.svg Ukrayna 73 304 [5]
Flag of Romania.svg Rumıniya 23 935 [6]
Flag of the People's Republic of China.svg ÇXR 4 890 [7]
Flag of Belarus.svg Belarus 10 146 [8]
Flag of Estonia.svg Estoniya 2 582 [9]
Flag of Tajikistan.svg Tacikistan 18 939 (2000)[10]
Flag of Latvia.svg Latviya 3 235
Flag of Poland.svg Polşa 447 [11]
Flag of Uzbekistan.svg Özbəkistan 275 400
Flag of Canada.svg Kanada 2 300 [12]
Flag of Azerbaijan.svg Azərbaycan 25 900 [13]
Dili

tatar dili

Dini

İslam (sünni) və xristian (pravoslav) azlıq

Qohum xalqlar

Türk xalqları

Tatarlar (öz adları tatar. татарлар, tatarlar) (digər adları: Qazan / Kazan tatarları, Volqa tatarları, Volqaboyu tatarları) – türk xalqlarından biri.

Əsasən Rusiyanın Avropa hissəsinin mərkəzi vilayətlərində - xüsusilə Tatarıstan Respublikasında, VolqaboyuUralətrafı ərazilərdə - və Rusiyanın digər bölgələrində (məsələn Sibirdə) və şəhərlərində, ondan başqa həmçinin Qazaxıstanda və digər Orta Asiya ölkələrində, Çinin Sintszyan Uyğur Muxtar Rayonunda (tarixi Şərqi Türküstan bölgəsi) yaşayırlar. Keçmiş SSRİ-nin bir çox bölgələrində milli icmaları vardır.

Danışdıqları tatar dili, türk dilləri ailəsinin qıpçaq dilləri qoluna daxildir.

Keçmişdə İdil (Volqa) Bulqar dövlətiQazan xanlığı kimi dövlətləri olub, lakin 1552-ci ildə Rus Çarlığı tərəfindən Qazan xanlığıonun paytaxtı Qazan şəhərinin işğalıxanlığın darmadağın edilməsindən bəri Rusiyanın tərkib hissəsi olublar.

Adlanmaları[redaktə | əsas redaktə]

İndiki tatarlar[redaktə | əsas redaktə]

Tatarların hazırda özlərini "tatarlar" (татарлар) adlandırmalarına, və başqaları tərəfindən də məhz tatar olaraq adlanmalarına baxmayaraq, keçmişdə (təxminən 19-cu əsrədək) onlar özlərini aşağıdakı adlarla adlandırırdılar:

  • "Möselmannar" (мөселманнар), yəni "müsəlmanlar" (Qeyd: təxminən azərbaycanlıların özlərini keçmişdə bəzən sadəcə "müsəlman" adlandırmaları kimi)

"Tatar" adı[redaktə | əsas redaktə]

Rusiya İmperiyası zamanı ruslar imperiya ərazisindəki bütün türk xalqlarını (o cümlədən azərbaycanlıları da) öz aralarında və rusdilli rəsmi sənədlərdə "tatar" (elmi ədəbiyyatda bəzən "türk-tatar") adıyla qeyd edirdilər. Bununla belə, ruslar bu sözü bir çox türk xalqının adlanmasında da istifadəyə yeritdilər.

"Tatar" adını ruslar həmin zamanlarda azərbaycanlılara (Закавказские татары, yəni "Zaqafqaziya/Cənubi Qafqaz tatarları"; və ya Адербейджанские татары, yəni "Aderbeydjan/Azərbaycan tatarları"), qumuqlara (Дагестанские татары, yəni "Dağıstan tatarları"), noqaylara (Ногайские татары, yəni "noqay tatarları"), qaraçaylılar ilə balkarlara (Горские татары, yəni "dağlı tatarlar"), altaylılara (Алтайские татары, yəni "Altay tatarları"), xakaslara (Абаканские татары, yəni "Abakan tatarları"; Минусинские татары, yəni "Minusinsk tatarları"; Енисейские татары, yəni "Yenisey tatarları"; Áчинские татары, yəni "Aça tatarları"(bölgədəki Aça çayının adından)), şorlara (Кузнецкие татары, yəni "Kuznetsk tatarları"), çulımlara (Чулымские татары, yəni "Çulım tatarları"), və bir neçə digər türk xalqlarına şamil edirdilər.

Belə şəkildə də indiki zamanda sadə dillə "tatar" adlanan, Tatarıstanın əsas əhalisi olan tatarları ruslar "Volqa tatarları" (волжские татары), "Volqaboyu tatarları" (приволжские татары), "Qazan/Kazan tatarları" (Казанские татары) kimi ifadələrlə adlandırırdılar. Bu adlar indi də bəzən dəqiqləşdirmə (məsələn, tarixi mövzularda) və aydınlaşdırma lazım olduğu hallarda (məsələn, krım tatarlarından ayırd etmək üçün) istifadə olunurlar.

Müasir dövrdə "tatar" adını daşıyan və (və ya) istifadə edən digər xalqlar[redaktə | əsas redaktə]

Müasir dövrdə, əvvəllər "tatar" adlanan türk xalqlarının çoxusu artıq belə adlanmasalar da, bəzi türk xalqlarının adlarında (indiki tatarların özlərindən başqa) hələ də "tatar" ifadəsi keçir, məsələn: krım tatarları (özlərini "qırımtatarlar", "tatarlar" adlarıyla yanaşı həmçinin "qırımlar", "qırım türkler" də çağırırlar) və sibir tatarları (özlərini "sıbırtatarlar" adıyla yanaşı həm də (əsasən) "sıbırlar" çağırırlar; bəzi mütəxəssislər sıbırları gah sadəcə indiki tatarların bir qolu, gah da müstəqil bir türk xalqı hesab edirlər) hələ də müasir dövrdə bu cür adlanırlar.

Bundan başqa, müasir dövrdə Sibirdə yaşayan bir neçə türk xalqının endoetnonimi (xalqın özünü adlandırması, xalqın öz-özünə verdiyi ad) də artıq "tatar" sözündən ibarətdir. Beləcə, müasir xakaslar özlərini adətən "tadar" (тадар) və "tadarlar" (тадарлар), şorlar özlərini bəzən "tatar-kiji" (татар-кижи), "tatar" (татар), "tadar-kiji" (тадар-кижи) və "tadar" (тадар), çulımlar özlərini bəzən "tatarlar" (татарлар) və "çulım tatar" (чулым татар), teleutlar özlərini bəzən "tadar" (тадар) və "tadar-kiji" (тадар-кижи) adlandırırlar.

Sayları[redaktə | əsas redaktə]

2002-ci il siyahiya alınmanın nəticələrinə görə[15], Rusiyada sayları 5,554,600 nəfərdir. Tatarlar Rusiya əhalisinin 3,83 %-ni təşkil edirlər, və say etibarı ilə ölkənin ruslardan sonra ikinci ən böyük xalqıdırlar.

Dinləri[redaktə | əsas redaktə]

Dini inanclarına görə sünni-müsəlmanlarıdır. Kiçik bir qrupları xristianlığın pravoslav qoluna sitayiş edir, kryaşenlar (tatarca kirəşennər) adlanırlar.

Dil[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Tatar dili

Tatarlar türk dillərinin qıpçaq qoluna qrupuna aid olan tatar dilində danışırlar.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Joshua Project – Unreached Peoples of the World : Tatar
  2. Портал "Всероссийская перепись населения 2010 года" - Окончательные итоги Всероссийской переписи населения 2010 года :Национальный состав населения Российской Федерации
  3. Национальный статистический комитет Кыргызской Республики: 5.01.00.03 Национальный состав населения
  4. Агентство Республики Казахстан по статистике: Численность населения Республики Казахстан по отдельным этносам на 1 января 2012 года
  5. Ukrayna Dövlət Statistika Komitəsi : 2001 – ci il siyahıya alması
  6. unstats.un.org : 28.3.2002 census of Romania
  7. The Tartar ethnic minority in China by 2000 census
  8. National Statistical Committee of the Republic of Belarus : NATIONAL COMPOSITION OF POPULATION OF THE REPUBLIC OF BELARUS
  9. Estonia Statistics : population census of 2000
  10. MINORITY.TJ - При финансовой поддержке центра ОБСЕ в Душанбе: Национальные меньшинства Таджикистана :Татары, башкиры Таджикистана
  11. Cultural Diversity in Central European Urban Spaces : Issues , Methods , and Outcomes of Etnological Studies on Cultural Diversity in Poland (2002 census)
  12. Statistics Canada, 2006 Census of Population, Statistics Canada catalogue no. 97-562-XCB2006006.
  13. Ethnic composition of Azerbaijan 2009
  14. https://tt.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%BE%D1%80%D1%82-%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5_%D0%BC%D3%99%D1%81%D1%8C%D3%99%D0%BB%D3%99%D1%81%D0%B5
  15. "Результаты всероссийской переписи населения 2002 года. Национальный состав.". http://www.citforum.ru/programming/digest/wirth/. İstifadə tarixi: 5 июня.[1]

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]