Bakı qalası

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Bakı qalası
Baku Fortress Wall view from Sabir Park.jpg
Bakı qalasının qərb hissəsi
ÖlkəFlag of Azerbaijan.svg Azərbaycan
ŞəhərBakı
YerləşirSəbail rayonu
Aidiyyatıİçərişəhər Dövlət Tarix-Memarlıq Qoruğu
Tikilmə tarixiV əsr[1][2]
ÜslubuŞirvan-Abşeron memarlıq məktəbi
Sahəsi22 ha
Vəziyyətiqoruq
Rəsmi saythttp://www.icherisheher.gov.az
Rəsmi adı: Walled City of Baku with the Shirvanshah's Palace and Maiden Tower
Tipi Mədəni
Kriteriya vi
Təyin edilib 2000
İstinad nöm. 958
Dövlət Azərbaycan
Region Avropa və Şimali Amerika
İstinad nöm. 66
Kateqoriya Kompleks
Əhəmiyyəti Dünya əhəmiyyətli
Bakı  — yerləşdiyi ərazi Bakı
Bakı
Bakı
Bakı şəhərinin xəritəsində Bakı qalasının yeri
Baku Old City.png
Bakı qalasının planı
Commons-logo.svg Bakı qalası Commonsda

Bakı qalası (Bakı şəhəri (orta əsrlərdə); İçərişəhər (müasir dövrdə) — Abşeron qalalarının ən böyüyü və mükəmməli. Bakı qalası İçərişəhərdən və onu əhatə edən divarlardan və qüllələrdən ibarət olan qaladı. Bu memarlıq abidə 2000-ci ildə YUNESCO tərəfindən Ümumdünya mədəni irs siyahısına daxil edilmişdi.[3][4]

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Bakı qalasının Şamaxı qapısı və ya digər adı ilə Şah Abbas qapısı
Bakı qalasının Salyan qapısı
Bakı qalasının donjonu
Bakı qalasının bürcü

Qаlа divаrının şimаl tərəfindən 1954-cü ildə аpаrılаn bərpа işləri zаmаnı tаpılmış(ərəb dilində) yаzılı dаş kitabədən məlum оlmuşdur ki, Bаkının qаlа divаrı Şirvаnşаh III Mənuçöhrün (1120-1149) göstərişilə təqribən 1138-1139-cu illərdə inşа оlunmuşdur.[5] XII-ci əsrə aid olan epiqrafik kitabədə qeyd edilir:

" "Şəhər qalasının bina edilməsinə əmr etdi: əzəmətli məlik, alim, adil, müzəffər, mənsur, mücahid, dinin və dövlətin fəxri, islam və müsəlmanların istinadgahı, ən böyük Xaqan, böyük Şirvanşah Əbülhica Mənuçöhr bin ..." [6]. "

Səyahətçilərin illüstrasiyalarına və XIX əsrin fotoşəkillərinə əsaslanaraq demək olar ki, qala ikiqatlı divardan ibarət olub.[7] Birinci divar Şirvanşah III Mənuçöhr, ikinci divar isə Şirvanşah I Axsitanın zamanında tikilmişdir.

Lakin ikinci qala divarları Azərbaycanda rus çarizminin hakimiyyəti dövründə uçurularaq məhv edilib. Birinci qala divarı isə hələ də qalmaqdadır. Bakı qalasının iki qapısı olub. Onlardan biri Xəzər dənizinə, digəri isə quruya açılırmış.

Hündürlüyü 8-12 metrə, eni isə 3,5 metrə çatan şəhər divarları Bakının asayişini təmin edirdi. Orta əsrlərdə Qala divarlarının uzunluğu 1500 metrə idi bu gün isə qala divarlarının uzunluğu 500 metrədi. Qala divarının əvvəlki uzunluğunun yalnız üçdəiki hissəsi dövrümüzə qədər gəlib çatıb. Lakin bu fraqment orta əsr Bakısında müdafiənin nə dərəcədə düşünüldüyünü söyləməyə əsas verir. Divarın perimetri boyu hər tərəfdə qala bacaları – mazğallar açılmışdı və burada oxçular, daha sonra isə atıcılar atəş açırdı. Orta əsr mənbələrinə əsasən divarlar içində top mazğallarının açıldığı 70 yarımdairəvi döyüş qülləsi (hazırda 25 qüllə mövcuddur) ilə möhkəmləndirmişdi.

İçərişəgərin şimal hissəsində əsas müdafiə qülləsi və ya donjon – dördbucaqlı qala bürcü yerləşir. Bu qala xalq etimologiyasında “cəbbəxana” (silah anbarı) adlanır. Bakı donjonun özünəməxsusluğu ondadır ki, ayrica müdafiə qurğusu olmasına baxmayaraq, inşaatçılar onu şəhərin mərkəzində deyil, qala divarının cərgəsində ucaldaraq divarı möhkəmləndirmişlər.

Bakı, faktiki olaraq isə İçərişəhər, bir neçə dəfə Şirvanşahlar dövlətinin paytaxtı olub. İlk dəfə bu hadisə 1191-ci ildə Şirvanşah I Axsitanın Şamaxıda baş vermiş dəhşətli zəlzələdən sonra öz sarayı ilə buraya köçməsi zamanı baş verib. Axsitan şəhər və qalaların tikilməsinə xüsusi diqqət yetirirdi. Onun səyləri nəticəsində Abşeron yarımadasında müdafiə qurğularının mürəkkəb sistemi quruluş, Bakı isə ciddi şəkildə möhkəmləndirmişdi. Bütün bunlar rus dəniz quldurlarından ibarət donanmanın Bakıya hücumu zamanı mühüm rol oynadı. Ruslar məğlub oldu, onların gəmiləri isə məhv edildi. İkinci dəfə Bakı Şirvanşah I İbrahimin dövründə paytaxt elan edildi.

1608-1609-cu illərdə Bakı hakimi Zülfüqar-xan köhnə istehkamlardan 10-12 metr aralıda divarların ikinci cərgəsini tikdirdi. Bəzi tarixçilərin fikrincə, divarlar arasında dəniz suyu ilə doldurulan xəndək da qazılmışdı. Lakin təcrübədə fortesiyaların bu cür quruluşu məlum deyil. Divarlararası bu məkan adətən mühasirə zamanı müdafiə qoşunlarının təcili yerdəyişməsi üçün istifadə olunurdu. Xəndək bayır divarın qarşısında qazılmışdı, divarlar arasında isə yanar qatışıqla doldurulan enli xəndək yerləşə bilərdi. Xəzərə doğru uzananvə şəhəri dənizdən müdafiə edən divara perpendikulyar olaraq daha iki divar suya enərək liman və buraya daxil olan gəmilər üçün etibarlı sığınacaq rolunu oynayırdı.

XX əsrin əvvəllərində 1868-ci ildə Bakının hərbi qubernatoru şəhərin abadlaşdırılması, onun hərbi müdafiə istehkamı kimi ləğv edilməsi məqsədilə qala divarının sökülməsi barəsində Qafqaz Hərbi Dairəsinə müraciət edir. 1870-ci ildə xaricdən ikinci qala divarının sökülməsinə icazəsi verilir. 1886-cı ildə Dumanın iclasında bu məsələ bir daha qaldırılır və qərara alınır ki, sökülən ikinci qala divarında olan “Zülfüqar xanın darvazası” adlanan qapı birinci qala divarında yerləşən Şah Abbas darvazası yanında qurulsun.

Bakı qalasının mifik müdafiəçisi də olub. Xalq arasında yayılan əfsanəyə görə Bakı qalasını əfsanəvi nəhəng buğanın müsbət aurası qoruyurmuş. Bu buğanı isə iki böyük şir müdafiə edirmiş. Buğanın başını qoruyan iki şir İçərişəhərin heraldik rəmzinə çevrilib. Bakı qalası bir çox tarixi hadisələrə şahid olmuş, uzun müddət Şirvanşahlar dövlətininBakı xanlığının paytaxtını müdafiə etmişdir.

Populyar mədəniyyətdə[redaktə | əsas redaktə]

Filmoqrafiya[redaktə | əsas redaktə]

Təsviri sənətdə[redaktə | əsas redaktə]

İçərişəhər bir çox tanınmış rəssamın əsərində təsvir edilmişdir. Qədim şəhərin abidələri və küçələrini Engelbert Kempfer, Aleksey Boqolyubov, Qriqori Qaqarin, Vasili Vereşşagin, Aleksandr Kuprin, Əzim Əzimzadə, Tahir Salahov və başqa məşhur rəssamların əsərlərində görmək mümkündür.

Belə hesab edilir ki, Bakını ilk təsvir edən, 1630-cu ildə onun görünüşünü yaratmış İsveç rəssamsəyyahı Engelbert Kempfer olmuşdur. Onun əsərində Bakı dənizin içlərinə doğru uzanan qalın qala divarlarının içində, düz damlı evlərlə təsvir olunmuşdur. 1770-ci ildə Bakıya gəlmiş Rusiya EA-nın təmsilçisi Qmelin Bakını həndəsi üçbucaq formasında təsvir etmişdir. XIX əsrdə Bakının ruslar tərəfindən ələ keçirilməsindən sonra rəssamlar arasında da şəhərə maraq artmışdır. İçərişəhərin ümumi planı 10 manatlıq azərbaycan əskinasının əks tərəfində əks olunmuşdur.

Poçt markalarında[redaktə | əsas redaktə]

Əsginaslarda[redaktə | əsas redaktə]

Kitabələr[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Böyük Sovet Ensiklopediyasından Bakı məqaləsi
  2. İçərişəhər adı özü XIX əsrin II yarısı-XX əsrin əvvəllərində Bakının genişlənərək qala divarlarından kənara çıxmasından sonra formalaşmışdır.
  3. "The 10 things you must absolutely do in Baku" (en-GB). The Independent. 2017-05-11. http://www.independent.co.uk/travel/asia/things-to-do-baku-azerbaijan-eurovision-song-contest-best-zaha-hadid-carpet-museum-cheap-holidays-a7729781.html. İstifadə tarixi: 2017-05-17.
  4. Walled City of Baku with the Shirvanshah's Palace and Maiden Tower
  5. İçərişəhər saytı
  6. Ашурбейли 1992.
  7. Дадашев, Усейнов 1948.

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]