Kəlbəli xan Kəngərli

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
KƏLBƏLİ XAN KƏNGƏRLİ
Doğum yeri Naxçıvan
Vəfat tarixi 1820(1820)
Vəfat yeri Həcc ziyarətindən qayıdarkən Təbriz yaxınlığında


Xanın şəxsiyyəti haqqında

Ən qüdrətli Naxçıvan xanı olmuş Kəlbəli xan fasilələrlə dövləti təxminən 25 il idarə etmişdir. Ehsan xanın (Böyük Xan) ailəsində dünyaya göz açan Kəlbəli xan usta sərkərdə, mahir diplomat, bir sıra memarlıq abidələrinin tikdirən(Naxçıvan xan sarayı (1760) Surb Qevorq kilsəsi (1990 cı illərdə Naxçıvan xalqı tərəfindən partladımışdır) (1804-05) və.s.), ən əsası Naxçıvan xalqının sevdiyi hörmət etdiyi və Naxçıvan xalqını sevən uzaqgörən bir şəxsiyyət olmuşdur. Belə ki hər zaman onunla mübarizə aparan əmisi oğlu Abbasqulu xan digər dövlətlərə arxalanıb [[1] 1781 - 1783 IIİrakli, 1787 İbrahimxəlil xan, [[2]] Fətəli şah, 1804 Kəlbəli xanın Tehrana getməsindən istifadə edərək, [1808-1812] Abbas Mirzə Abbasqulu xanı Naxçıvan taxtına gətirmişdir) xanlıq etsə də Kəlbəli xan gücünü xalqdan almışdır.( Kəlbəli xan çox qüdrətli olduğu üçün Naxçıvan camaatı arasında lovğalanan birinə belə deyilir - Buna bax elə bil Kəlbəli xanın oğludur (ya da qızı).

Xanın idarəçiliyi

[1787 - 1796] - cı illərdə xanlığı tam müstəqil idarə etmişdir Digər zamanlarda İran vassallığında olsa da hər zaman öz müstəqil fikirlərini həyata keçirməyə çalışmış,çox zaman isə şahın sözünə əməl etməmişdir və buna görə [1807 - 1812] ci illərdə Tehranda dustaq saxlanılmışdır. Qeyd edək bu xanın ikinci Tehran dustaqlığı idi. Vaxtilə Ağa Məhəmməd şah Qacar da 1796-1797 ci illərdə xanın gözlərini çıxardaraq dustaq etmişdi. Çünki Qacar Azərbaycan xanlarına məktub yazıb qardaşlarından birini girov olaraq tələb etmişdir. Qacar elə fikirləşirdi ki xanlar ona tabe olacaq lakin belə olmadı Qacar vuruşmalı oldu və müvəffəqiyyətli ola bilmədi. Kəlbəli xan Qacara Abbasqulu xanı girov göndərmişdi. Qacar da bilirdi ki Abbasqulu xan onun qardaşı yox əmisi oğludur. Buna görə Tiflisdən qayıdarkən Kəlbəli xanı çadırına çağırıb gözlərini çıxartmışdı və əsir götürmüşdü.

1812 - ci ildə Abbasqulu xanın xidmətlərindən narazı olan Abbas Mirzə onu hakimiyyətdən devirib Tehranda edam etdirdi. Naxçıvan xanlığına başqa alternativ tapa bilməyən Abbas Mirzə yenidən Kəlbəli xanı Naxçıvan xanlığına hakim təyin edib ondan özünə tam sədaqət ilə xidmət etməsini gözləsə də Kəlbəli xan yenə də tam müstəqil olmasa da müstəqil hərəkət etməyə davam etmişdir. Belə ki 1816 cı ildə rus generalı Yermolov və diplomat Qriboyedovu Xan sarayında qonaq etmiş öz fikirlərini onlarla bölüşmüş İrana aid narazılıqlarını bildirmişdir.

Xanın nüfuzu

1797 - 1801 ci illərdə İrəvanda bir növ sürgün həyatı yaşayan Kəlbəli xan İrəvan xanı Məhəmməd xana təsir edərək xanlığın idarəsində söz sahibi olmuş və hörmət qazanmışdır.

1803-cü il fevralın 6-da Sisianov Kəlbəli xana yazırdı: "... Ali məqamınızdan xahiş edirəm ki, sizdən asılı olan bütün imkanlardan istifadə edərək Ümumrusiya əlahəzrət imperatoru və ali sultanın razılığına əsasən, Ararat patriarxı

Danil katalikosun öz vəzifəsinə qaytarılması üçün kömək edəsiniz. Mənə gəlib çatan xəbərə görə inanıram ki, sizin katalikos Danilin geri qaytarılması üçün imkanlarınız var"

Cavab məktubu tapılmasa da daha sonra xan Tehrana getmiş və Danili Naxçıvana gətirmişdir. Lakin İrəvan xanı Məhəmməd xan 8 ildi həbsdə olan Danilin yerinə öz adamı Davidi katalikos seçmişdi və Danili İrəvana buraxmadı 1804 - 1805 ci illərdə Danil Naxçıvanda qaldı. Məhəmməd xan hakimiyyətdən devriləndən sonra Danil İrəvana qayıtdı. Danilin Naxçıvanda olduğu müddətdə Kəlbəli xan onun üçün Naxçıvan şəhərində kilsə tikdirmişdi.

Fətəli şah İrəvan xanı Məhəmməd xanı devirdikdən sonra İrəvan xanlığının idarəsini müvəqqəti olaraq Kəlbəli xana tapşırır

məqam1803-cü il fevralın 6-da Sisianov Kəlbəli xana yazırdı: «... Ali

məqamınızdan xahiş edirəm ki, sizdən asılı olan bütün imkanlardan istifadə edərək

Ümumrusiya əlahəzrət imperatoru və ali sultanın razılığına əsasən, Ararat patriarxı

Danil katalikosun öz vəzifəsinə qaytarılması üçün kömək edəsiniz. Mənə gəlib çatan

xəbərə görə inanıram ki, sizin katalikos Danilin geri qaytarılması üçün imkanlarınız

var»ınızdan xahiş edirəm ki, sizdən asılı olan bütün imkanlardan istifadə edərk

Ümumrusiya əlahəzrət imperatoru və ali sultanın razılığına əsasən, Ararat patriarxı

Danil katalikosun öz vəzifəsinə qaytarılması üçün kömək edəsiniz. Mənə gəlib çatan

xəbərə görə inanıram ki, sizin katalikos Danilin geri qaytarılması üçün imkanlarınız

var37


xəbərə görə inanıram ki, sizin katalikos Danilin geri qaytarılması üçün imkanlarınız

var»37

Xanın heyiflsilənməsi

Arxiv sənədlərində Kəlbəli xanın vəziri ilə söhbətində gözlərinin yaxşı ki kor olduğunu hər tərəfi bağ bağat , gözəl tarixi abidələrlə zəngin olan Naxçıvanın Rus İran müharibəsində necə viran olduğunu görməmişəm dediyi qeyd olunmuşdur(Ehtimal ki Memar Əcəminin tikdirdiyi Naxçıvan Cümə Məscidi məhz bu zaman və ya ikinci rus - İran müharibəsi zamanı dağıdılmışdır.)

Xanın Vəfatı

1820 ci ildə yorğun və yaşlı xan Həcc ziyarətinə gedir və geri qayıdarkən Təbriz yaxınlığında vəfat edir və qürbətdə dəfn olunur.

Ailəsi[redaktə | əsas redaktə]

Uşaqları Nəzərəli xan Kəngərli, Ehsan xan Kəngərli, Şeyx Əli xan Kəngərli, Fərəculla xan Kəngərli, Mehdi ağa Kəngərli, İskəndər bəy Kəngərli