Avarlar (qafqazdilli)

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Disambig.svg Bu məqalə Qafqazdilli avarlar haqqındadır. Digər mənalar üçün Avarlar (dəqiqləşdirmə) səhifəsinə baxın.
Avarlar
avar. авар(ал), магІарул(ал)
Wolf symbol of Avars Caucasus.PNG
Canavar və Standartın — bu avar xanları rəmzi.
Yaşadığı ərazilər
Flag of Russia.svg Rusiya 912,090 (2010[1])
Flag of Azerbaijan.svg Azərbaycan 49,800 (2009[2])
Flag of Ukraine.svg Ukrayna 1,496 (2001)[3]
Flag of Kazakhstan.svg Qazaxıstan 1,407 (1999)[4]
Dili

Avar dili

Dini

İslam

Qohum xalqlar

Qafqaz xalqları

Avarlara mənsub kətibə
Bu şəkildə avarların məskunlaşması göstərilir. .png

Avarlar (Qafqaz avarları) (avar. аварал, магІарулал) — Dağıstan Respublikasında ən böyük, Azərbaycanda sayca altıncı böyük etnik qrup. Həmçinin, Rusiyanın Çeçenistan, Kalmıkiya və digər federasiya subyektlərində məskunlaşmışlar. Azərbaycanda əsasən BalakənZaqatala rayonlarında yaşayırlar.

Etimologiya[redaktə | əsas redaktə]

Bir çox mənbələrdə eyni zamanda Qafqaz Avarları olaraq anlandırılır. Özlərini “магIарулал” olaraq adlandırırlar. Mənası “dağların xalqı”, “dağlılar” deməkdir. Avar dili Şimali Qafqaz (Nax-Dağıstan) dil ailəsinin Yeni Qol (Avar-Andi-Tsez) dil qrupuna aiddir. 14 ləhcədə danışılır. Ən çox yayılmış ləhcə elə Avar ləhcəsidir. Millətin adı da məhz bu ləhcədən götürülmüşdür.

Çox zaman Qafqaz avar xalqıni qədim türk soylu avarlarla səhv salırlar, Qədim, yəni türk kimi qəbul olunan avarlardır. Onlara bəzi ədəbiyyatlarda əsl avarlar da deyirlər. 555-ci ildə Göytürklər tərəfindən qərbə sürgün olunmuşlar. Sürgün zamanı isə onlara bir çox millətdən insanlar qoşulmuşdur. Avarlar Avropaya çatan zaman artıq avar xalq anlamını itirmişdir. Avar ordusunda olan hər bir hun, xəzər, monqol hamısı avar adlandırılmışdır. Bu xalqların böyük qismi qıyıqgözlü idi. Tarixçi Walter Pohl avarları uzun müddət araşdırdıqdan sınra bu fikrə gəlmişdir: Avarlar cox böyük tarixə məxsusdurlar və Göytürk tabeçiliyində yaşamaq istəməyən xalqların qarışmasından yaranmışlar.

Avar Xaqanlığı (Türk avarlar)

562-ci ildə qurulmuşdur. Hökmdarları olan Bayan Xaqan çox güclü döyüşçü və rəhbər idi. O türklərlə birləşərək german, slavyan, bizans və frank torpaqlarına yürüşlər təşkil etmişlər. 586-cı ilə kimi Karpatın hamısını, Balkanların da yarısından çoxunu ələ keçirmişlər. Lakin onlar İstanbulu da fəth etmək istəyirdilər. Lakin dəniz donanmaları olmadıqlarına görə bu istəkləri baş tutmamışdır. Avar Xaqanları işğal olunmuş torpaqlarda möhkəmlənmək əvəzinə yeni-yeni ərazilərin alınmasına çalışırdılar. Onlar ilk növbədə frankların ən təhlükəli düşmənləri idilər. 8-ci əsrin sonlarına yaxın franklar qonşu tayfalarla birləşərək avarlar üzərinə hücuma keçmişlər və onları ağır məğlubiyyətə uğratmışlar. 803-804-cü illərdə isə bütün Avar torpaqları Bulqarlar tərəfindən alınmışdır və bu Avar Xaqanlığının sonu olmuşdur

Qafqaz və Türk Avarlarının oxşar cəhəti[redaktə | əsas redaktə]

Qafqaz və Türk Avarlarının yalnız bir oxşarlığı mövcuddur.

Adları…

  • “Avar” kəliməsinin bir neçə dildə izahı verilmişdir. Tarixçi Vasiliy Abayev bu sözün fars sözü olduğunu bildirmişdir. Mənasını isə “gətirmək”, “həll etmək” kimi göstərmişdir.
  • Qafqaz dillərində (avar, dargin) mənası isə “peyğəmbər”, “elçi” mənasını verir (avarag).
  • Türkcə izahında isə “avara”, “sərsəri” mənalarına gəlinir.
  • Qədim erməni qaynaqlarında və Göytürk qaynaqlarında Apar olaraq verilmişdir. Mənası “götürən” və ya “üsyan edən”dir.

Qafqaz Avarlarının isə əsl adları “maarul”dur. Avar adını maarullara ruslar vermişlər. Bu da bəzi tarixçilərə görə qədim avarlara bənzədildiyinə görə baş vermişdir. Belə ki, slavyanlar qədim Avarların döyüş qabiliyyətinə bələd idilər. Maarullar eyni şücaəti yüzillər sonra göstərdiklərinə baxmayaraq onlara bu ad verilmişdir. Məna isə qədim avarlarda olduğu kimidir.

Qafqaz və Türk Avarlarının fərqli cəhətləri[redaktə | əsas redaktə]

Qafqaz və Türk Avarlarının bir çox fərqləri mövcuddur. Başlıca olaraq dilləri fərqlidir.

Joseph Greenbergə (linqvist – Qafqaz xalqlarının dil müxtəlifliyinin müəyyən edilməsində rəhbər şəxs) görə Qafqaz avar dili və türk dilinin oxşarlığı yalnız 1,86% təşkil etmişdir. Halbuki avar və rus dilinin oxşarlığı 4,29%-dir. Belədirsə, o zaman avarlar rusdur? Təbii ki yox. Hər bir dilə qonşu xalqların dilindən müəyyən sözlər keçmişdir. Bu avarlarda da belədir.

Azərbaycan dilində hər 5 sözdən biri fars mənşəlidir. Bu 20% deməkdir. Lakin heç kim özünə fars demir. Bir millət özünə hansı adı verirsə hamı da o cür qəbul etməlidir.

Qafqaz avarlarının türklərdən əsas fərqini isə bu cür izah edərdim.

Bəzi sözlər vardır ki, onlar demək olar ki bütün türk dillərində saxlanmışdır. Buna misal olaraq “qan”, “ana”, “at”, “gün” və s. kimi sözləri göstərmək olar. Bu sözlər çox az dəyişərək bütün türk dillərində saxlanmışdır. Ancaq avar dilində tərcümələri müvafiq olaraq “bi”, “ebel”, “çuy (ço)” və “q`o”dur. Bu da bu dillərin tamamilə fərqli olduğunu bir daha sübut edir.

Genetik cəhətdən də fərq mövcuddur. Belə ki, Dağıstan avarları üzərində aparılan genetik təcrübələrə əsasən digər Qafqaz xalqlarındakı kimi 65% həcmində J1 Haploqrup tapılmışdır. Bu Haploqrup olan xalqlar isə qədim dövrdə Hürri-Urartu dil qrupuna aid xalqlar idi. Avarların da məhz o xalqlardan gəldiyini demək olar.

Daha bir fərq isə mədəniyyət fərqləridir. Bilindiyi kimi, Avar musiqisi digər Qafqazdilli xalqların musiqisinə bənzəyir. Türk xalqlarının demək olar ki, hamısının özünəməxsus musiqi və rəqsləri vardır.

Məskunlaşma[redaktə | əsas redaktə]

Azərbaycanda avarlar əsasən Balakən rayonunun Qabaqçöl qəsəbəsində[5], Mahamalar[5], Mazımqara[5] kəndlərində, Zaqatala rayonunun Uzuntala, Ziliban[6], Mazıx[6], Car[6], Axaxdərə kəndlərində yaşayırlar.

Avarlar Azərbaycanda[redaktə | əsas redaktə]

Bu rayonlar ərazisində avar dilində ümumilikdə 260 sinfi olan 19 məktəb fəaliyyət göstərir və bu məktəblərdə 7 minə yaxın şagird təhsil alır.2009-cu ildə aparılmış siyahıya almaya əsasən Azərbaycanda 49,8 min nəfər avar yaşayır. Lakin bu rəsmi rəqəmlər deyil, mənbələr əsas verir ki əslində avarlarin sayi Azərbaycanda bir neçə dəfə çox ola bilər, pasport qeydiyyatlari zamani milliyətin hansı göstərilməsinə uyğun olaraq.

Azərbaycanlılarla sıx qaynayıb-qarışmışlar. İslam dininə etiqad edirlər.

Avarların yaşadığı ərazi Şəki-Zaqatala iqtisadi rayonuna daxildir. Ərazi inkişaf etmiş nəqliyyat şəbəkəsinə malikdir. Əsas yol Yevlax-Balakən şosse və dəmir yoludur. 80-ci illərin ikinci yarısında istifadəyə verilən dəmiryolu bu iqtisadi rayonla digər rayonlar arasında nəqliyyat-iqtisadi əlaqələrin genişlənməsinə səbəb olmuşdur. Bakı-Zaqatala hava xətti fəaliyyət göstərir.

1999-cu və 2009-cu il siyahıya almalarına görə
Yaşayış məntəqəsi 1999[7] 2009[2]
Bakı y. 296
Sumqayıt y. 27
Mingəçevir y. 6
Abşeron rayonu 7 5
Balakən rayonu 24,415 23,874
Goranboy rayonu 1 y.
Göyçay rayonu 2 y.
Kürdəmir rayonu 1 y.
Lənkəran rayonu 5 y.
Oğuz rayonu 3 y.
Qax rayonu 11 9
Salyan rayonu 1 y.
Samux rayonu 3 y.
Şəki rayonu 15 14
Zaqatala rayonu 25,835 25,578
Zərdab rayonu 1 y.
Füzuli rayonu 2 y.
Laçın rayonu 1 y.
Bütün ölkə üzrə 50,871[8] 49,800

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]

  • Dünya xalqları. Ensiklopedik lüğat. Bakı.1998.
  • Велиев М.Г. (Бахарлы) Азербайджан. Баку.1921.
  • Гейбуллаев Г. К этногенезу Азербайджанцев. Баку.1994.
  • Сумбатзаде. Этногенез Азербайджанского народа. Баку.1990
  • Петрушевский И.Р. Джаро-Белоканские вольные общества в первой половине Х!Х века. Махачкала.1993.
  • Шопен И.И. Кавказ и его обитатели. Обозрения закавказского края.ЖМГИ. с.1.кн.2.СПб.,1841
  • Mahmudlu Y. İlusu sultanlığı-tarixi xəzinəmizdən bir inci. Letifova E.M. Severo-Zapadnıy Azerbaydjan.İlisuyskoe sultanstva. Baku.1999.
  • Бакыханов А. Гюлистан-и Ирам.Баку.1991.
  • Hacıyeva M. Türk dünyası və qardaş ölkələr ədəbiyyatı.Ankara.1997
  • Петрушевский И.Р. Джаро-Белоканские вольные общества в первой половине ХIХ века. Махачкала.1993

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Всероссийская перепись населения 2010. Национальный состав населения РФ 2010
  2. 2,0 2,1 Population statistics of Eastern Europe:Ethnic composition of Azerbaijan by 2009 census
  3. Всеукраинская перепись населения 2001 Национальность и родной язык
  4. 26.02.1999 census of Kazakhstan Republic
  5. 5,0 5,1 5,2 Balakən Rayon İcra Hakimiyyəti: Rayon haqqında: Əhalisi
  6. 6,0 6,1 6,2 Ежедневный информационный ресурс - "Azeri.ru - Азербайджанцы в России": Этнические и национальные группы: Аварцы
  7. Population statistics of Eastern Europe :Ethnic composition of Azerbaijan by 1999 census
  8. The United Nations Statistics Division :27.01.1999 census of Azerbaijan

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]