Qaqauziya

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Qaqauz Muxtar Regional Torpağı
qaq. Avtonom Territorial Bölümlüü Gagauz Yeri
rum. Unitatea Teritorială Autonomă Găgăuzia
Gerb
Coat of arms of Gagauzia.svg
Bayraq
Flag of Gagauzia.svg
Welcome to Gagauzia.jpg
Qaqauziyaya giriş
Ölkə: Flag of Moldova.svg Moldova
Himn:
Status: Muxtar Respublika
Daxildir: Flag of Moldova.svg Moldova
İnzibati mərkəz: Komrat
Ən böyük şəhəri: Komrat
Əsası qoyulub: 23 dekabr 1994
Qaqauziya Başqanı: İrina Vlax
Qaqauziya Parlamenti sədri: Ana Xarlamenko
Rəsmi dil: Qaqauz dili
Rumın dili
Rus dili
Əhali (2015): 161800
Əhalinin sıxlığı: 87.7 nəfər/km²
Milli tərkib: Qaqauzlar
Dini tərkib: Pravoslav
Sahəsi: 1832 km²
Qaqauz Muxtar Regional Torpağı xəritədə
Saat qurşağı: GMT +2
Telefon kodu: 373
İnternet-domen: .md
Rəsmi sayt
Koordinatlar: 46°19′ şm. e. 28°40′ ş. u. / 46.317° şm. e. 28.667° ş. u. / 46.317; 28.667

Qaqauziya (Qaqauz dili: Avtonom Territorial Bölümlüü Gagauz Yeri; Rumın dili: Unitatea Teritorială Autonomă Găgăuzia; Rus dili: Автономное территориальное образование Гагаузия) — Moldova Respublikası tərkibində muxtar ərazi. Sahəsi 1831 km²-dir .[1]

Tarix[redaktə | əsas redaktə]

Orta əsrlərdə[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Qaqauzlar

Qaqauzlar ortodoks xristian mənşəli etnik türklərdir. Bizans yazılı mənbələrində Oğuzlar XI əsrdə Dunay çayını keçib Balkanlardakı Makedoniya, Paristrione, YunanıstanBolqarıstanda yerləşən köçəri tayfalar olaraq qeyd edilmişdir. Bəzi müəlliflərə görə qədim Kutriqurların davamçılarıdır.[2] Necə yarandıqları haqqında 19 fərqli iddia var. XI əsrdə Balkanlara köç edən qaqauzlar pravoslavlığı qəbul etmişlər daha sonra Osmanlı hakimiyyəti altında qalmışlar. Tadeuş Yan Kovalskinin fikrincə Qaqauzlar Səlcuq sultanı II Keykavusla birlikdə Dobruca bölgəsinə gəlmiş, zamanla xristianlığı qəbul etmişlər. Bu ideyaya görə "Qaqauz" adı elə Keykavusdan gəlir. Başqa bir iddiaya görə Qaqauzlar özünü əsl bulqar və ya slavyan olmayan bulqar kimi görürdülər və buna görə də onlar qədim bulqarlardır.[3]

Müstəqilliyədək[redaktə | əsas redaktə]

Əsasən 1812-ci ildə Bolqarıstandan Moldovaya köçürülmüşdülər. 1906-cı ildə Andrey Qalaçanın başçılıq etdiyi kəndli üsyanı başlamış və Bender uyezdində cəmi 5 gün həyat sürmüş Komrat Respublikası elan edilmişdi.[4] 1917-ci ilədək Rusiya imperiyası tərkibində olmuşdur. Bu tarixdən sonra Rumıniya (1918-1944) və Moldova SSR (1944-1991) tərkibində olmuşdur. 1994-cü ilədək Moldova höküməti Qaqauziyaya muxtariyyət verməmiş, 23 dekabr 1994-cü ildə isə Qaqauziya muxtar torpağı yaratmalı olmuşdur.

İnzibati bölgü[redaktə | əsas redaktə]

Qaqauziya üç rayona bölünür:

İdarəetmə[redaktə | əsas redaktə]

Qaqauziyanın muxtariyyəti Moldova konstitusiyası ilə qorunur və Moldova xalqı hər hansı bir dövlətə (məsələn, Rumıniya) birləşmək istəsə Qaqauziyanın müstəqilliyini elan etmə hüququ var.[5] Əsas qanunverici orqan Qaqauziya Xalq Məclisidir. Muxtar bölgənin rəhbəri Qaqauziya Başqanı adlanır, 4 ildən bir seçilir. Bundan əlavə, o Moldova hökümətinin bir üzvü sayılır. Başqanlıq seçkilərinə qatılmaq üçün Qaqauz dilini səlis bilmək, Moldova vətəndaşı olmaq və ən azından 35 yaşına çatmaq lazımdır. Əsas hökümət orqanı Qaqauziya Nazirlər Komitəsi sayılır, üzvləri ya başqan ya da xalq məclisi təyin edir. Qaqauziyanın öz polis təşkilatı mövcuddur.[6] Hazırkı başqan İrina Vlaxdır.

İqtisadiyyat[redaktə | əsas redaktə]

Qaqauziyanın iqtisadiyyatı kənd təsərrüfatından asılı olub, üzümçülüyün inkişaf etdiyi bölgələrdəndir. Əsas ixracatı şərab, günəbaxan yağı, alkoqolsuz içki, yun və dəri məmulatlarıdır. 12 şərab, 2 yağ, 2 xalça, 1 ət, 1 spirtsiz içki fabrik və zavodu var.

Demoqrafiya[redaktə | əsas redaktə]

2015-ci ilə aid statistikaya görə 161,800 nəfər əhalisi var.[7] Bunlardan 40.4% şəhər, 59.6% kənd yerlərində yaşayır.

Əhalinin təkrar artımı[redaktə | əsas redaktə]

2013 Say 1000 nəfərə
Doğum 1897 11.7
Ölüm 1605 9.9
Artım 292 2.2

Etnik qruplar[8][redaktə | əsas redaktə]

Etnik qrup Sayı %
Qaqauzlar 127 835 82.14
Bolqarlar 8 013 5.15
Moldovanlar 7 481 4.81
Ruslar 5 941 3.82
Ukraynalılar 4 919 3.16
Rumınlar 38 0.02
Digərləri 1 409 0.91

Dinlər[redaktə | əsas redaktə]

Əhalinin mütləq əksəriyyəti (96%) xristiandır, 93% pravoslav, 3% isə protestantdır. Digər dinlər üzvləri 2.2%, dinsizlər 1.6%, ateistlər isə 0.2% təşkil edir.

Mədəniyyət[redaktə | əsas redaktə]

Qaqauziyada 33 məktəb, Komrat Pedaqoji Kolleci və Komrat Dövlət Universiteti var.

Media[redaktə | əsas redaktə]

Qaqauziyada əsas fəaliyyət göstərən telekanal Qaqauziya Teleradio Şirkətidir (GRT). Kütləvi informasiya vasitələri əsasən rusca və qaqauzca yayım aparırlar.

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Об автономии (сайт филиала ТПП РМ по Гагаузии)
  2. Стойков, Руси. Селища и демографски облик в Североизточна България и Южна Добруджа, Известия на Варненското археологическо дружество, т. ХV, 1964, с. 98.
  3. The Gagauzes - yet another view" V.Mateeva, 2006 Sofia
  4. Первухин В. Ф. Комратская республика. — Одесса, 2006
  5. East - West Working Group. Levente Benkö. Autonomy in Gagauzia: A Precedent for Central and Eastern Europe?
  6. aqauziyanın leqal statusu haqda sənəd (Rumınca)
  7. BNS: Numărul populației stabile al Republicii Moldova la 1 ianuarie 2015, în profil teritorial
  8. 2004-cü il sayımına görə