Bibiheybət məscidi

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Disambig.svg Bu məqalə məscid haqqındadır. Digər mənalar üçün Bibiheybət (dəqiqləşdirmə) səhifəsinə baxın.
Bibiheybət məscidi
Bibi Heybat Mosque Baku 1.jpg
Bibiheybət məscidi
Ölkə Flag of Azerbaijan.svg Azərbaycan
Şəhər
Coat of arms of Baku.svg
Bakı
Yerləşir Bibiheybət, Səbail
Aidiyyatı Qafqaz Müsəlmanları İdarəsi
Memar Mahmud ibn Səd
Sifarişçi Şirvanşah II Fərruxzad
Tikilmə tarixi 12811282
Üslubu Şirvan-Abşeron memarlığı [1]
Minarələri 2
Vəziyyəti Restavrasiya olunub (12 iyul, 2008)
Commons-logo.svg Bibiheybət məscidi Wikimedia Commonsdа

Bibiheybət məscidiAzərbaycan Respublikasının Bakı körfəzində yerləşən şiə məscididir. 1990-cı illərdə tikilən məscid Şirvanşahlar dövlətinin iyirmi səkkizinci hökmdarı Əbü-l-Fəth Fərruxzad ibn Axsitan ibn Fəribürz[2] tərəfindən XIII əsrin II yarısında Azərbaycan Elxanilər dövlətinin tərkibində olduğu zaman tikilən eyniadlı məscidin bər[a edilmiş variantıdır. Mahmud ibn Səd tərəfindən tikilən məscid bütün SSRİ ərazisində dinə qarşı mübarizə zamanı 1936-cı ildə bolşeviklər tərəfindən tamamilə dağıdılmışdır.

Bibiheybət kompleksində məsciddən başqa seyid nəslindən gələn Həkimə xanım kimi möhtərəm şəxslərə aid türbələr və qəbirlər var. Bu abidə Azərbaycandakı İslam memarlığı abidələrinin ən əhəmiyyətli nümunəsidir. Azərbaycan şairi Abbasqulu ağa Bakıxanov, məşhur fransız yazıçısı Aleksandr DümaQarabağ xanlığıın son hakimi Mehdiqulu xan Cavanşirin qızı Xurşidbanu Natəvan kimi şəxslər bu məscidi ziyarət ediblər. Hal-hazırda da Azərbaycana gələn xarici ölkələrin siyasi xadimləri məscidi ziyarət edir.[3][4][5]

Keçmişdə məscid “Fatimə məscidi” adlanırdı. XIX əsrin 50-ci illərindən buranı ziyarət edən Aleksandr Dümada məscidi həmin adla təsvir edir.


Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

1911-ci ildə restavrasiyadan əvvəl qədim məscidin görünüşü
XX əsrin ilk yarısında məscidin minarəsi
1. 1911-ci ildə restavrasiyadan əvvəl qədim məscidin görünüşü
2. XX əsrin ilk yarısında məscidin minarəsi

Məscid yeddinci şiə imamı Musa əl-Kazımın qızı Həkimə xanımın məzarı üzərində tikilib. Həkimə xanım onu incidən xəlifələrin əlindən Bakıya qaçmışdı. Məzarda daşa yonulmuş yazı təyin edir ki, Həkimə xanım müqəddəs nəsilə məxsus olub: "Burada Məhəmmədin nəslindən olan, altıncı imam Cəfər Sadiqin nəvəsi, yeddinci imam Musa əl-Kazımın qızı, səkkizinci imam Əli ər-Rzanın bacısı basdırılıb."[1].

Həkimə xanım İmam ƏliFatimənin nəslindən idi.[1] Heybət adlandırılan Həkimə xanım (məscidin adı da Bibi Heybətdir) türbənin mərkəzindəki kvadrat şəkilli ağacdan qəfəsin mərkəzindədir.[6]

Məscidin cənub divarındakı yazıya əsaslanaraq tarixçilər məscidin tikilmə tarixinin XIII əsrin sonu olduğunu fikirləşirlər. Məscidin divarındakı ərəbcə yazıda deyilirː "Mahmud ibn Sədin əməlidir."[1][2] Mahmud ibn Səd həmçinin Nardaran qalasını və Molla Əhməd məscidini tikmişdir.[7][2]

Şərqşünas İlya Berezin 1841-ci ildə Bibiheybətə gələndə burada başqa bir ərəb yazısı tapdı: "Bu məscidi tikməyi əzəmətli məlik, böyük sultan, dövlətin və dinin qoruyucusu, möminlər əmirinin köməkçisi Əbü-l-Fəth Fərruxzad ibn Axsitan, ibn Fəribürz, Allah onun hakimiyyətini ucaltsın... səksəninci il tarixdə (1281/2-ci il) əmr etdi." Bakıxanova görə Fərruxzad adı məscidin Şirvanşahlar tərəfindən bərpa edildiyini göstərə bilər və məscidin özü Şirvanşahlardan daha qədim ola bilər.[8]

Daha sonra məscidin ətrafında nüfuzlu ilahiyyatçılar hesab edilən şeyxlər məskunlaşdılar. Vaxt keçdikcə bu yer Şıxlar adlandırılmağa başlandı (Şeyx sözündən). Buna görə və ya bununla əlaqədar olaraq Bibiheybət məscidinin yerləşdiyi Bakının şəhərətrafı qəsəbəsi Şıxlar adlanır. Məscid yaxınlığında basdırılmalarını vəsiyyət edən bir çox müsəlmanın arasında Hacı Şeyx Şərif də var. Hacı Şeyx Şərif vaxtilə sufizmi yaymaq üçün Bakıya gəlmişdi. O, həyatının qalan hissəsini basdırıldığı bu ibadətxanada keçirmişdi[1].

Səfəvi hökmdarları I TəhmasibI Abbasın fərmanlarında Bibiheybət məscidi və ətrafının qurulması və bərpa edilməsindən bəhs edilir. B.A.Dornun fondunda Təhmasibin fərmanının nüsxəsi var[1].

I Abbas (1606—1607), II Abbas (1650; 1655—1656; 1667—1668), Hüseyn (1700—1701) fərmanlarında deyiblər ki, hökümət qulluqçularının, soyurqal sahiblərinin bu kompleksin vəqf ərazilərindən vergi yığmaq hüququ yoxdur. I Təhmasibin fərmanında deyilirdiː "Şirvan Badkuyəsindəki Bibiheybətin mübarək məzarının mütəvəlliliyi qədim zamanlardan Şeyx Bünyada aid edilmişdi."

Rusiya imperiyası dövrünə aid otkrıtka

Məscid uzun müddət möcüzəvi xüsusiyyətlərinə görə məhşur olub[1]. XIX əsrin 50-ci illərində məscidi ziyarət edən məşhur fransız yazıçısı Aleksandr Düma "Qafqaz" kitabında yazırdı[9]:

"Məscid — uşağı olmayan qadınlar üçün sitayişgah, onlar bura piyada gəlirlər, dua edirlər və bir il ərzində uşaq sahibi olmaq qabiliyyəti əldə edirlər . . . "

Dümaya görə məşhur azərbaycan şairi Xurşidbanu Natəvan (Dümada — Xasay xan Usmiyevin Knyaginyası) da məbədi ziyarət edib, bir ildən az bir müddətdə oğlu olub. Daha sonra Natəvanın verdiyi ianə ilə Bakıdan Bibiheybət məscidinə yol çəkilib.

1911-ci il restavrasiyasından sonra məscid komleksinin quruluşu

Məscidin adına yerli və avropalı tədqiqatçıların və səyyahların əsərlərində rast gəlinir. Bunlara misal olaraq Abbasqulu ağa Bakıxanov, İlya Berezin, Boris Dorn, Nikolay Xanıkov, Yevgeniy Paxomov və xüsusilə erkən XX əsr Azərbaycan tarixçisi Q.Sadiqini göstərmək olar. Q.Sadiqi yazırdıː

"Bakının 5 mil cənub-qərbində Bayıl burnunda, dağ qolunun yamacında və kiçik sahil zolağında olan Şıxov kəndi yerləşir. Diqqətələyaiq odur ki, orada qədim, gözəl bir məscid yerləşir. Dənizdən məscidə yarım millik məsafədir; dəniz sahəsindən şərqə pilləkən var, dənizin cənub və şimal tərəfindən qapı var. Məscidin yanında hündür minarə və həmçinin türbələr — məqbərələr, zirzəmilər və qəbirlər var."[6]

1911-ci ildə türbənin şimal hissəsində xeyriyyəçi Ələsgər ağa Dadaşovun vəsaiti ilə memar Hacı Nəcəf məscidin yeni binasını tikdi. Həmçinin yenidən bərpa edilən türbə və qədim məscid kubik forması aldı.

Məscidin dağıdılması[redaktə | əsas redaktə]

1936-cı ildə məscidin dağıdılması

1920-ci ildə Azərbaycanda sovet rejimi qurulduqdan sonra bolşeviklərin dinə qarşı mübarizəsi başladı. Mömin müsəlmanlar üçün böyük əhəmiyyət kəsb edən Bibiheybət məscidi Bakıdakı provoslav Aleksandr Nevski kafedralı və polyak katolik kilsəsi — Bakirə Məryəmin Məsum Hamiləliyi kilsəsi ilə birlikdə yeni hökumətin hədəfi oldu.

1935-ci ilin sentyabrında Az. Mərkəzi İcra Komitəsi və Bakı Sovetinin Rəyasət Heyəti “zəhmətkeşlərin şikayətlərinə əsaslanaraq” qətnamə qəbul edib məscidlərdəki dini mərasimləri qadağan etdi: "Удовлетворить ходатайство 300 рабочих нефтепромысла им. Сталина о закрытии в сел. Шихово молитвенного дома „Биби“." 1936-cı ildə məscid dağıdıldı.[1] Kompleksin bir çox tikililəri birinci partlayışdan sonra dağıldı, minarə yalnız üçüncü partlayışdan sonra dağıldı.[10].

Məscidin dağıdılmasından sonra ele eyni ildə Moskvada tarixi əhəmiyyəti olan memarlıq abidələrinin saxlanmasına qərar verildi. Məscidin dağıdılmasına görə sədr Azkomstarisa Salamov 20 il üçün Sibirə sürgün edildi.

Daha sonra məscidin yerində şose tikildi[11].

Azərbaycan Respublikasının III prezidenti Heydər Əliyev 12 iyul 1998-ci ildə bərpa edilmiş yeni məscidin açılış mərasimində nitqlə çıxış edərək demişdir:

"Burada, bu müqəddəs yerdə vaxtilə ucaldılmış məscid 60 il bundan öncə vəhşicəsinə partladılmışdır, dağıdılmışdır. Bizim mənəviyyatımıza, mənəvi dəyərlərimizə, islam dininə böyük zərbə vurulmuşdur. Xalqımız, millətimiz bu zərbəni almış, yaralanmış, əzilmiş, ancaq məhv, məğlub olmamış, bu zərbələrə, yaralara, əziyyətlərə dözməyə məcbur olmuşdur."[12]

Məscidin bərpası[redaktə | əsas redaktə]

Məscidin restavrasiya edilmiş yeni binası. 2008-ci il

Azərbaycanın müstəqilliyi bərpa edildikdən sonra dağıdılmış məscidlər bərpa edilməyə başladı. 1994-cü ildə Heydər Əliyev 1936-cı ildə qədim məscidin dağıdıldığı yerdə yeni məscidin tikilməsi barədə sərəncam imzaladı.

Kompleksin plan və ölçüləri 1980-ci ildə partlayışdan az müddət əvvəl çəkilmiş şəkillər əsasında bərpa edilmişdi. Q.Sadiqinin 1925-ci ildə yazılmış kiçik məqaləsi daxil olmaqla məşhur səyyahların qeydləri məscidin bərpa edilməsində önəmli rol oynadı. Q.Sadiqin məqaləsi 1920-ci illərin ortalarında məscidin vəziyyətini təsvir edirdi.

1998-ci ildə Bibiyeybətdə yeni binanın bərpa edilməsi işi başlandı. 12 iyul 1998-ci il tarixində keçirilən açılış mərasimində Heydər Əliyev demişdirː

"Bu gün gördüyünüz məscid, bu böyük abidə bizi sevindirir. Ancaq hesab edirəm ki, bu, işin birinci mərhələsidir. Bu tikinti layihə üzrə tamamilə başa çatmalıdır. Bu gün bəyan edirəm ki, bu məscid kompleksinin layihə üzrə tam sona çatmasını mən öz himayəmə götürürəm və onun həyata keçirilməsi üçün bütün imkanları yaradacağam, lazım olan yardımları edəcəyəm."[12]

Heydər Əliyev Mərkəzində məscidin maketi

Yeni məscidin təntənəli açılışı 1999-cu ilin may ayında olmuşdur.

Bərpaçılar qorunub saxlanmış köhnə eskizlər üzərində işləmişdilər. Məscidin arxitekturasında Şəkidəki Şəki xan sarayıGəncədəki Şah Abbas məscidində də istifadə edilmiş Azərbaycan texnologiyası — şəbəkə istifadə edilmişdir. Bərpaçı-zolotnik Həsən Mustafayev demişdir:

"Bu abidənin bərpası hər nüansa incə yanaşma tələb edir, ona görə ki, bu münasibətin fərqli olduğu məscid-ziyarətgahdır."

Burada həmçinin Şirvanşah II Fərruxzad və Heydər Əliyevə həsr edilmiş abidə var[11].

Yeni kompleks köhnəyə nisbətən daha çox ərazi tutur. Məscidin həyətində bir neçə min möminin birlikdə dua etməsi üçün meydança qurulması nəzərdə tutulur.[1]

14 iyul 2008-ci ildə rekonstruksiyadan sonra məscidin açılış mərasimi baş tutdu. Mərasimə Azərbaycan Respublikasının IV prezidenti İlham Əliyev başçılıq edirdi. Mərasimdə həmçinin Qafqaz Müsəlmanları İdarəsinin sədri, şeyxulislam Allahşükür Paşazadə, Bakı və Xəzəryanı bölgə yeparxiyasının yepiskopu Aleksandr İşein, Dağ Yəhudiləri İcmasının sədri Semyon İxiilov, Bakıdakı Roma katolik kilsəsinin başçısı Yan Çapla iştirak edib[13].

Məscidin cəmiyyətin mənəvi həyatında rolu[redaktə | əsas redaktə]

Məscid Viqqo Peter Olafın «Şıxovda məscid» rəsmində, 1911-ci il
"Bibiheybət məscidi", Əli bəy Hüseynzadənin rəsmi
1. Məscid Viqqo Peter Olafın «Şıxovda məscid» şəklində, 1911-ci il
2. "Bibiheybət məscidi", Əli bəy Hüseynzadənin rəsmi

Məscid yeddinci şiə imamı Əli ər-Rzanın qızının məzarı üzərində tikilib. Məscidin tikilməsindən əvvəl Həkimə xanımın Məhəmməd peyğəmbərin nəslinə aid olmasına görə müqəddəs sayılırdı. Daha sonra tikilən məsciddə əhali dua oxuyurdu. Həmin dövrdə cəmiyyətin hörmət edilən ilahiyyatçıları — şeyxlər məscidə yaxına ərazidə məskunlaşır və onlardan çoxu öldükdən sonra bu yerdə dəfn edilir[1].

Məscid SSRİ dövründə mənəvi əhəmiyyətinə görə bolşeviklərin “düşməni” oldu[1]. 1936-cı ildə məscid partladıldı, Həkimə xanımın qəbri ziyan gördü. Ancaq bu hadisədən sonra məscidin dindarlar tərəfindən müqəddəs hesab edilməsi bitmədi. İnsanlar hələ də bu yerdən mənəvi dəstək əldə etməyə davam edirlər.

Müsəlmanlar bu müqəddəs yerdə məscidi bərpa etməyi arzulayırdılar. SSRİ-in dağıdılmasından sonra insanlar dini azadlıq əldə edəndə məscid bərpa edildi. Bu gün peyğəmbər nəslindən gələn dörd nəfərin qəbrinin olduğu Bibiheybət məscidi İslam dünyasında müqəddəs qəbirlərin sayına görə üçüncü yerdədir[11].

Fotoqalereya[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10 Шахла Нуризаде, кандидат исторических наук.. "Биби-Эйбат. Здесь возносят молитвы, здесь обретают исцеление". irs-az.com. Arxivləşdirilib from [1] on 2012-06-09. http://www.webcitation.org/68IVbcZtA.
  2. 2,0 2,1 2,2 Л. С. Бретаницкий. Зодчество Азербайджана XII-XV вв. и его место в архитектуре Переднего Востока. — М.: Наука, 1966. — С. 158. — 556 с.
  3. "Yaponiyalı nazirin arvadı Bibiheybət məscidini ziyarət etdi". http://modern.az/articles/76795/1/.
  4. "İranın vitse-prezidenti Bakıda Bibiheybət məscidini ziyarət edib". http://az.trend.az/azerbaijan/society/2324884.html.
  5. "Baş Nazirin xanımı Bibiheybət məscidində oldu". http://www.interpress.az/5804-ba-nazirin-xanm-bibiheybt-mscidind-oldu.html#.VXrgQka3Dew.
  6. 6,0 6,1 Г. Садиги. Деревня Шихово (Биби-Эйбат). Изв. Азербайджанского археологического комитета. — вып.I. — Баку, 1925. — С. 30
  7. Министерство культуры и туризма Азербайджанской Республики. Развитие архитектуры в средние века. mct.gov.az. Архивировано из первоисточника 14 августа 2011
  8. Aşurbəyli 2006, pp. 79.
  9. Александр Дюма. Глава XXIII // Кавказ / Под. ред. профессора Т. П. Буачидзе. — Тбилиси: Мерани, 1988. — С. 118.
  10. Ризван Байрамов, архитектор. Утерянная реликвия. Архитектурный комплекс «Биби-Эйбат». irs-az.com (2007). Архивировано из первоисточника 9 июня 2012.
  11. 11,0 11,1 11,2 В Баку закончилась реконструкция средневековой мечети Биби-Эйбат.(недоступная ссылка — история). Межгосударственная телерадиокомпания «Мир» (23.07.2008).
  12. 12,0 12,1 "Речь Президента Азербайджанской Республики Гейдара Алиева на церемонии открытия комплекса Биби-Эйбатской мечети-святилища". aliyev-heritage.org. Arxivləşdirilib from [2] on 2011-08-14. http://www.webcitation.org/60vYsh5Xn.
  13. "Ильхам Алиев открыл только что восстановленную знаменитую мечеть.". ИНТЕРФАКС. Arxivləşdirilib from [3] on 2011-08-14. http://www.webcitation.org/60vYtelAa.

Ədəbiyyat[redaktə | əsas redaktə]

  1. Садиги Г. Шихова деревня (Биби-Эйбат). — вып.1. — ИААК (Известия Азербайджанского археологического комитета), 1925.
  2. Бретаницкий Л. С. Зодчество Азербайджана XII–XV вв. и его место в архитектуре Переднего Востока. — М., 1966.
  3. Ашурбейли С. Государство Ширваншахов (VI - XVI вв.). — Баку, 1983.
  4. Мусеви Т. М. Средневековые документы по истории Баку. — Баку, 1967.
  5. Sara Aşurbəyli. Şirvanşahlar dövləti. — Bakı, 2006.

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]

VikiAnbarda Bibiheybət məscidi ilə əlaqəli mediafayllar var.