Avar xanlığı

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar

Avar xanlığıDağıstan ərazisində XII əsrdən XIX əsrə kimi mövcud olmuş feodal dövlət.

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

XII əsrin başlarında xristian Sərir krallığının yıxılmasının ardından avarlar müsəlmanlaşmağa başlamışdır. Bölgə Sabutay bahadurun başçılığındakı monqollar tərəfindən işğal edilincə, 1222-ci ildə bölgədə hərbi gerilimlər artmışdır. Ardından avarlar, Xarəzmşahlar hökmdarı II Məhəmmədə monqollara qarçı aparılacaq savaşda dəstək sözü vermişsə də, avarların monqollarla savaşlarına dair bir bəlgə, bir sənəd yoxdur.

Qızıl Ordanın dağılmasının ardından Qazi-Kumuxda şamxallığın yükselişi, Avar xanının hədəflərinin XVXVI əsrlərdə azalacağının bir nişanəsidir. Bu illərdə xanlıq quruluş baxımından iradəsiz bir dəvlət halina gelmişdir. Ölkədəki camaatların xandan olduqca böyün bir muxtariyyət əldə etməsiylə xanlıq, bəzən güclü düşmənlərinə qarşı Çarın himayəsini istemək məcburiyyətində qalmışdır.

1740-cı ilin yayında Avşarlar sülaləsi hökmdarı Nadir şah, Qazi-Kumuxa gəlmişdir. Kumık şamaxalı Xaspulat xan, Qaytak usmisi Əhməd xan və Akuşa qazısına sədaqətlərindən dolayı iltifat ederək hədiyyələr vermişdir. Avqust 1740-cı ildə də Avar torpaqlarına girmiş, 80 min nəfərlik ordusu Andidə Avarlar və Dağıstanlı müttəfiqler tərəfindən məğlubiyyətə uğradılmıştır.[1]

Ənvər Çingizoğlu yazır: "Avarıstan da Dağıstanın bir yörəsidir. Bu diyarda Məhəmməd Nutsal xan hökmranlıq edirdi. 1774-cü ildə onun ölümündən sonra oğlu Umma xan (Ömər xan) başçı oldu. Umma xan bacısı Bikə ağanı İbrahimxəlil xana verib, qohumlaşdı. İbrahimxəlil xan bu qohumluqdan dəfələrlə istifadə etmişdi. Tarixçi Rzaqulu bəy Vəzirov yazır: «Lazım olan zaman Dağıstan və ləzgi vilayətlərindən qoşun istəyirdi. İbrahim xan Ümmə xanın və başqa sərkərdələrin başçılığı ilə Qarabağa gələn qoşunu öz övladları və Qarabağ qoşunu ilə birlikdə lazım olan yerlərə göndərir, istədiyi adamı təbeh edir və öz itaəti altına çəkirdi».

Tarixçi Mirzə Yusif Qarabaği yazır: «Eyni zamanda qohumluq münasibətinə görə avar hakimi Ümmə xan və Dağıstan əmirləri də İbrahim xana sadiq və dost idilər, əgər aralarında bir narazılıq üz versəydi, dərhal İbrahim xanın işarəsi ilə Dağıstan əmirləri bütün qoşunlarıyla Gürcüstan üzərinə hücum edərək oranı çapıb dağıdırdılar, necə ki, 1205 (1790)-ci ildə Gürcüstan valisi ilə İbrahim xanın arasında olan narazılıq üz vermişdi.

Bu səbəbə görə Ümmə xan çoxlu qoşunla Gürcüstan tərəfinə gedib bacardığı qədər Gürcüstan torpağını qarət edərək Sığnaq və Gümüşxananı zəbt etdi, camaatın çoxunu öldürdü. Bir qədərini əsir və bir qədərini də dustaq edib, təcili surətdə Axalsixə, Süleyman paşanın yanına getdi. Qışı orada keçirib, bahar fəslində geri qayıdaraq, yenə də Gürcüstan torpağına daxil oldu. Ümmə xan yolun üstündə knyaz Abaşidzenin arvad-uşağı ilə yaşadığı möhkəm qalanı mühasirə edib zor ilə zəbt etdi. Oranın əhalisini qılıncdan keçirdərək, bəzilərini də əsir etdi. Knyaz Abaşidzenin qızlarından Cavahir xanımı İbrahim xan üçün göndərdi, bir qızına da Ummə xan özü evləndi».[2]


1801-ci il tarixində Ümmə xanın ölümündən sonra Avar xanlığı Rusiya imperiyasına bağlanmışdır. Avar xanlığı yıxılmasına rəğmən 1828-ci ilə Qafqaz imamlığının himayəsini girmiş və 1859-cu ildə Rusların İmamlığı ilhaqıyla Avar xanlığının varlığı sona çatmış oldu.

Hakimlərin siyahısı[redaktə | əsas redaktə]

Ədəbiyyat[redaktə | əsas redaktə]

  • Шапи Казиев. Имам Шамиль. ЖЗЛ. М., Молодая гвардия, 2010. ISBN 5-235-02677-2
  •  История Дагестана: Учебное пособие; 8 кл|место=Махачкала|издательство=Изд-во НИИ педагогики|год=2002|ref=Магомедов Р. М.
  • Айтберов Т.М. материалы по хронологии и генеалогии правителей Аварии - в книге Источниковедение средневекового Дагестана, Махачкала, 1986.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. M. Sadık Bilge, "Osmanlı devleti ve Kafkasya" sf.121, Eren Yayıncılık (2005).
  2. M.İ. Əmrahov, Ə. Çingizoğlu, H.İ.Həsənov. Qarabağ xanlığı. Bakı: Mütərcim, 2008, 220.səh.

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]