Azərbaycan Atabəyləri

Vikipediya, açıq ensiklopediya
(Eldənizlər səhifəsindən istiqamətləndirilmişdir)
Keçid et: naviqasiya, axtar
Azərbaycan Atabəyləri dövləti
اتابکان آذربایجان‎
Atabakan-e Āzarbayjan[1][2]


1136 — 1225



 

Atabek of Azerbaijan.png
Bayraq
Atabek Azerbaijanian Dynasty.png
Azərbaycan Eldənizlər dövləti (1136-1225)
Paytaxt Naxçıvan[3] , Təbriz[4] ,Həmədan[5]
Dil(lər) Azərbaycan türkcəsi

Farsca[6]

Din İslam(Sünni)[7]
İdarəetmə forması Monarxiya
Atabəylər
 - 11361175 Şəmsəddin Eldəniz
 - 11751186 Məhəmməd Cahan Pəhləvan
 - 11861191 Qızıl Arslan
 - 11911210 Atabəy Əbu Bəkr
 - 12101225 Sultan Müzəffərəddin Özbək

Azərbaycan Atabəyləri dövləti və ya Eldənizlər dövləti - 1136-cı ildən 1225-ci ilə qədər bugünkü Azərbaycan, İraq, Türkiyə, şimal-qərbi İranı əhatə edən tarixi Azərbaycan dövləti. Dövlətin əsasını Azərbaycan türklərindən qıpçaq boyundan olan[8] atabəy Şəmsəddin Eldəniz qoymuşdur.

Dövlətin əsasının qoyulması[redaktə | əsas redaktə]

Eldənizlər dövlətinin təşəkül dövrü (1136-1160), yüksəliş və çiçəklənmə dövrü (1161-1191), tənəzzül dövrü (1192-1225) mərhələsi keçmişdir. Eldənizlər dövlətinin yaranması Azərbaycan atabəyi Şəmsəddin Eldənizin adı ilə bağlıdır. 1136-cı ildə sultan Məsud Arranı iqta kimi atabəy Şəmsəddin Eldənizə bağışladı. İqamətgahı Bərdədə yerləşən Eldəniz tezliklə yerli əmirləri tərəfinə çəkdi, özü də sultana xidmət asılılığından çıxdı. Yavaş-yavaş o, demək olar ki, bütün Azərbaycana yiyələndi və xırda hakimləri özünə tabe etdirdi. Eldəniz heç vaxt saray fitnə-fəsadlarına uymamış, hökmdarına daim sədaqətli olmuş, buna görə də əmir rütbəsinədək yüksələ bilmişdi. Məhz bu zaman o, sultan II Toğrulun azyaşlı oğlu Arslanşahın atabəyi təyin edilmişdi.[9] 1160-cı ildə əmirlərin qəsdi nəticəsində sultan Süleymanşah devrilərək öldürüldükdən sonra sultan taxt-tacına Eldənizin səyi nəticəsində qəyyumluq etdiyi oğulluğu Arslanşah çıxarılır. Atabəy Şəmsəddin Eldəniz İraq sultanlığı taxtının əsil sahibi oldu. Bu zamandan etibarən "böyük atabəy" adlandırılan Şəmsəddin yeni dövlət hakimiyyətinin nüfuzunu möhkəmləndirməyə başladı. Qonşuluğunda olan ölkələrdə güclü dövlət hakimiyyətinin olmasını istəməyən xəlifə əl-Müstəncid (1160- 1170) Arslanşahı sultan kimi tanımaqdan imtina edib, taxt-tac uğrunda yeni mübarizənin qızışdırılması üçün əlverişli məqamı gözləməyə başladı. Xəlifənin vəziri İbn Xubeyrə bu işdə mühüm rol oynayaraq, sultanlığın nüfuzlu feodal əyanlarını Eldənizə və Arslanşaha qarşı çıxışa təhrik etdi. Əmirlərin hazırladığı qəsddən xəbər tutan Eldəniz öz rəqiblərini ayrı-ayrılıqda aradan götürmək üçün əməli tədbirlər görmək, onları birləşmək imkanından məhrum etmək qərarına gəldi. 1161-ci ilin avqustunda, Marağa hakimi Arslan Aba ibn Ağsunqur əl-Əhmədilinin sarayında sığınacaq tapmış Məhəmməd ibn Mahmudun oğlu şahzadə Mahmudşahın tərəfdarları Həmədan yaxınlığında darmadağın edildilər. Rey Eldəniz tərəfindən ələ keçirildi və iqta kimi onun oğlu, Rey hakimi İnancın qızıyla evlənən Cahan Pəhləvana verildi. Qum hakimi Səkmən ibn Qaymaz və Ərdəbil hakimi Ağ Quş da soltanın tərəfinə keçdilər. Tezliklə Qəzvin hakimi Alp Arqun məğlub edildi, Qəzvin ərazisi sultan mülklərinə birləşdirildi. Fars hakimi Sunqur ibn Mədud 1161 -ci ildə vəfat etdi. Yalnız onun yerinə gələn Zəngi ibn Mədud (1162-1175) 1162-ci ildə soltandan və atabəy Eldənizdən vassal asılılığını qəbul edərək, onların adına pul kəsdirdi. Elə o il atabəy Eldəniz Ərdəbil vilayətini Məhəmməd ibn Ağ Quşdan aldı. 1163-cü ildə Nişapur, Qumis və Mazandaran vilayətlərinin hakimi Müəyyid Ay Apa atabəy Eldənizin vassalı oldu və öz mülklərində Azərbaycan atabəyinin adına xütbə oxutdurmağa başladı. 1167-ci ildə Eldəniz öz elçisini Mosula göndərərək, adına xütbə oxunmasını və pul kəsilməsini, tələb etdi. Mosul atabəyi Qütbəddin Mədud Eldənizin bu tələblərinə "tabeçilik və itaətkarlıqla" cavab verdi. Mosulda və ona qonşu olan Diyarbəkir və əl-Cəzirə vilayətləri Şəmsəddin Eldənizə tabe oldular. 1168-ci ildə Kirman hakimi, Xuzistan hakimi Şimlə, 1170-ci ildə isə şirvanşah III Mənüçöhr Eldənizlərdən asılı vəziyyətə düşdülər. XII əsr müəllifi Sədrəddin əl-Hüseyninin dediyinə görə, "əsl hökmdar atabəy Eldəniz idi. Sultan Arslanşahın isə yalnız adı hökmdardı". O, Qafqaz dağlarından Fars körfəzinədək uzanan böyük ərazini öz hakimiyyətinə tabe etdi: "Bağdad və ətrafı istisna olmaqla bütün ölkələr" Eldənizin hakimiyyəti altına düşdü. Əl- Hüseyninin məlumatına görə, onun mülkləri "Tiflis qapılarından Məkranadək uzanırdı". O, Azərbaycan, Cibəl, Həmədan, Gilan, Mazandaran, İsfahanRey vilayətlərinin sahibi idi. Eldənizin vassalları olan Mosul, Kirman və Fars atabəyləri, Şirvan, Xuzistan, Hilat, Ərzən ər-Rum və Marağa hakimləri onun adını xütbələrdə çəkir, adına pul kəsdirirdilər. 1161 -ci ilin avqustunda gürcü qoşunları çar III Georgi (1156-1184) başda olmaqla ilk dəfə Eldənizlərin hakimiyyəti altında olan əraziyə soxuldular. Həmin dövrdə Arranın tərkibində olan Ani şəhərini ələ keçirən gürcü qoşunları,1163-cü ildə Eldəniz tərəfindən məğlub edildilər. Eldəniz Gürcüstana daxil oldu 1 ay sonra Eldəniz Dvin şəhərini onların əlindən aldı və III Georgini ağır məğlubiyyətə uğratdı. 1175-ci ilin avqustunda atabəy Eldənizin, əmriylə Cahan Pəhləvanın başçılığı altında gürcülərə qarşı daha bir yürüş etdilər. Ravəndinin məlumatına görə, gürcülər: "məğlub edildilər, müsəlmanlar isə elə bir qələbə qazandılar ki, beləsini kimsə xatırlaya bilmirdi". Bu məğlubiyyətdən sonra gürcülər Aniyə, eləcə də Eldənizlərin tabeliyində olan başqa torpaqlara olan iddialarından əl çəkdilər.

Eldənizlər dövrünə aid dəbilqə, Azərbaycan Milli İncəsənət Muzeyi

Məhəmməd Cahan Pəhləvanın hakimiyyəti dövrü (1174-1186)[redaktə | əsas redaktə]

Eldəgəzin vəfatından sonra hakimiyyətə böyük oğlu Məhəmməd Cahan Pəhləvan keçdi. Cahan Pəhləvanın hakimiyyəti dövründə Eldəgəz dövləti iqtisadi və siyasi cəhətdən daha da qüvvətləndi. Cahan Pəhləvan sonuncu Səlcuq sultanı III-cü Toğrulun (1176-1194) atabəyi idi. III Toğrul Cahan Pəhləvanın qəyyumluğu altında Naxçıvanda yaşayırdı.Cahan Pəhləvan Azərbaycanın idarəsini qardaşı Qızıl Arslana tapşırdı və oğlu Əbu Bəkrin atabəyi təyin etdi. 1174-cü ildə dövlətin paytaxtı Həmədana köçürüldü; Təbriz isə Qızıl Arslanın iqamətgahına çevrildi.[10] Cahan Pəhləvan, sonralar isə Qızıl Arslan Eldəgiz dövlətinin siyasi dayağını möhkəmlətmək məqsədi ilə Səlcuq sultanlarının payladıqları iqta torpaqlarını öz tərəfdarları olan feodallar arasında bölüşdürdlər. Cahan Pəhləvan yeni iqta torpaqları almış bu əmirlərin köməyi ilə 50 minlik mükəmməl süvari ordu təşkil etdi.Eldəgəzlər dövlətinin cənub və şərq sərhədləri genişləndirildi. Cahan Pəhləvan bir-neçə dəfə gürcüstana yürüş etdi. Bir sıra qonşu ölkə hökmüdarları Eldəgəz dövlətinin nominal hakimiyyətini qəbul etdi və Cahan Pəhləvanın adına xütbə oxutdudular. Əhər məlikləri öz sikkələrində Eldəgəzlərində adını zərb etdilər. Şirvanşahlar, Xilafat, Diyarbəkr, Fars hakimləri Eldəgəzlərin vassalları oldu. Cahan Pəhləvan ayrı-ayrı vilayətlərin idarəsini oğulları arasında bölüşdürdü: Rey, İsfəhan və İraqın bir sıra vilayətlərini Qutluq İnancƏmiran Ömərə, Azərbaycanı Əbu Bəkrə, Həmədan idarəsini isə Özbəkə tapşırdı. Cahan Pəhləvanın hakimiyyəti dövründə Eldəgəzlər dövlətində ticarət, sənətkarlıq, elm və mədəniyyət daha da inkişaf etdi.

Qızıl Arslanın hakimiyyəti dövrü (1186-1191)[redaktə | əsas redaktə]

Onun ölümündən sonra hakimiyyətə qardaşı Qızıl Arslan keçdi. Qızıl Arslan mərkəzi hakimiyyətə tabe olmaq istəməyən feodallara qarşı mübarizə aparırdı. Formal olaraq sultan titulu daşıyan Toğrulu ciddi nəzarətdə saxlayan Qızıl Arslan dövləti müstəqil idarə edirdi. Qızıl Arslanın qəyyumluğundan qurtarmağa çalışan Toğrul, narazı Səlcuq əmirləri, Cahan Pəhləvanın arvadı İnanc xatun, Qutluq İnanc və başqaları Qızıl Arslana qarşı çıxdılar. Toğrulla Qızıl Arslan arasında bir-neçə dəfə Mazandaran, DamğanHəmədan ətrafında vuruşma oldu. Qızıl Arslan 1187-ci idə Toğrula qarşı Bağdad xəlifəsi Nəsrdən (1180-1225) yardım istədi. Xəlifə Toğrulu daha təhlükəli hesab etdiyindən Qızıl Arslana kömək göndərdi. Toğrul 1188-ci ildə xəlifə qoşununu, sonra isə Qızıl Arslanı məğlub etdi. Lakin bu qələbə onun mövqeyini möhkəmləndirə bilmədi. 1189-cu ildə Həmədana hücum edən Qızıl Arslan Toğrulu oğlu Məlikşah (şəhzadə)la birlikdə həbs etdi; onun mülklərini və iqta yerlərini özünə yaxın feodallara payladı. Yaranmış qarışıqlıqdan istifadə edən Şirvanşahlar da müstəqilliyə səy göstərirdilər. Buna yol verməmək üçün Qızıl Arslan 1190-cı ildə Şirvana hücum edərək Şamaxını tutdu. Şirvanşah I Axsitan Eldəgəz dövlətinin vassallığını qəbul etməyə və paytaxtı müvəqqəti olaraq Bakıya köçürməyə məcbur oldu. 1191-ci ildə Qızıl Arslan xəlifə Nasirin razılığı ilə özünü sultan elan etdi. Rey və İsfəhan vilayətlərini yenidən Eldəgəzlər dövlətinintərkibinə qatdı: Fars və Xuzistanın hakimləridə Eldəgəzlər dövlətinə tabe edildi. Eldəgəzlər dövləti Şamaxıdan İsfəhanadək geniş bir ərazini əhatə edirdi. Qızıl Arslanın hakimiyyəti dövründə Eldəgəzlər dövlətinin siyasi vəziyyətinin möhkəmlənməsi ölkənin iqtisadi və mədəni inkişafı üçün əlverişli şərait yaratdı. Lakin bu vəziyyət uzun sürmədi; iqta torpaqlarından mərhum olmuş narazı Səlcuq əmirlərinin sui-qəsdi nəticəsində Qızıl Arslan öldürüldü.[11]

Azərbaycan ədəbiyyatının ən görkəmli nümayəndəsi Nizami Gəncəvi Eldənizlər dövründə yaşamışdır

Əbu Bəkr hakimiyyəti dövrü (1191-1210)[redaktə | əsas redaktə]

Onun ölümündən sonra hakimiyyətə Əbu Bəkr keçdi. Əbu Bəkrin dövründə Cahan Pəhləvanın oğulları arasında hakimiyyət uğrunda gedən mübarizə feodal çəkişmələri nəticəsində Eldəgəzlər dövlətinin tənəzzülü başladı. Qutluq İnanc və Əmiran Ömərin hakim olduqları İraq Əcəm, İsfəhan və Rey vilayətləri Eldəgəz dövlətindən ayrıldı. Eldəgəz dövlətində gedən feodal çəkişmələrdən Xarəzmşahlar, Abbasilər, Əyyubi sultanları, Şirvanşahlar, gürcü çarları istifadə etməyə çalışırdılar. 1192-ci ildə sultan Toğrul ona sadiq əmirlərin köməyi ilə həbsdən azad oldu və qısa müddətə Rey, İsfəhan və Həmədanda hakimiyyəti ələ keçirdi.Qutluq İnanc Toğrula qarşı Xarəzmşah Təkəşdən (1172-1200) hərbi yardım istədi. 1194-cü ildə Təkəş hücum edərək Xorasan, Rey və Həmədan vilayətlərini tutdu. Martın 25-də Rey yaxınlığında Toğrul öldürüldü.Xarəzmşah işğal etdiyi vilayətlərin idarəsini Qutluq İnanca tapşırdı. Lakin, Qutluq İnancın müstəqil dövlət yaratmağa çalışması Təkəşin ona münasibətinin kəskin surətdə dəyişməsinə səbəb oldu. 1196-cı ildə Qutluq İnanc öldürüldü. 1197-ci ildə Həmədan uğrunda vuruşmada Xarəzmşah əmirini məğlub edən Əbu Bəkr qardaşı Özbəki oraya hakim təyyin etdi. Az sonra Təkəşin qoşunları Həmədanı yenidən ələkeçirdilər. Təkəşin (1200) ölümündən sonra Əbu Bəkr Həmədanı geri qaytara bildi. Lakin siyasi sabitliyin olmaması Əbu Bəkrin hakimiyyəti dövründə feodallar arasında çəkişməni dahada kəskinləşdirdi. 1205-ci ildə Marağa hakimi Əlaəddin Ağsonqur, İrbil hakimi Müzəffərəddin Kökburi ilə ittifaq bağlayaraq Təbrizə hücum etdi. Əbu Bəkr əmir Aytormuşla hücuma keçərək Marağanı mühasirəyə aldı. Əlaəddin sülh bağlamağa və tutduğu yerləri qaytarmağa məcbur oldu; əvəzində Urmiya şəhərini aldı. 1208-ci ildə Ağsoqurilərin kiçik yaşlı sonuncu hakimi öldükdə Əbu Bəkr Rəvandüz qalasından başqa, Marağa vilayətini Eldəgəzlər dövlətinə qatdı.

Azərbaycan tarixinin ən məşhur memarı olan Əcəmi Naxçıvani Eldənizlər dövründə yaşamışdır

Özbəkin hakimiyyəti dövrü (1210-1225)[redaktə | əsas redaktə]

Əbu Bəkrin vəfatından sonra qardaşı Özbək hakimiyyətə keçdi. Özbəkin hakimiyyəti dövründə Eldəgəzlər dövlətinin tənəzzülü dahada gücləndi. Feodal çəkişmələrinin davam etməsi, müharibələr, mərkəzi hakimiyyətin gedikcə zəifləməsi ölkənin iqtisadi inkişafına ağır təsir göstərdi, onun müdafiə qabiliyyətini xeyli azaltdı. Belə bir şəraitdə 1220-ci ildə monqol qoşunu Azərbaycana soxuldu. Monqollar Təbrizi müdafiə edə biləcəyinə arxayın olmayan Özbəkdən qiymətli bəxşişlər, ərzaq və pul alaraq qışlamaq üçün Muğanda yerləşdilər. Lakin onlar qəfil hücumla əvvəl Marağanı, sonra isə Ərdəbili tutdular. Monqolların Təbrizə döndüklərin eşidən Özbək Naxçıvana qaçdı. Lakin şəhərin rəisi Şəmsəddin Tuğrarai Təbrizin müdafiəsini təşkil etdi. Təbrizlilərin müdafiəyə hazırlaşdığın görən monqollar Arrana döndülər və Beyləqan əhalisinin müqavimətini qırıb şəhəri dağıtdılar. 1225-ci ildə monqolların təqib etdiyi Xarəzmşah Məhəmmədin oğlu Cəlaləddin Azərbaycana hücum edərək Təbrizi mühasirəyə aldı. Özbək Gəncəyə, sonra isə Əlincəqalaya qaçdı və orada öldü. Beş günlük müqavimətdən sonra Təbrizi tutan Cəlaləddin sonralar Eldəgəz dövlətinin bütün ərazisini ələ keçirdi. Özbəkin Ölümündən sonra bəzi Eldəgəz əmirləri onun lal oğlu Qızıl Arslan Xamuşu (1225-1229) hakimiyyətə gətirdilər. Hökümdar mərhəmətinə sığınan Qızıl Arslan Xamuş ölkənin siyasi həyatında heç bir əhəmiyyətli rol oynamadı. Beləliklə daxili, iqtisadi-ictimai ziddiyətlər nəticəsində, xarici düşmənlərin zərbələri altında Eldəgəzlər dövləti əslində 1225-ci ildə suqut etdi.

Mədəniyyət[redaktə | əsas redaktə]

Əsas təsərrüfat sahələri: əkinçilik, maldarlıq, ipəkçilik, toxuculuq, sənətkarlıq və s. Eldəgəzlər dövlətinin ərazisindən yaxın və Orta Şərqin ticarət mərkəzlərinin birləşdirən karvan yolları keçirdi. Eldəgəzlər dövlətinin siyasi həyatında iqtidar sahibi olan hərbiçilər və ali müsəlman ruhaniləri əsas rol oynayırdılar. Eldənizlər dövləti Azərbaycan xalqının iqtisadi, ictimai, siyasi və mədəni həyatında mühüm rol oynamışdır. Azərbaycan torpaqlarının vahid dövlətdə birləşməsi məhsuldar qüvvələrin inkişafına, ticarətin, sənətkarlığın, elm və mədəniyyətin yüksəlişinə şərait yaratmışdır. Yaxın və Orta Şərq iqtisadiyyatında əhəmiyyətli yer tutan Azərbaycan şəhərləri elm və mədəniyyət mərkəzinə çevrilmişdir. Eldəgəzlər Naxçıvan, Təbriz, Həmədan və s. şəhərlərdə məscidlər, mədrəsələr tikdirmişdilər. Şəmsəddin Eldəgəz sarayda şairlər məclisi təşkil etmişdir. Şairlərdən Xəqani, Nizami, Mücirəddin Beyləqani, Qivami Mütərrizi, alimlərdən, Şihabəddin Sührəvərdi, Nəcməddin Əhməd Naxçıvani və başqa bu dövrdə yazıb yaratmışlar. Memarlıq dahada inkişaf etmiş, Naxçıvan memarlıq məktəbi daha geniş təşəkkül tapmışdı. Bu dövrdə Əcəmi, Əmirəddin Məsud, Əhməd ibn Əyyub əl Hafiz Naxçıvani kimi memarlar fəaliyyət göstərmişdir. Naxçıvandakı Mömünə xatun türbəsi, Həmədandakı mədrəsə, Pir Ələviyan türbəsi, Urmiya yaxınlığında Sərqumbad türbəsi (1184) və s. Eldəgəzlər dövrünün gözəl memarlıq nümunələridir. Məmməd Səid Ordubadinin ,,Qılınc və Qələm,, tarixi romanı Eldəgəzlər dövründən bəhs edir.

Atabəylərin xronologiyası[redaktə | əsas redaktə]

Sultan Müzəffərəddin Özbək Atabəy Abu Bəkr Qızıl Arslan Məhəmməd Cahan Pəhləvan Şəmsəddin Eldəniz

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Hodgson, Marshall G.S. (1977). The expansion of Islam in the middle periods Volume 1. University of Chicago Press. ISBN 0-226-34684-6.
  2. Luther, K.A. (December 15, 1987). "Atabakan-e Ādarbayjan". Encyclopedia Iranica. http://www.iranicaonline.org/articles/atabakan-e-adarbayjan. İstifadə tarixi: October 28, 2010.
  3. Encyclopaedia Iranica. K. A. Luther. Atabakan-e Adarbayjan.
  4. Houtsma, M. T. E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913-1936, BRILL, 1987, ISBN 90-04-08265-4, p. 1053
  5. [1]
  6. [2]
  7. [3])
  8. Bosworth, Clifford Edmund (1996). The New Islamic Dynasties: A Chronological and Genealogical Manual. Columbia University Press. pp. 199–200. ISBN 0-231-10714-5. "pp 199-200(Eldiguizds or Ildegizds): "The Elgiguzids or Ildegizds were a Turkish Atabeg dynasty who controlled most of Azerbaijan(apart from the region of Maragha held by another Atabeg line, the Ahamadilis), Arran and northern Jibal during the second half the twelfth century when the Great Seljuq Sultane of Western Persia and Iraq was in full decay and unable to prevent the growth of virtually independent powers in the province", pp 199-200: "Eldiguz (Arabic-Persian sources write 'y.l.d.k.z) was originally a Qipchaq military slave", pp199-200: "The historical significance of these Atabegs thus lies in their firm control over most of north-western Persia during the later Seljuq periodand also their role in Transcaucasia as champions of Islamagainst the resurgent Bagtarid Kings". pp 199: "In their last phase, the Eldiguzids were once more local rulers in Azerbaijan and eastern Transcaucasia, hard pressed by the aggressive Georgians, and they did not survive the troubled decades of the thirteenth century".")
  9. Luther, K. "Atabakan-e Adarbayjan", Encyclopedia Iranica, Online Edition
  10. Houtsma, M. T. E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913-1936, BRILL, 1987, ISBN 90-04-08265-4, s.1053
  11. Diyanet İslam Ansiklopedisi İldenizliler Maddesi c.22, Diyanet Vakfı Yayınları, 2005, İstanbul.

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]