Saxurlar

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Saxurlar
sax. йихъбы, цIаIхбы
Ümumi sayı
30 000-dən çox[1][2]
Yaşadığı ərazilər
Flag of Russia.svg Rusiya 12 769 (2010)
Flag of Azerbaijan.svg Azərbaycan 12 289 (2009)
Dini

islam (sünni)[3][4]

Qohum xalqlar

Ləzgilər

Saxurlar (sax. yixbı (йихъбы) / tsaxbı (цIаIхбы)) — Azərbaycanın Qax,[5] Zaqatala[6]Balakən[7] rayonlarında, eləcə də Dağıstanın Şəki-Zaqatala bölgəsi ilə həmsərhəd olan Rutul rayonunda yaşayırlar. Sayları 30 mindən çoxdur.[1][2] Qafqaz dillərinin Dağıstan qolunun cənub-şərq qrupuna aid olan saxur dilində, eləcə də Azərbaycan dilində danışırlar.[8] Dini baxımdan sünni müsəlmandırlar.

Hazırda 12 məktəbdə saxur dilində dərslər keçirilir. Həmin məktəblərdə ümumilikdə 105 sinif var və 2500-ə yaxın şagird təhsil alır.

Azərbaycanın Qax rayonunun Qum kəndindən olan saxur uşaq

Saxurların yaşadığı ərazi Şəki-Zaqatala iqtisadi rayonuna daxildir. Son onillikdə orta illik əhali artımı 1.5 % olmuşdur ki, bu da orta respublika səviyyəsindən azdır.

Saxurların ən məşhur nümayəndələri arasında fizika-riyaziyyat elmləri doktoru Abdulla Muxtarovu, professor Abdulla Qarayevi, professor Oruc Əlizadəni, yazıçı-publisist Əhməd İsayevi, filologiya elm doktoru-professor-sovet türkoloqu Səlim Cəfərovu və digərlərini göstərmək olar.

Hazırda onların Saxur Mədəniyyət Mərkəzi fəaliyyət göstərir.[8]

Məskunlaşma[redaktə | əsas redaktə]

Rusiya FR-da[redaktə | əsas redaktə]

Dağıstan[redaktə | əsas redaktə]

Siyahıyaalmalara əsasən Dağıstanda Saxurların sayı
İnzibati-ərazi vahidi Sayı, 2002 sa.
cəmi 8 168
Rutul rayonu 4 971
Mahaçqala şəhər ə/d 2 098
Qızılyar rayonu 535
Xumtorqala rayonu 123
digər 441

Azərbaycan Respublikasında[redaktə | əsas redaktə]

Siyahıyaalmalara əsasən Azərbaycanda Saxurların sayı
İnzibati-ərazi vahidi 1999 sa. 2009 sa.
cəmi 15 877 12 289
Zaqatala rayonu 13 114 11 203
Qax rayonu 2 612 1 008
Balakən rayonu ... 34
Sumqayıt şəhər ə/d ... 8
Qusar rayonu 5 ...
digər 146 36

1967-cı ilin məlumatlarına görə saxurlar Dağıstanın 13 kəndində: Saxur, Gelmets, Kurdul (Lek), Mikik, Mişleş, Xiyax, Suqyut, Muslax, Attal, Korş, Cınıx, Baş-Kələl, Baş-Muxax; Azərbaycanın isə 16 kəndində yaşayırdılar: Muxax (7,2 min), Suvagil (Yeni Suvagil) (5,5 - 6 min), Qarqay, Kələl, Dağlı (keçmiş Əli Bayramlı kəndi) (3 min), Mamrux (2,1 min), Sabunçu (2 min), Qum (1,5 - 2 min), Gözbarax (2 min), Mişleş (Çinçar) (7 - 7,5 min), Çinarlı (1,2 min), Ləkit Kötüklü (1,2 min), Ağdam-Kələl, Qas, Ələsgər, Ağyazı (Üzümlü) (1 - 1,5 min).[9][10] Əsasda Şəkidə məskunlaşıblar.

Mətbəxi[redaktə | əsas redaktə]

Saxur mətbəxi müxtəlif yeməklərlə zəngindir. Xəmir xörəkləri isə onların ən çox sevdikləri yeməklərdən sayılır. Saxurların mətbəxində bir çox yemək növləri qaxacla hazırlanır. Bundan başqa onların mətbəxində “sürhüllü”, “xikeyi”, “xingili” adlı yemək növləri də məşhurdur.[11]

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Saxurlar Qafqaz Albaniyasının 26 tayfasından biridir. Onlar Alban tayfalarından olan "çiqbi" tayfasına uyğun gəlir.[12] Özlərini "yıxiy" adlandırırlar. Alban tayfalarının tərkibi barədə məlumat verən Strabondan başlayaraq müasir tədqiqatçılara kimi hamı bu fikirdədir. Hətta Qəmərşah Cavadovanın konkret misallar əsasında yazdığı kimi "saxurların Qafqazın qədim xalqlarından olmasını qədim gürcü və erməni mənbələri də təsdiq edir."[13]

Ulu tarixçi Strabon öz məşhur "Coğrafiya"-sında Alban ərazisindəki Qanıx çayı barədə bilgi verir və "xьan" adının saxur dilindəki su (çay) sözündən yarandığını söyləyir.[12][14] Strabonun məlumatına əsaslanan Q. Qeybullayev "Azərbaycanlıların etnogenizminə dair" adlı kitabında (Bakı 1991) belə bir qənaətə gəlir ki, "saxurların əcdadı Alazan (Qanıx) çayının, adı onların dilində olan qolunun (yəni Qanıxın) vadisində yaşayırdılar".[15]

Tədqiqatçı Elvira Lətifova yazır ki, saxurların hər hansı dövrdə Qafqaz Albaniyasının şimal-qərb ərazisinə kütləvi köçü, yaxud basqını haqqında bircə dənə məxəz (dəlil, sübut) yoxdur.[16]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. 1,0 1,1 "Jurnalist Əhməd İsayev-Həyatda qalan izlər" kitabı. səh. 9
  2. 2,0 2,1 Цахурский язык - Гарун Ибрагимов 1990. страница 3
  3. Большая советская энциклопедия: Цахуры
  4. Советская историческая энциклопедия: ЦАХУРЫ—Лит.: Народы Кавказа, т. 1, М., 1960.
  5. Qax rayon İcra Hakimiyyəti: Rayon haqqında: Əhalisi
  6. Zaqatala Rayon Məhkəməsi: Zaqatala rayonu haqqında qısa məlumat
  7. Balakən Rayon Məhkəməsi: Balakən rayonu haqqında qısa məlumat
  8. 8,0 8,1 Azərbaycan Respublikası Xarixi İşlər Nazirliyi: Milli Azlıqlar: Azərbaycan Respublikasında mədəni müxtəliflik: Ümumi məlumat
  9. Талибов Б. Б. Цахурский язык // Языки народов СССР: в 5-ти томах. Иберийско-кавказские языки. — М.: Наука, 1967. — Т. 4. — С. 591
  10. "Saxurların gözü Suvagil"(Bakı 2008)-Əhməd İsayev. səh.23
  11. Səlcuq, Xalq Cəbhəsi.- 2011.- 29 mart.- S.11. Azsaylı xalqlar-Saxurlar
  12. 12,0 12,1 ИЛИСУЙСКОЕ СУЛТАНСТВО (Ilisu Sultanlığı)-E.M.Lətifova
  13. "Saxurların gözü Suvagil"(Bakı 2008)-Əhməd İsayev. səh. 12
  14. "Saxurların gözü Suvagil"(Bakı 2008)-Əhməd İsayev. səh. 14
  15. "Saxurların gözü Suvagil"(Bakı 2008)-Əhməd İsayev. səh. 14
  16. "Saxurların gözü Suvagil"(Bakı 2008)-Əhməd İsayev. səh. 15

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]