Qacarlar

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Qacar Dövləti
Məmalik-i Məhrusə-yi İran[1][2]


1796 — 1925



Flag of Persia (1910-1925).svg Imperial Emblem of the Qajar Dynasty (Lion and Sun).svg
Bayraq Gerb
Himn
Salam-e şah
(Royal salute)
Map Iran 1900-en.png
Qacarlar dövləti
Paytaxt Tehran
Dil(lər) Azərbaycan türkcəsi [3],
Fars dili [4][5]
Din İslam (Şiəlik)
İdarəetmə forması Mütləq monarxiya
Sülalə Qacarlar
Şahlar
 - 17941797 Ağa Məhəmməd şah Qacar
 - 17971834 Fətəli şah Qacar
 - 18341848 Məhəmməd şah
 - 18481896 Nasirəddin şah
 - 18961907 Müzəffərəddin şah
 - 19071909 Məhəmmədəli şah
 - 19091925 Sultan Əhməd şah

Qacarlar sülaləsi (farsca: سلسله قاجاریه) — İranda 17961925-ci illər arasında hakimiyyətdə olmuş Azərbaycan-türk sülaləsidir [6][7]. Qovanlı Türk tayfasından olan Qacarlar, Monqol işğalı zamanlarında İrəvan ətrafında kök salmışlar və Səfəvi sülaləsini Azərbaycandaİranda hakimiyyətə gətirən yeddi Qızılbaş-türk tayfalarından biri olmuşlar [8].

XVI əsrin əvvələrində Azərbaycandaİranda hakimiyyəti ələ keçirən Səfəvilər indiki Azərbaycan Respublikasının ərazisini yerli türk xanlarına buraxmışlardır [9]1554-cü ildə Gəncə şəhərinin Şahverdi Soltan Ziyadoğlu Qacar tərəfindən idarə edildiyi haqda tarixi məlumatlar mövcuddur [10]. Ziyadoğulları ailəsi sonralar Qarabağa da hökmdarlıq etmişdir. 16-17-ci əsrlərdə Qacarlar Səfəvi dövlətində bir sıra rəsmi vəzifələr tutmuşlar. I Şah Abbas Səfəvi dövründə Şahsevən türk tayfaları kimi tanınan Qacarları İranın müxtəlif bölgələrinə yerləşdirmişdir və bunların bir çoxu Astarabad (hal-hazırda Qorqan) ərazisində qoyulmuşdur. 1796-cı ildə Zənd sülaləsinin sonuncu hökmdarını məğlub etdikdən sonra Ağa Məhəmməd xan Azərbaycanı və İranı Qacar hakimiyyəti altında birləşdirmişdir.

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Quruluşu[redaktə | əsas redaktə]

Qacar ​​boyları, 18. əsrdə dəvəli qolu və Koyunlu (Kovanlı) qolu olmaqla iki qoldan ibarət olan boylar birliyi olub iki qol arasında güc mübarizəsi yaşanmaqda idi. Bu mübarizəni qazanan Koyunlu qolundan Məhəmməd Həsən xan, Afşar Xanədanının kurcusu Nadir Şahın ölümündən sonra Gilan, Mazandaran və Curcan olmaqla Xəzər dənizi sahilini alaraq Güney İranda Zend xanədanını quran Kərim xan Zənd ile mübarizə etməyə başlamışdır.

Kərim xan Zənd Qacarların daxili mübarizəsindən istifadə etmək üçün Məhəmməd Həsən xanın oğlu Ağa Məhəmmədi Şirazdakı sarayında əsir götürərək Develilere dəstək vermişdir. 1758'da Məhəmməd Həsən Xan Koyunlu qolunun başına keçmiş və Zend Xanədanı içində iştirak etmişdir.

Ağa Məhəmməd, Kərim xan Zend'in ölümündən sonra 1779'da Şirazda qaçmağı bacarmış və 1781'de Çar Rusiyasını geri çevirərək Astarabad'da dəvəli qolunu məğlub edərək Qacar ​​Konfederasiyasının birləşdirmişdir.

1796-cı ildə İranı birləşdirərək Tehranın paytaxtı Kaçar sülaləsini qurdu.

Ağa Məhəmməd bir tərəfdən Güney İrandakı Zend Xanədanı ilə mübarizə edərək digər tərəfdən Şimali İranda hakimiyyətini genişləməyə davam etmişdir. 1785-ci ildə Xəzər dənizinin sahilini əldə etdi və mərkəzini Tehrana köçürdü.

1794'te Lütf Ali Xanı əsir götürərək Zend xanədanını yıxmış və 1795də Rusiyanın himayəsini istəyən Gürcüstanı fəth edərək üstünlüyünü qəbul etdirmişdir. Tiflisi aldıqdan sonra Tehran'a dönərək 1796da Şah olaraq taxta çıxıb Ağa Məhəmməd Şah olmuş və sonra Məşhədə araram adla davam etməkdə olan Afşar Hanedanı'nı tamamilə yıxmışdır.

1796-cı ildə çar Rusiyası Gürcüstana ekspedisiyanı hazırladı, lakin II. Kazalin ölümü ləğv edildi. Rusiyanın cənuba enişindən narahat Ağa Məhəmməd Şah, Buxara səfərini ləğv edərək Gürcüstana doğru hərəkət etmiş ancaq yolun ortasında 19 İyun 1797'de sui-qəsdi nəticəsində öldürülmüşdür.

Rusiya ilə mübarizə[redaktə | əsas redaktə]

Sülalənin süqutu[redaktə | əsas redaktə]

21 yanvar 1898-ci ildə Təbrizdə anadan olan Soltan Əhməd, 11 yaşında şah taxtına qalxmışdır. Ancaq Birinci dünya müharibəsi illərində İranın Rus, İngilisOsmanlı qoşunları tərəfindən işğalı Sultan Əhməd şahın nüfuzunun itməsilə nəticələnmişdir. 1921-ci ilin fevral ayında dövlət çevrilişinə başcılıq edən Rza xan Pəhləvi İranda ən nüfuzlu şəxsiyyətə çevrilmişdir. 1923-cü ildə Sultan Əhməd şah İranı həmişəlik tərk etmişdir və 1925-ci ildə Məclisin qərarı ilə Qacar hökmdarlığının sonu qoyulmuşdur. 1925-ci ildən 1979-cu ilə qədər İrana Pəhləvi sülaləsinin şahları hökmdarlıq etmışlər. Sultan Əhməd şah Qacar 21 fevral 1930-cu ildə Fransanın Neuilly-sur-Seine şəhərində vəfat etmişdir.

1796-1925-ci illərdə Qacar sülaləsindən şahlar[redaktə | əsas redaktə]

Adı Portreti Atası Həyatı Tacgüzarlığı Taxtı tərk etməsi
1 Ağa Məhəmməd şah Qacar Mohammad Khan Qajar.jpg Məhəmmədhəsən xan Qovanlı-Qacar 1742–1797 20 mart 1794 17 iyun 1797
2 Fətəli şah Fath Ali Shah(hermitage2).jpg Hüseynqulu xan Qovanlı-Qacar 1772–1834 17 iyun 1797 23 oktyabr 1834
3 Məhəmməd şah Mohammadshah.jpg Abbas mirzə Qovanlı-Qacar 1808–1848 23 oktyabr 1834 5 sentyabr 1848
4 Nasirəddin şah Nāser al-Dīn Schah.jpg Məhəmməd şah 1831–1896 5 oktyabr 1848 1 May 1896
5 Müzəffərəddin şah MozaffarDinShah.jpg Nasirəddin şah 1853–1907 1 may 1896 3 yanvar 1907
6 Məhəmmədəli şah Mohammad Ali Shah.jpg Müzəffərəddin şah 1872–1925 3 yanvar 1907 16 iyul 1909
7 Sultan Əhməd şah Qacar AhmadShahQajar2.jpg Məhəmmədəli şah 1898–1930 16 iyul 1909 15 dekabr 1925

Azərbaycan sülalələri
Shah Ismail I.jpg

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Almanach de Gotha. Annuaire Génèaloqique, diplomatique et statistique. 1897, page 1132
  2. Almanach de Gotha. Annuaire Génèaloqique, diplomatique et statistique. 1907, page 1013
  3. Ardabil Becomes a Province: Center-Periphery Relations in Iran, H. E. Chehabi, International Journal of Middle East Studies, Vol. 29, No. 2 (May, 1997), 235 :
  4. Homa Katouzian, "State and Society in Iran: The Eclipse of the Qajars and the Emergence of the Pahlavis", Published by I.B.Tauris, 2006. pg 327: "In post-Islamic times, the mother-tongue of Iran's rulers was often Turkic, but Persian was almost invariably the cultural and admnistrative language"
  5. Homa Katouzian, "Iranian history and politics", Published by Routledge, 2003. pg 128: "Indeed, since the formation of the Ghaznavids state in the tenth century until the fall of Qajars at the beginning of the twentieth century, most parts of the Iranian cultural regions were ruled by Turkic-speaking dynasties most of the time. At the same time, the official language was Persian, the court literature was in Persian, and most of the chancellors, ministers, and mandarins were Persian speakers of the highest learning and ability"
  6. Genealogy and History of Qajar (Kadjar) Rulers and Heads of the Imperial Kadjar House
  7. Cyrus Ghani. Iran and the Rise of the Reza Shah: From Qajar Collapse to Pahlavi Power, I.B. Tauris, 2000, ISBN 1-86064-629-8, p. 1
  8. Encyclopedia Iranica. The Qajar Dynasty. Online Edition
  9. K. M. Röhrborn, Provinzen und Zentralgewalt Persiens im 16. und 17. Jahrhundert, Berlin, 1966, p. 4
  10. Encyclopedia Iranica. Ganja. Online Edition