Laklar

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Laklar
Лак
Ümumi sayı
195 000
Yaşadığı ərazilər
Rusiya Rusiya: 178 630 (2010)[1][2][3]

Türkmənistan: 4 400 (2019) [5]
Özbəkistan: 3 700 (2019)[6]
Tacikistan: 2 500 (2019) [7]
Azərbaycan: 1 600 (2019) [8]
Ukrayna: 900 (2019) [9]
Qazaxıstan: 700 (2019) [10]
Türkiyə 400 (2019) [11]
Gürcüstan: 426 (1989)[12]
Qırğızıstan: 325 (1989)[13]
Suriya: 300[14]
Belarus: 120 (1989)[15]
Latviya: 45 (1989)[16]
Estoniya: 43 (1989)[17]
Moldova: 35 (1989)[18]
Ermənistan: 23 (1989)[19]
Litva: 19 (1989)[20]

Dili

Lak dili

Dini

Sünni, İslam


Laklar (lak. лак, гъази-гъумучи[21]) - Şimali Qafqazda yaşayan xalq. Laklar tarixən Mərkəzi Dağlıq Dağıstan ərazisində yayılmışklar. Lakların etnik-mədəni ərazisi Lakiya adlanır.

Etimologiya[redaktə | əsas redaktə]

Endomin[redaktə | əsas redaktə]

Lakların Dağıstanda yerləşmə ərazisi
Dağıstan bölgəsinin sxematik xəritəsi, (1895)

«Lak sözü lakların öz-özlərini adlandırmasıdır. «Ju lak buru» — biz laklarıq; «ju lakral xalk buru» — biz lak xalqıyıq; «lakssa» — lak, laklar; «lakkuçu» — lak kişi, laklı; «lakku maz» — lak dili; «lakku bilayət» — Lak ölkəsi; «Lakkuy» — Lakiya; «lakral rayon» — lak rayonu; «lakral kıanu» — lak yeri; «lak naççaxıluq» — lak dövləti. Laklar "lak" adını etnonimtoponim kimi istifadə edirlər. Lak dilində «lak» sözü «laxsaa» (yüksək)[22] və «laq» (qala) sözlərinə yaxındır.[23]

Ekzomin[redaktə | əsas redaktə]

Lakları digər xalqlar müxtəlif adlarla adlandırırlar. Avarlar laklara tumal[24], qumeq[25]; darginlərvuluquni, vuleqi, suluquni[26]; ləzgiləryaxular, yaxulşu[27]; qumuqlarqazıqumuqlar; çeçenlərqıazıumki; [[ruslar] — laklar, qazıqumuxlar adlandırırlar.

İnqilaba qədərki Rusiyada bu xalq «qazıqumuq», XIX əsrin 60-cı illərindən etibarən isə «laklar» adlanmağa başlanılırlar.

Sayları[redaktə | əsas redaktə]

Dağıstanın rayonları və şəhərləri üzrə Lakların payı
inzibati rayon və şəhər dairəsi RF subyektləri % LAKLAR
Kuli rayonu Dağıstan 10, 886 nəf (97,4%)
Lak rayonu Dağıstan 11, 580 nəf (95,2%)
Novolak rayonu Dağıstan 13, 852 nəf (48,5%)
Aquşa rayonu Dağıstan 1, 720 nəf. (3,2%)
Qızılyar rayonu Dağıstan 2, 361 nəf (3,5%)
Qızılyurd rayonu Dağıstan 908 nəf (1,5%)
Rutul rayonu Dağıstan 865 nəf (3,7%)
Tarumovka rayonu Dağıstan 523 nəf (1,6%)
Qarabudaqkənd rayonu Dağıstan 658 nəf(0,9%)
Xasavyurd rayonu Dağıstan 322 nəf (0,2%)
Babayurd rayonu Dağıstan 351 nəf (0,8)
Dahadayev rayonu Dağıstan 300 nəf (0,8%)
Dərbənd rayonu Dağıstan 193 nəf (0,2%)
şəhər Kaspiysk Dağıstan 14, 269 nəf (14,3%)
şəhər Maxaçqala Dağıstan 86, 089 nəf. (12,4%)
şəhər Yujno-Suxokumsk Dağıstan 923 nəf (9,2%)
şəhər Buynaksk Dağıstan 4, 263 nəf (6,8%)
şəhər Qızılyurd Dağıstan 1, 760 nəf (5,3%)
şəhər Qızılyar Dağıstan 1, 753 nəf (3,6%)
şəhər Xasavyurd Dağıstan 4, 362 nəf (3,3%)
şəhər İzberbaş Dağıstan 1, 402 nəf (2,5%)
Ümum respublikada: Dağıstan 161, 300 nəf (5,6%)

Dil[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Lak dili

Lakların ana dili lak dilidir. Lak dili Qafqaz dillərinin Nax-Dağıstan dilləri qrupuna daxildir. Beş əsas şivəyə bölünür: qumuq (Qumuq və onun ətrafında olan kəndlər), visxin, vixlin (Vixlı aulu və Lak rayonunun şimal-şərq ərazilərindəki kəndlər), aştikulbalxar (Balxar aulu və Sulikana, Kuli aulları). XV əsrdən ərəb əlifbasından istifadə edirdilər. 1928-ci ildə əlifbaları latın, 1938-ci ildə isə kiril əlifbası ilə əvəzlənmişdir[28]. Laklar arasında rus dili də yayılmışdır. Lak dilinə dair ən erkən məlumatlar (sözlərin siyahısı və bəzi qrammatik məlumatlar) 18-ci əsrin sonu - 19-cu əsrin əvvəllərinə Yohann Quldenştedt və Yulius Klaprota aiddir.

Din[redaktə | əsas redaktə]

Laklar islam dininin sünni qolunda etiqat edirlər (Şafi məzhəbi)[29]. Qumuq cümə məscidi 777—778-ci illərdə laklar tərəfindən inşa edilmişdir[30]. arixçi Aleksandr Komarov (1869) yazırdı: «laklar, əsasəndə Qumuq kəndinin sakinləri, Dağıstan qəbilələri arasında ilk islamı qəbul edənlər olmuşdur… Əbu-Muslim özü də Qumuqa gələrək burada məscid inşa etdirdi. Bu məscidin kitabəsində öz əksini tapmışdır». Qumuqun şamxalları müsəlman adlarını XIII əsrin sonlarından istifadə etməyə başlayırlar. XIV əsr Qumuq Qazi mərkəzi oldu və Qazi-Qumuq adı verildi.

Sovet İttifaqı Qəhrəmanı[redaktə | əsas redaktə]

Kosmos[redaktə | əsas redaktə]

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. 1 2 3 4 5 6 "Всероссийская перепись населения 2010 года". İstifadə tarixi: 2009-12-24.
  2. Правительство РД. Население Дагестана. Лакцы.
  3. Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года
  4. Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года.
  5. "Turkmenistan - People Groups. Lak // Joshua Project. A ministry of the U.S. Center for World Mission".
  6. "Uzbekistan - People Groups. Lak // Joshua Project. A ministry of the U.S. Center for World Mission".
  7. "Tajikistan - People Groups. Lak // Joshua Project. A ministry of the U.S. Center for World Mission".
  8. "Azerbaijan - People Groups. Lak // Joshua Project. A ministry of the U.S. Center for World Mission".
  9. "Ukrain - People Groups. Lak // Joshua Projekt. A ministry of the U.S. Center for World Mission".
  10. "Kazakhstan - People Groups. Lak // Joshua Project. A ministry of the U.S. Center for World Mission".
  11. "Turkey - People Groups. Lak // Joshua Project. A ministry of the U.S. Center for World Mission".
  12. Перепись в Грузии 1989 года
  13. Перепись в Киргизии 1989 года
  14. http://maarulal.ru/ob/140-dagestanskaya-diaspora-kto-gde-s-kem.html
  15. Перепись в Белоруссии 1989 года
  16. Перепись в Латвии 1989 года
  17. Перепись в Эстонии 1989 года
  18. Перепись в Молдавии 1989 года
  19. Перепись в Армении 1989 года
  20. Перепись в Литве 1989 года
  21. Русско-Лакский словарь
  22. С. М. Хайдаков. Лакско-Русский словарь. Москва, 1962.
  23. https://lakskysite.ru/dictionary.html
  24. Русско-Аварский разговорник. «Языки народов Дагестана». Выпуск 1. Махачкала 2007.
  25. https://instituteofhistory.ru/media/library/publication/files/%D0%90%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2_%D0%A3%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_1999._%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F_%D0%94%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%BD.1.pdf
  26. http://apsnyteka.org/file/Dirr_Sovremennye_nazvanija_kavkazskih_plemen.pdf
  27. Абдулмуталибов Н. Ш., Гаджимирзоев Ш. М. Русско-Лезгинский разговорник. «Языки народов Дагестана». Выпуск 1. Махачкала 2007. — 232 с.
  28. Л. И. Жирков. Лакский язык. — М., 1955;
  29. П.И. Пучков. "РАЗДЕЛ II. РОССИЙСКИЙ ОПЫТ. СОВРЕМЕННЫЕ РЕАЛИИ" (PDF). www.isras.ru. 2012-02-03 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2012-01-04. (#parameter_ignored_suggest)
  30. Л. И. Лавров. Этнография Кавказа. Ленинград, 1982, с. 101.