Qarabağ xanlığı

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
W21-1a.svg Bu səhifədə iş davam etməkdədir.

Müdaxilə etməyə tələsməyin!

  • Əgər məqalə yarımçıq qalıbsa, məqaləni yaradan istifadəçi ilə əlaqə qura bilərsiniz.
  • Səhifənin tarixçəsində məqalə üzərində işləmiş istifadəçilərin adlarını görə bilərsiniz.
  • Redaktələrinizi mənbə və istinadlarla əsaslandırmağı unutmayın.
Bu şablon 7 gündən çox redaktə edilməyən məqalələrdən silinə bilər.

Bu məqalə sonuncu dəfə Rufet Turkmen tərəfindən redaktə olundu. 0 saniyə əvvəl. (Yenilə)

Qarabağ xanlığı

Cavanşirlər sülaləsinin mənşəyi[redaktə | əsas redaktə]

Pənahəli xan[redaktə | əsas redaktə]

Xanlığın əsasının qoyulması[redaktə | əsas redaktə]

1736-cı ildə Səfəvi hakimiyyətinə son qoyan Nadir şah Şirvan, Qarabağ, Çuxursəd vəTəbriz bəylərbəyliklərini ləğv etdi və əslində Azərbaycanı paytaxtı Təbriz, başçısı öz qardaşı İbrahim xan olan vahid inzibati bölgüdə birləşdirdi.[1] Nadir şah hər yerdə cəsur və rəşadətli gəncləri öz ordusuna cəlb edirdi. O, Cavanşir oymağından da İbrahimxəlil ağanın oğlanları Fəzləli bəyi və Pənahəli bəyi öz ordusunda xidmətə almışdı. Göstərdikləri şücaətə görə Nadir şah Fəzləli bəyi əvvəlcə naib, sonra eşik ağası təyin etmişdi. Fəzləli bəy öldürüldükdən sonra onun vəzifəsini kiçik qardaşı Pənahəli bəyə tapşırdılar.[2]

1745-ci ildə Pənаhəli bəy Nadir şahın sarayını tərk edərək Qаrаbаğа qayıdır. Nаdir şаh Təbriz və Şаmахı hаkimlərinə Pənаhəli bəyin tutularaq paytaxt Məşhədə gətirilməsini əmr edir. Lakin həmin dövrdə Cənubi Qafqazda baş vermiş siyasi qarışıqlıqdan istifadə edən Pənahəli bəy təqiblərdən yayına bilir.[3]

1747-ci ildə Nadir şahın qətlindən sonra Azərbaycanda iyirmi xanlıq meydana gəldi. Onlardan hər birinin Azərbaycan tarixində öz yeri və rolu vardır.[4] Belə bir tarixi şəraitdə Pənahəli bəy Qarabağ xanlığının əsasını qoydu. Pənahəli bəy 200-ə qədər süvari ilə birgə Qarabağa gəlib özünü xan elan etdi. [5] Bu haqda Həsən İxfa "Şuşanın tarixi" əsərində yazır:[6]

" Həmin tarixdə Nadir şah Xorasanda öldürüldü. şahın ölüm xəbərini eşidən kimi Pənahəli bəy qızmış bir şirə döndü. Hər tərəfə hücum edərək onu narahat edən düşmənlərə zərbə endirdi. Xorasana və Gilana sürgün edilmiş Kəbirli, Cavanşir və başqa Qarabağ tayfalarının vətənə qayıtmağına şərait yaratdı. Pənahəli bəy onları qarşılamaq üçün Azərbaycan və İraq sərhədinə qədər gedib, onlara kömək göstərdi. "

Nadir şah öldürüldükdən sonra Adil şah adı ilə məşhur olan qardaşı oğlu Əli Qulu xan onun yerində hökmran oldu. Əmiraslan xan isə onun tərəfindən Azərbaycan hakimi təyin edildi. Əmiraslan xan Pənahəli xanla görüşdü. Bu görüş zamanı Əmiraslan xan Pənahəli xana Adil şaha tabe olmağı təklif etdi. Pənahəli xan bu təklifi qəbul etdi və Adil şah tərəfindən ona xələt, qılınc və xan yazılı hökmünü Pənah xana apardı.[7] 1748-ci ildə Adil şahın da öldürülməsindən sonra Əfşarlar imperiyası tamamilə parçalandı və Pənahəli xan tam müstəqil hakimə çevrildi.[8]

Xarici siyasət[redaktə | əsas redaktə]

Qarabağ xanlığı ərazisində mərkəz, təhlükə zamanı isə sığınacaq rolunu oynaya biləcək əhəmiyyətli bir yaşayış məntəqəsi yox ıdi. Buna görə də xanın əmri ilə 1748-ci ildə Kəbirli mahalmda Bayat qalası inşa olundu. Qalanın tikilmə səbəblərindən biridə Qarabağ ərazisini tam tabe etmək olduğu üçün bu Nadir şah zamanında Qarabağa köçmüş Xəmsə məliklilərini narahat edirdi. Məliklər siyasi müstəqillik xülyasına düşmüşdülər və buna görə də Pənahəli xanın güclənib öz hakimiyyətini bütün Qarabağ ərazisinə yaymasına müqavimət göstərirdilər.[9] Onlar güclü hərbi qüvvəyə malik Hacı Çələbini Pənahəli xana qarşı çıxmağa təhrik edə bildilər. Hacı Çələbi Şamaxı xanı Hacı Məhəmmədəli xan ilə birləşərək Qarabağ xanlığına basqın etdi. Pənahəli xan əvvəlcədən bütün elatı Bayat qalasına toplamışdı. O, hər iki-üç gündən bir atlı dəstə ilə qaladan çıxaraq düşmənə qəfil həmlələr edirdi. Uzun sürən , nəticəsiz mühasirədən sonra Hacı Çələbi və müttəfiqi Şirvan xanı geri çəkildilər. Hacı Çələbi geri dönərkən məşhur olan bu kəlаmını işlətdi: "Pənah xan indiyə kimi sikkəsiz qızıl kimi idi, biz də gəlib sikkə vurduq və geri qayıtdıq".[10]

1749—50-ci illər arasında Pənahəli xan Gəncəyə hücum edib şəhərin bir hissəsini tutdu. Gəncəli Şahverdi xan şəkili Hacı Çələbi xanı və carlıları köməyə çağırdı. Lakin Pənahəli xan onlarla sövdələşib geri qayıtmalarma nail oldu. Çıxılmaz vəziyyətdə qalan Şahverdi xan gürcü çarları I Teymuraz və II İrakliyə müraciət etdi. Qarabağ xanınm Gəncəni tutduqdan sonra gürcülərin zəbt etdikləri Qazax və Borçalmı tələb edəcəyindən narahat olan çarlar Şahverdi xanın yardımma gəldilər. Vəziyyətin gərginləşdiyini görən Pənahəli xan Şahverdi xandan 450 tümən bac alıb geri döndü.[11][12]

Daxili siyasət[redaktə | əsas redaktə]

Hacı Çələbinin hücumundan sonra və yaz və yay vaxtı əhali yaylağa getdiyindən Bayat qalasının ətrafında əhali azaldı. Bayatın coğrafi şəraitində yaranmış əlverişizliklərlə əlaqədar olaraq qərara alındı ki, qala həm dağ, həm də aranla əlaqədar olsun. Bu məqsədlə məsləhət və məşvərətdən sonra Ağdamın 5-6 kilometrliyində yerləşən və Şahbulaq adlanan yerdə qala və istehkam düzəltmək qərara alındı. 1751-1752-ci illərdə Şahbulaqda inşaat işlərinə başlanıldı. Elə bu zaman Xaçın məliki Pənahəli xana mane olmaq istədi. Onlar ətraf ermənilərdən iki minə yaxın qüvvə toplayaraq Ballıqaya adlı yerdə səngər qurdular və Pənahəli xana qarşı üsyan qaldırdılar. Pənahəli xan özündən artıq silahlı ermənilərin səngərinə hücum edib üç günlük vuruşmadan sonra onları məğlub və darmadağın etdi. Bu hadisə Şahbulağın tikintisini daha da sürətləndirdi. Tezliklə Şahbulaq kiçik qala-şəhər halına salındı: Burada hamam, bazar, məscid və başqa zəruri binalar tikildi. Pənahəli xan Bayatdan və ətraf kəndlərdən öz etibarlı adamlarını Şahbulaq qalasına köçürtdü.[13]

İbrahimxəlil xan[redaktə | əsas redaktə]

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Ədalət Tahirzadə.s.14.
  2. Qarabağnamələr.III kitab.s.79.
  3. Əmrаhоv Mаis, Çingizоğlu Ənvər, Həsənоv Hаbil.s.65.
  4. Fuad Əliyev, Urfan Həsənov.s.14.
  5. Zemfıra Hacıyeva.s.41.
  6. Qarabağnamələr.III kitab.s.80.
  7. Qarabağnamələr. II kitab.s.20.
  8. Cahangir Hüseyn.s.1669-172.
  9. Zemfıra Hacıyeva.s.45-46.
  10. Əmrаhоv Mаis, Çingizоğlu Ənvər, Həsənоv Hаbil.s.66-67.
  11. Zemfıra Hacıyeva.s.44.
  12. Бабаев Эльгюн.s.15.
  13. Qarabağnamələr. III kitab.s.82.

Ədəbiyyat[redaktə | əsas redaktə]

  • Zemfıra Hacıyeva. Qarabağ xanlığı: sosialiqtisadi münasibətlər və dövlət quruluşu. Bakı: "Təhsil", 2007, 254 səh.
  • Бабаев Эльгюн Тофиг оглу. Из истории Гянджинского ханства. Баку, Nurlan, 2003, 234 с.
  • Fuad Əliyev, Urfan Həsənov. İrəvan xanlığı. Bakı, "Şərq- Qərb", 2007,144 səh. ISBN 978- 9952- 34- 166 – 9
  • Ədalət Tahirzadə. Nadir şah Əfşar. (Tərcümeyi-hal oçerki). 2-ci nəşr. Bakı. "Çıraq" nəşriyyatı, 2005. 40 səh.
  • Qarabağnamələr. I kitab. Bakı, "Şərq-Qərb", 2006, 216 səh.
  • Qarabağnamələr. II kitab. Bakı, "Şərq-Qərb", 2006, 288 səh.
  • Qarabağnamələr. III kitab. Bakı, "Şərq-Qərb" 2006, 248 səh.
  • Əmrаhоv Mаis, Çingizоğlu Ənvər, Həsənоv Hаbil. Qаrаbаğ хаnlığı. Bаkı, Mütərcim, 2008. – 208 s.
  • Cahangir Hüseyn Əfşar. Azərbaycan Nadir Əfşar dövləti. Bakı, 2014, 256 səh.