Qədim Gəncə

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Qədim Gəncə
Qala divarı qalıqları.JPG
Ölkə Flag of Azerbaijan.svg Azərbaycan
Şəhər Gəncə
Yerləşir Gəncə şəhərindən 6-7 km şimal-şərqdə, İmamzadə məzarlığının yaxınlığında.
Aidiyyatı Şəddadilər
Azərbaycan Atabəyləri
Səfəvilər
Tikilmə tarixi VI-XVII əsrlər
Üslubu Arran memarlıq məktəbi
Sahəsi 12-16 km²
Material kərpic, çiy-kərpic, əhəngdaşı, gil, daş üzləmə.
Vəziyyəti qoruq
İstinad nöm. 59
Kateqoriya Arxeoloji abidə
Əhəmiyyəti Dünya əhəmiyyətli
Qədim Gəncə (Gəncə)
Locator Dot2.gif
Qədim Gəncə
Schematical plan of Old Ganja.png
Qədim Gəncə şəhər yerinin sxematik planı[1]
Commons-logo.svg Qədim Gəncə Wikimedia Commonsdа
Gəncə qalasının planı

Qədim Gəncə — arxeoloji kompleks, orta əsrlər Gəncəsində məntəqə[2], təxminən XVII əsrdə salınmışdır. Qədim Gəncənin xarabalıqları hal-hazırda Azərbaycanın Gəncə şəhərinin 6–7 km şimal-şərqindədir.[3][2]

Qalanın xarabalıqları Gəncə şəhərinin yaxınığında yerləşir. Şəhər yerində müxtəlif dövrlərdə arxeoloji qazıntı işləri aparılsa da bu işlər tamamilə yekunlaşdırılmayıb. Qazıntılar zamanı qala divarlarının bir hissəsi, şəhərin müxtəlif ictimai binalarının qalıqları və çoxlu maddi mədəniyyət nümunələri aşkarlanıb. Arran memarlıq məktəbinə uyğun olaraq Gəncə qalasının divarlar kərpicdən inşa edilib.Ümumiyyətlə qədim Gəncə şəhər yerinin erkən orta əsrlər dövründə inkişafa başladığı, Nizami Gəncəvi dövründə ən yüksək inkişaf mərhələsinə çatdığı, monqol yürüşləri zamanı dağıdılaraq tənəzzülə uğradığı bildirilir. Lakin sonradan şəhər yenidən bərpa edilərək böyük ticarət mərkəzinə çevrilmişdi.

Yerləşməsi[redaktə | əsas redaktə]

Qədim Gəncə ilə Gəncənin arasında bir neçə dəqiqə fərq var. Bəzi orta əsr mənbələri indiki Gəncənin coğrafi mövüeyi haqqında məlumat verir. Belə ki, XIV əsr fars tarixçisi və coğrafiyaşünası Həmdullah Qəzvini yazmışdır:

" "Gəncə beşinci iqlimə aiddir. Onun uzunluğu 80°, eni isə 40°34'-dür.[3] "

Ərəb tarixçisi və coğrafiyaşünası Əbülfida (XII-XIV əsrlər) Gəncənin 78° şərq uzunluğunda, 41°20' şimal enliyində göstərmişdir. Sonralar coğrafiyaşünas Sadiq İsfahani (XVII əsr) qədim mənbələr əsasında Gəncəni 88° şərq uzunluğu və 41°15' şimal enliyində göstərmişdir.[3]

Ona görə də vüsəti demək olar ki, hamısının müəlliflərin öz aralarında yaxındır, fərq isə həmin uzunluq dairələrini müşahidə olunur, çünki hesablamalar olmasa, o zaman dəqiq astronomik cihazların, son çətinləşdiyini idi

Orta əsr coğrafiyaşünasları uzunluğu "Xoşbəxtlik adası"ndan, enini isə ekvatorial xətdən hesablayıblar. Bütün müəlliflərin hesablamalarında enliklər bir-birinə yaxın hesablansa da, astronomik cihazların olmaması səbəb ilə ölçmələrin dəqiq aparılmasında maneələr olduğuna görə demək olar ki, bütün müəlliflərdə uzunluqlarda fərq müşahidə olunur.[3]

Araşdırılma tarixi[redaktə | əsas redaktə]

1935-1937-ci illərdə Kirovabad Diyarşünaslıq Muzeyinin (indiki Gəncə Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi) fondunu zəngişlədirmək üçün oranın direktoru E.R.Xadarin Gəncə yerüstü memarlıq abidələrinin yerləşdiyi sahənin sağ sahildəki istehkamdan şimalda qismən qazıntılar aparıb.[4] Və nəticədə orta əsrlərə aid olan keramika, şüşə, saxsı, sümük və digər əl əməyi alətləri tapılmış və sərgi yaradılaraq nümayiş etdirilmişdir.[4] Tapıntılardan biri əl əməyi olan bişirilib rənglənmiş, üstü üç xətt relyef naxışlı dairəvi formalı məişət qabıdır (keramik küpdür).[6] Daha sonra müntəzəm qazıntılar nəticəsində çox sayda belə əşyalar tapıldı. Onların bir çoxunun üzərində ornamentlərlə əhalinin dini ritualları, məişəti və məşğuliyyət səhnələri əks olunmuşdur. E.R.Xadarinin qazıntıları sistemsiz bir tərzdə, əsas məqsədi ancaq toplamaqdan ibarət olmasına görə, arxeoloji araşdırmaya mənfi təsir etmişdir.[4]

1938-1940-cı illərdə İshaq Cəfərzadə "Qədim Gəncənin tarixi-qazıntıları" oçerkində şəhərin arxeoloji qazıntılarının nəticələrini qeyd etmişdir.[4] Sırf 1938-40-cı illərin arxeoloji qazıntıları nəticəsində Qədim Gəncə qala divarlarının öyrənilməsi, onun memarlıq quruluşu haqqında danışmağa imkan verdi.[1]

1981-82-ci illərdə Qədim Gəncə ərazisində arxeoloq Cabbar Xəlilovun araşdırmaları nəticəsində IX-XVII əsrlərə aid olan mədəni təbəqə və eləcə də bir çox qiymətli sənət nümunələri aşkar edilmişdir. Onların arasında Çində hazırlanmış heroqlifli saxsı qab aşkar edilmişdir.[5]

Gəncə şəhər yerində 1949-cu ildən etibarən professor İshaq Cəfərzadənin başçılığı ilə arxeoloji qazıntı işləri aparılıb. Hal-hazırda da bu abidədə tədqiqatlar davam edir. Hal-hazırda Gəncə arxeoloji ekspedisiyasının rəhbəri AMEA-nın Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutunun "İlk orta əsrlər arxeologiyası" şöbəsinin müdiri Arif Məmmədovdur.

Qısa tarix[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Gəncənin tarixi

Monqollardan sonrakı dövrün tarixçisi Həmdullah Mustavfi qeyd edir ki, şəhərin əsası 659-660-cı illərdə, "Şirvan və Dərbəndin tarixi" anonim əsərinə ("Dərbəndnamə") əsasən isə, Gəncənin əsası 859-cu ildə qoyulub. Şəhərin adı farsca "xəzinə" sözündən əmələ gəlmişdir, bu da onu göstərir ki, şəhərin mövcudluğu islamdan öncədir, daha qədimdir.[6] Bu yerlərdə qədim dövrdən yaşayışın olmasını çoxsaylı kurqanlar yaxınlığında ətrafa səpələnmiş qədim qəbirlər göstərir[1]. Şəhər kifayət qədər sürətlə inkişaf etdi və X əsrdə Şəddadilərin paytaxtı oldu və bu da şəhərin əhəmiyyətinin artdığını göstərir. 1063-cü ildə şəhər qala divarları və dəmir darvazalarla əhatə olunmuşdur[7].

1139-cu ildə dəhşətli zəlzələ şəhərə ciddi zərbə vurdu. Böyük dağıntılara səbəb olaraq tektonik dəyişiklikliyə səbəb olan zəlzələ barədə bir çox mənbələrdə məlumatlar gəlib çatmışdır. Kəpəz dağının uçması ilə Göygöl əmələ gəlmişdir[7]. Zəlzələ nəticəsində gürcü qoşunları şəhərin dəmir darvazalarını götürür, darvazanın bir tayı indi də Gürcüstanın Gelati monastırında saxlanılır.

Zəlzələnin dağıntılarından sonra şəhər bərpa olundu və Eldənizlərin mədəni və iqtisadi mərkəzinə çevrildi[7].

1231-ci ildə şəhərin uzunmüddətli mühasirə və güclü mübarizəsindən sonra monqollar tərəfindən tutulması, şəhərin gələcəyi üçün daha fəlakətli idi. Monqolların hücumlarından sonra şəhərin bərpası çox ləng idi. Sual belə idi ki, şəhər harada bərpa edilsin? Köhnə yerində, yoxsa yeni yerində? Dəqiq qərar verilə bilməmişdi. O dövrdə şəhərin yeni yerə köçürülməsi təklif edilmiş və köçürülmə XVII əsr Səfəvi-Osmanlı müharibələri ərəfəsində baş tutmuşdur. İstisna edilmir ki, yeni yerdə artıq tikililər mövcud idi[7].

XIV əsrin sonu XV əsrin əvvəlləri Gəncə Əmir Teymurun əlinə keçir. 1588-ci ildə şəhər Osmanlı imperiyası tərəfindən tutulur, XVII əsrdə Səfəvi şahı l Abbas şəhəri osmanlılardan geri alır[1].

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

Ədəbiyyat[redaktə | əsas redaktə]

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]