Fətəli şah Qacar

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Infobox-realisateur.png
Fətəli şah Qacar
Fətəli şah Qacar
Fətəli şah Qacar
Fətəli şah Qacar
Iran şahı
Qacarlar dövlətinin II şahı
27 iyun 1797 — 23 oktyabr 1834
Tacqoyma 1834
Sələfi Ağa Məhəmməd şah Qacar
Xələfi Məhəmməd şah Qacar

Doğum tarixi
5 sentyabr 1772(1772-09-05)
Doğum yeri Astrabad
Vəfat tarixi 23 oktyabr 1834(1834-10-23) (62 yaşında)
Vəfat yeri İran, Tehran
Dəfn yeriİran, Qum, Xanım Məsumə türbəsi
SülaləQacarlar sülaləsi
AtasıHüseynqulu xan
Həyat yoldaşıdaimi və müvəqqəti 189. Şahbanu : Ağabacı xanım Cavanşir
Uşaqları260 şahzadə, 144 oğlan, 116 qız; Abbas mirzə
İmza
VikiAnbarda Commons-logo.svg əlaqəli mediafayllar

Fətəli şah Hüseynqulu xan oğlu Qovanlı-Qacar (1797-1834) — Qacar şahı. Əsl adı Baba Xan olub İranda hökm sürən Qacar ​​Xanədanının banisi Ağa Məhəmməd şahın qardaşı Hüseyn Kulik Xan-ı Cihansızın oğludur. Əmisi Məhəmməd Şah uşağı olmadığı üçün onu vəliəhd təyin etdi və Fars, Kirman, Yəzd əyalətlərinə vali olaraq göndərdi. Baba Xan əmisi öldürülüncə Farsdan Tehrana gəldi və Fətəli şah adıyla hökmdarlığını elan etdi. Taxta ən yaxın dəstək ordunun böyük bir hissəsi üzərində hakim olan Hacı İbrahim Xandan gəldi. Əvvəl 1801-ci ildə Xorasan xanlarını özünə bağlayaraq səltənətini sağlamlaşdıran Fətəli şah çox keçmədən İngiltərə, Fransa və Rusiyanın at oynatdıqları bir rəqabət meydanına çevrilən İranda bəzən bunlardan birinə, bəzən da digərinə dözmək surətiylə varlığını davam etdirdi. Bu rəqabətdən, Fransa və Rusiyanın əməllərinin reallaşmasını önləmək və özləri üçün böyük bir təhlükə olaraq gördükləri əfqanları İranın nəzarəti altında tuta bilmək üçün böyük səy göstərən İngiltərə qazanclı çıxdı. 1801-ci ildə Britaniya və İran arasında siyasi və ticarət müqaviləsi imzalandı.

Həyatı[redaktə | əsas redaktə]

Baba xan (əsl adı Fətəli xandır. Ulu babasının şərəfinə adlandırılıb) 1769-cu (hicri 1185-ci) ildə Astrabadın Siyahçalında dünyaya gəlib.

1834-cü ildə vəfat edib.

Hakimiyyətə gəlişi[redaktə | əsas redaktə]

Qacar xanın baş naziri (Sədrəzəm) Etimadəddövlə adı ilə tanınan Hacı İbrahim xan Кəlantər İran şahının ölüm xəbərini Baba Yusif adlı bir xidmətçi vasitəsilə Ağa Məhəmməd şah Qacarın vəliəhdi Xanbaba Cahanbaniyə çatdırdı. Baba Yusif məktubu ona Şirazda çatdırdı. İki təzadlı fikri Xanbaba Cahanbaniyə bir məktubda çatdırmalı olan Hacı İbrahim xan Etimadəddövlə məktubun əvvəlində ondan əvvəl deyilmiş bir şeir yazdı. Bu şeir həyatı tərk etmiş şahın ölüm xəbərini taxt-taca varis olacaq yeni padşaha çatdırmaq və onu təbrik etməк məqamındа yazılırdı. O şeir belə idi:

Bilmirəm ağlayım, yoxsa ki, gülüm, Çünki dərya batdı, yox oldu, lakin gövhər üzə çıxdı.

Xanbaba Cahanbani (Fətəli şah) əmisinin ölüm xəbərini eşidib ağladı. Onun ətrafındakılar da bir az ağlayıb sonra Xanbabanı təbrik etdilər. Baba Yusif Şafir Xanbabadan ənam aldıqdan sonra İranın yeni padşahının məktublarını Şiraz və İsfahan arasında yerləşən şəhərlərin hakimlərinə çatdırmaq üçün mürəxxəs oldu.

Хanbaba Cahanbaninin göstərişi ilə tezliklə möhür həkk olundu və müхtəlif vilayətlərə göndərilən proqramlar həmin möhürə Şah Baba Qacar adı ilə möhürləndi. Yeni padşah 1797-ci miladi/1212-ci hicri ilinin Ramazan bayramında özünə Fətəli şah adını qoydu. Həmin ilin Ramazan bayaаmı günü Novruz bayramının və baharın başlandığı gün idi və həmin gün Fətəli şah Tehranda tacqoyma mərasimi keçirdi.

Yaradıcılığı[redaktə | əsas redaktə]

Fətəli şah şair idi. Xaqan təxəllüsü ilə şeirlər yazırdı.

Еşitmişəm ki, busənin qiymətini cana bərabər edib,
Min heyf olsun ki, bədənimdə min canım yoxdur.

Gözəllərin üzünün xəyalı ilə sinəmdən ucalan ürək nalələrim
Firəng kilsəsindəki zəng səsi kimidir.

(Sətri tərcümə)

Övladları[redaktə | əsas redaktə]

Oğulları

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]