Əhməd Triniç

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Əhməd Trinç
Fotoqrafiya
Doğum tarixi 1893(1893-Şablondakı doğum və ya ölüm tarixində texniki yanlışlıq var!-00)
Doğum yeri Skopye, indiki Makedoniya Respublikası
Vəfatı 1936(1936-Şablondakı doğum və ya ölüm tarixində texniki yanlışlıq var!-00)
Fəaliyyəti publisist

Əhməd Bədi Triniç Rəcəb oğlu (1893-1936) - pedaqoq, publisist. Azərnəşrin direktoru

Həyatı[redaktə | əsas redaktə]

Triniç Əhməd Rəcəb 1893-cü ildə Osmanlı imperiyasının Üsküb şəhərində anadan olmuşdur. 1912-ci ildə Balkan müharibəsi zamanı ailəsi ilə birlikdə Türkiyəyə gəlmişdir. Burada qaçqın kimi dövlət hesabına litseyə daxil olmuşdur. Litseyi bitirdikdən sonra hərbi xidmətə göndərilmiş, Dardanel cəbhəsində döyüşlərdə iştirak etmişdir. 1916-cı ilin avqustunda Əhməd Triniç Kürdüstan cəbhəsində rus ordusuna əsir düşmüş, əvvəlcə Tiflisə, sonra isə Kostroma quberniyasının Narıxta şəhərinə göndərilmişdir.

1917-ci ildə, Oktyabr inqilabından sonra Əhməd Triniç Türkiyəyə qayıtmaq ümidilə Narıxta şəhərindən Bakıya gəlmişdir. Lakin burada Türk ordusunun baş qərargahının üzvü Rövşən bəy ona vətənə qayıtmağa icazə verməmişdir. Ə.Triniç məcburiyyətdən Bakıda qalmış, türk dilindən evlərdə dərs deməklə çörək pulu qazanmışdır. 1918-ci ildə mart hadisələri zamanı İsmailiyyə binasında keçirilmiş mitinqdə çıxış etmişdir. Bakıda daşnakların təqibinə məruz qalan milliyyətcə alban olan Türkiyə vətəndaşı baş götürüb Dağıstana üz tutmuşdur. Bir müddətdən sonra Dağıstandan Yelizavetpol şəhərinə gedərkən, Qubada Rövşən bəy tərəfindən həbs edilmiş və bolşeviklərin xeyrinə casusluqda günahlandırılaraq güllələnməyə məhkum edilmişdir. Hökm icra edilməyə başlayarkən, birdən Əli bəy Zizikski irəli çıxıb Rövşən bəyə demişdir: "Əlimizi onun qanına bulaşdırmayaq. Qoy türklərin özləri onun dərsini versin!"

1918-ci ilin may ayında Gəncəyə gəlmiş Türkiyə Qafqaz ordusunun baş komandanı Nuru paşanın əmrilə Dağıstanda əsir alınmış bütün türk əsgərlərinin səfərbərliyə alınmasına başlandı. Rövşən bəy isə Nuru paşa tərəfindən həbs edildi. Yenidən Bakıya qayıdan Triniç "İttihad" qəzetində fəaliyyətə başlamışdır. 1920-ci il aprel inqilabınadək "Azərbaycan füqarası" qəzetində çalışmışdır. Sonralar bu qəzet "Kommunist" adı ilə nəşr edilmiş və Əhməd Triniç onun redaktoru olmuşdur.

Arxivdə saxlanılan digər sənədlərdə də Əhməd Triniçin fəaliyyətinə dair materiallarla tanış oluruq. Bu sənədlərdən aydın olur ki, Əhməd Triniç 1919-cu ildə "İttihad" partiyasına daxil olmuşdur. Bu zaman onun 26 yaşı vardı. Bir il əvvəl onu ölümün pəncəsindən almış Əli bəy Zizikski isə 39 yaşında idi, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin deputatı idi. 1919-cu il fevral ayının 18-də Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin mühafizə dəstəsinin yaradılması barədə qanun qəbul edildikdən sonra, "İttihad" partiyasının üzvü, cəsur alban oğlu Əhməd Triniç də 200 nəfərlik mühafizə dəstəsinin tərkibində olmaq üçün parlamentə müraciət etmişdir. Arxivdə bu məktubun Azərbaycan türkcəsindən tərcüməsi saxlanılır.

Triniçin məktubları[redaktə | əsas redaktə]

Azərbaycan parlamentinin sədrinə Zati-aliləri, möhtərəm əfəndi! Mən türk ordusu zabitlərindən biriyəm. 1333-cü ildə (hicri təqvimi ilə) əsirlikdən qurtularaq Bakıya gəlmişəm. Bakı Milli Şurasının razılığı ilə müsəlman hərbi məktəbə müəllim təyin olunmuşam. Məhzun mart faciələrindən sonra Xırdalanda və İzovanda gedən döyüşlərdə iştirak etmişəm. Qubada könüllülərdən ibarət dəstə yaradaraq, türk qoşunlarının Zaqafqaziyaya daxil olmasınadək bolşeviklərə qarşı mübarizə aparmışam. Türk ordusu Azərbaycanda olanda isə rəsmi olaraq Quba qoşun hissələri rəisi təyin edilmişəm. Quba bolşevikləri bütün hərbi qüvvələri ilə birlikdə əsir alındıqdan və Biçeraxovun dəstələrinə bir neçə hücumdan sonra Quba qəzası, bütün Azərbaycan torpağı tamamilə düşmənlərdən təmizləndi. Mən vəzifəcə irəli çəkilərək, Qubada hərbi nümayəndə və komendant təyin olundum. Batumda digər ordu hissələrilə birlikdə bizim hissəmiz də tərxis edildi və mən döyüş yoldaşlarımla ordudan buraxıldım. Qafqazlı qardaşlarım tərəfindən olduqca səmimi qarşılandığımı nəzərə alaraq, yenidən Bakıya qayıtmaq qərarına gəldim. Parlamentdən mühafizə dəstəsinin yaradılması barədə qəzetlərdən oxuyub xəbər tutdum və Sizdən xahiş edirəm ki, həmin dəstənin təşkil olunmasını mənə həvalə edəsiniz. Qubanın sabiq komendantı Əhməd Bədi".

Fəaliyyəti[redaktə | əsas redaktə]

Əhməd Triniçi səmimiyyətlə qarşılayan "qafqazlı qardaşları" arasında 1918-ci ildə Qubada tanış olub ülfət bağladığı Mir Cəfər Bağırov da olmuşdur. İki türk oğlunun bir düşməni vardı – daşnaklar... Arxiv materialları göstərir ki, 1921-ci il aprelin 2-də M.C.Bağırov Azərbaycan SSR Fövqəladə Komissiyasının sədri seçilərək, Nəriman Nərimanovun başçılıq etdiyi hökumətin tərkibinə daxil olduqdan ta 1927-ci ilin ortalarınadək Əhməd Triniçin fəaliyyəti üçün hər cür şərait yaradılmışdır. 1927-ci ilin sentyabrında S.M.Kirovdan sonra Azərbaycana təyin olunmuş daşnak rəhbər – Levon Mirzoyan M.C.Bağırovu Tiflisə "sürgün" etmişdi. Mir Cəfər Bağırov burada 1928-ci ilədək Zaqafqaziya su təsərrüfatı idarəsinin, 1929-cu ilədək Zaqafqaziya kənd təsərrüfatı idarəsinin sədri vəzifələrində çalışır. Levon Mirzoyan M.C.Bağırovun himayə etdiyi Əhməd Triniçin qəsdinə durmuşdu.

1927-ci il sentyabr ayının 19-da Azərbaycan K/B/P Rəyasət Heyətinin qərarı ilə "Kommunist" qəzetinin redaktoru Əhməd Triniçin məzuniyyət müddəti oktyabr ayının 15-dək heç bir əsas olmadan uzadılmış, qəzetin redaktorluğu Əliheydər Qarayevə həvalə edilmişdi. 1928-ci ildə yenidən öz vəzifəsində fəaliyyətə başlayan tanınmış ziyalını Almaniyaya, Köln şəhərində keçiriləcək mətbuat sərgisinə rəsmi dəvət etmişlər. Levon Mirzoyan Mərkəzi Komitənin Rəyasət Heyətinin 1928-ci il 10 may tarixli qərarı ilə Ə.Triniçin Almaniyaya səfər etməsini məqsədəuyğun hesab etməmişdir.

1933-cü ilin fevralında Gikalovdan və Polonskidən sonra Azərbaycana göndərilən rəhbər – daşnak Ruben də 1918-ci ildə Quba qəzasında daşnakları "əsir almış" Əhməd Triniçi qaralamışdı. Mərkəzi Komitənin qərarı ilə Əhməd Triniçin işini araşdırmaq üzrə AK/B/P MK-nın komissiyası yaradılmışdı. 1933-cü il may ayının 19-da komissiya üzvləri – Boqdanov, Aqrba, Baba Əliyev hazırladıqları arayışı MK katibi Rubenə təqdim etmişlər. Əhməd Triniç həmin dövrdə Azərbaycan Türk Dram Teatrının direktoru vəzifəsində çalışırdı.

1933-cü il dekabrın 10-da M.C.Bağırov Azərbaycan KP MK katibi seçilmiş və beləliklə də, daşnaklar türk zabiti Əhməd Triniçdən intiqam ala bilməmişlər. Əhməd Triniçin "Kommunist" qəzetinin 1933-cü il 24 aprel tarixli sayında "Teatromuzun vəzifələri və gələcək inkişaf yolları" məqaləsi dərc olunmuşdur. Onun arxivlərdə tapa bilmədiyimiz foto-şəkli də burada verilmişdir. Azərbaycan Dövlət Dram teatrının direktoru hökumətin (1933-cü ilin dekabrın 10-dək M.C.Bağırov Azərbaycan hökumətinin başçısı idi – T.Q.) milli teatra göstərdiyi qayğıdan söhbət açaraq belə yazırdı: "Xalq Komissarları Şurasının son qərarına görə Azərbaycan Dövlət Dram Teatrosu üçün yeni bina tikmək tədbirləri görülməsi ilə bərabər, teatromuzun təkcə qarderobuna yüz min manat buraxılmışdır".

"Kommunist" və "Bakinski raboçi" qəzetlərinin 27 aprel 1933-cü il tarixli sayında isə "Türk teatrının 60 illiyi" başlığı altında gedən rəsmi materialdan məlum olur ki, təntənəli yığıncağı Azərbaycan Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin sədri Sultanməcid Əfəndiyev açmışdır. Azərbaycan SSR maarif komissarı Məmməd Cuvarlinski məruzə ilə çıxış etmişdir. Təntənəli yığıncaqda Mir Cəfər Bağırovun imzaladığı rəsmi qərar elan edilmişdir: "SSRİ Mərkəzi İcraiyyə Komitəsindən xahiş edilsin ki, Şahbazov, Cuvarlinski və Triniç Qırmızı Əmək Bayrağı ordeni ilə təltif olunsunlar". Azərbaycan KP MK-nın birinci katibi İmam Mustafayevin 1954-cü il mart ayının 9-da Sov. İKP MK partiya, həmkarlar ittifaqları və komsomol orqanları şöbəsinə – N.İ.Şubin yoldaşa göndərdiyi aşağıdakı sənədlərdən aydın olur ki, Əhməd Triniçin ordenlə təltif edilməsi barədə təklif M.C.Bağırovun istintaq materiallarına salınmışdır. Tanış olun:

  • "1. Şahbazov, Cuvarlinski və Triniçin təltif olunmasına dair təklif. ("Bakinski raboçi" qəzetinin 1933-cü il 27 aprel tarixli qəzetindən çıxarış).
  • 2. Triniçin ordenlə təltif olunmasına dair Azərbaycan Mərkəzi İcraiyyə Komitəsi sədrinin müavini Baba Əliyev tərəfindən Ruben yoldaşa ünvanlanmış etiraz məktubu.
  • 3. Triniçin məsələsinə dair Azərbaycan K/B/P MK komissiyasının arayışı.
  • 4. Əhməd Triniçin işinə dair Azərbaycan K/B/P MK komissiyasının 1 N-li protokolu.
  • 5. M.C.Bağırovun və Ə.Triniçin Azərbaycan K/B/P MK Bürosunda və Rəyasət Heyəti iclaslarında birlikdə iştirakına dair arayış.
  • 6. Triniçin rəhbər partiya orqanlarına seçilməsinə dair arayış.
  • 7. 1936-cı il aprelin 27-də Triniçin Azərbaycan K/B/P MK Bürosu iclasında iştirak etməməsi barədə arayış.
  • 8. Azərbaycan SSR daxili işlər naziri Quskov yoldaşın nazirliyin 1-ci xüsusi şöbəsinin arxivində Triniç Əhməd Bədi Rəcəb oğlu haqqında məlumatlara aid arayış."

xxx

1954-cü il mart ayında Kremlə göndərilmiş arxiv materiallarının əsli ilə Azərbaycan Respublikası Siyasi Partiyalar və İctimai Hərəkatlar Dövlət Arxivində tanış oluruq. 1936-cı il yanvar ayının 23-də Bakı şəhəri, Böyük Qala küçəsi, ev 45, mənzil 1 ünvanda yaşayan Əhməd Triniçdən Tiflisə – YİK/B/P Zaqafqaziya Ölkə Komitəsinin katibi Lavrenti Beriya yoldaşa göndərilmiş məktubda oxuyuruq: "Azərbaycan SSR Daxili İşlər Xalq Komissarlığının müstəntiqi Kovrejenko altı gün məni sorğu-suala tutmuşdur. Azərbaycan K/B/P MK-nın komissiyası üç ay yarım ərzində bir dəfə də olsun istintaqın necə aparılması ilə maraqlanmamışdır. Bağırov yoldaş hal-hazırda Bakıda olmadığından, Sizə müraciət edirəm və xahiş edirəm ki, işə qarışasınız". İşə Mir Cəfər Bağırov qarışmışdır. Zaqafqaziya Xalq Daxili İşlər Komissarlığının Azərbaycan üzrə idarə rəisi Yuvelian Sumbatov 265 səhifədən ibarət istintaq materialını ona təqdim etmişdir. Qoşma məktubda deyilir: "İstintaqa dəvət edilmiş 20 şahiddən on birinin ifadələrinə görə Triniç Əhməd Bədi ifşa olunmuşdur. Belə ki, o, 1918-ci ildə türk dəstə komandiri vəzifəsində Nizova, Çaxçaxlı, Həzrə kəndlərində və Quba şəhərində silahsız dinc əhalini kütləvi şəkildə vəhşicəsinə işgəncələrlə həlak etmişdir. Həmçinin Ə.Triniç mülkədar Zizikski ilə birlikdə sovet xəzinəsini talan etmişdir. Ə.Triniç bolşevik Müxtədir Aydınbəyovun qətlində də təqsirləndirilir. Belə ki, Müxtədir yoldaş 1918-ci ildə türklər Quba şəhərində olarkən öldürülmüşdür. Onun həbsə alınmasının və Quba dustaqxanasına salınmasını öz gözlərilə görmüş şahidlərin ifadələrinə görə, Müxtədir yoldaş Triniçin göstərişi ilə Həzrə kəndində həbs olunmuş və Quba dustaqxanasına aparılmışdır. Müxtədir yoldaşı qərargaha dindirilməyə apararaq, yenidən dustaqxanaya gətirən də Triniçin özü olmuşdur. Həm də Triniç başqa dustaqlar kimi, Müxtədir yoldaşa da işgəncələr vermiş, onu döymüşdür. 1919-cu ilin əvvəllərindən Triniç "İttihad" partiyasının üzvü olmuşdur. Bu partiyanın məsul katibi vəzifəsində çalışmışdır. Yuxarıdakıdarı əsas götürərək belə hesab edirəm ki, Triniç 1919-cu ilin əvvəllərinədək bolşevik dəstələrinə qarşı türk-müsavat qoşunlarının cəza əməliyyatlarında bilavasitə iştirak etmişdir. Müxtədir yoldaşın ölümündə Triniçin iştirakına gəldikdə isə, bu, əlavə istintaq tələb edir". Mir Cəfər Bağırov məktubun üzərində bu dərkənarı yazmışdır: "Şəxsən Sumbatov yoldaşa. Xahiş edirəm sabahdan gec olmayaraq bütün materiallar barədə mənə məlumat verəsiniz. Eyni zamanda təklif edirəm ki, bu iş üzrə bütün dindirilmə və sorğu-suala xitam verəsiniz. M.C.Bağırov". Əfsuslar olsun ki, Mir Cəfər Bağırov "İttihad" partiyasının üzvü, "türk-müsavat qoşunlarının əməliyyatlarında bilavasitə iştirak etmiş" Əhməd Triniçi bu dəfə xilas edə bilmədi. 1936-cı ilin aprelində daxili işlər orqanları rəhbərləri Moskvadan İttifaq komissarı Yejovun operativ məxfi əmrini aldılar. Həmin əmrə görə, antisovet partiyaların üzvləri (eserlər, gürcü menşevikləri, müsavatçılar, ittihadçılar, daşnaklar və s.) "üçlük" tərəfindən işlərinə baxılan kimi güllələnməlidirlər. Əhməd Triniç 1936-cı il aprelin 19-da həbs olundu. Lakin onu güllələyə bilmədilər. Dönməz türk zabiti, M.C.Bağırovun əyilməz köhnə dostu ölümün gözünə dik baxdı – məhbəsdə intihar etdi.

Əhməd Triniç M.C.Bağırovun dərindən rəğbət bəslədiyi müsavatçılardan yalnız biri idi. Nə qədər təəccüblü olsa da, bir neçə ay bundan əvvəl Moskvada nəşr olunmuş bir kitabda M.C.Bağırov "müsavatın düşməni" kimi oxucuya təqdim olunur: "Bağırov Azərbaycan Demokratik Respublikası hakimiyyətinə bir gün belə olsun xidmət etmiş insanlara zalımcasına nifrət bəsləyirdi. Bağırov müsavatçıları təqib edirdi".

Bu sözlər 2007-ci ildə Moskvada nəşr olunmuş "İmenem Soyuza Sovetskix... Jizn i qibel kombriqa Naxiçevanskoqo" kitabının 409-cu səhifəsindədir. Kitabın müəllifi Moskva Jurnalistlər İttifaqının, Rusiya Yazıçılar İttifaqının, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin fəxri üzvü, Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Tarix İnstitunun fəxri doktoru, Naxçıvan Dövlət Universitetinin fəxri doktoru, Dağıstanın Xunzax rayonunun fəxri vətəndaşı, professor Rudolf Nikolayeviç İvanovdur. O, 27 kitabın müəllifidir. Sonuncunu görkəmli Azərbaycan hərbi xadimi Cəmşid Naxçıvanskiyə həsr etmişdir.

Azərbaycan oxucuları ana dilimizdə "Cümhuriyyət generalları" kitabını dönə-dönə vərəqləmişlər, xalqımızın hərb tarixinin peşəkar tədqiqatçısı Şəmistan Nəzirlinin Cəmşid Naxçıvanski haqqında arxiv materialları əsasında yazılmış əsəri vardır. Tanınmış yazıçı-tədqiqatçının Cəmşid Naxçıvanskiyə həsr edilmiş kitabını rusca tərcümə edib Moskvada və Rusiyanın digər yerlərində yaymaq olmazdımı? Axı R.İvanovun 832 səhifəlik kitabının yarısından çoxu tamamilə digər mövzuları əhatə edir.

Kitabın bir fəsli "Bolşevik Cəfər Bağırovun süqutu və yüksəlişi" adlanır. (Azərbaycan MEA Tarix İnstitununun fəxri elmlər doktoru Azərbaycan rəhbərinin adını Cəfər yazırsa, haqqımız var ki, müəllifin adını Rudolf deyil, "Dolf" kimi qəbul edək). Elə bil ki, "Sovet İttifaqı" adından 51 ildən sonra Azərbaycan rəhbərinə yenidən qondarma məhkəmə qurulmuşdur. Bu dəfə prokuror RUDenko əvəzinə RUDolfdur. Mir Cəfər Bağırov haqqında heç bir tarixi faktlara və arxiv sənədlərinə istinad etmədən, uydurulmuş müddəaların bəzilərini oxucuların diqqətinə çatdırıram. Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin fəxri üzvü R.İvanov yazır ki, 1931-ci ilin fevralında Cəmşid Naxçıvanski Tiflis şəhərinə çağırılmış və o, order təqdim edilmədən həbs olunmuşdur. Naxçıvanskinin cinayət məsuliyyətinə alınmasının təşəbbüskarı Bağırov idi. (səh.8) Ağ yalan! Tarix elmləri fəxri doktoru heç olmasa, Böyük Sovet Ensiklopediyasında M.C.Bağırov haqqındakı məqaləyə göz yetirsəydi, yəqin edərdi ki, həmin il "təşəbbüskar" nə Bakıda, nə Tiflisdə, nə də ümumiyyətlə, Qafqazda yoxdu. Moskvada marksizm-leninizm kursunda müdavim idi. Azərbaycan K/B/P MK-nın birinci katibi vəzifəsini isə Polonski tutmuşdu.

Kitabın 14-cü səhifəsində oxuyuruq: "1920-ci ildən başlayaraq, bu azsavadlı partiyalı (M.C.Bağırov -Sovetlərin cəza orqanları sistemində peyda oldu. Damarlarından zadəgan qanı axan xanları, bəyləri və bu kimiləri Bağırov xüsusilə təqib edirdi. Bağırov Naxçıvanskinin izinə hələ 1921-ci ildə düşmüşdü. 1931-ci ildə ona divan tuta bilməsə də, 1938-ci ildə buna nail oldu".

Ağ yalan! Naxçıvan Dövlət Universitetinin fəxri elmlər doktoru tələbələrin də yaxşı bildikləri bir həqiqətdən uzaqdır: 1920-ci ildə Azərbaycanda cəza orqanlarının başında Pankratov dururdu. M.C.Bağıroov 1921-ci il aprelin 2-də Azərbaycan Fövqəladə Komissiyasının sədri təyin olunmuş, 1927-ci il sentyabr ayında Azərbaycan K/B/P MK-nın daşnak katibi Levon Mirzoyan tərəfindən bu vəzifədən kənar edilmişdir. Nə üçün? Damarlarından zadəgan qanı axan xanları, bəyləri və bu kimiləri müdafiə etdiyi üçün! M.C.Bağırov digər milli hərbçilər kimi Cəmşid Naxçıvanskinin də qənimi olmamışdır. O, Azərbaycan Xalq Komissarları Sovetinin tərkibinə daxil edildikdən üç ay sonra, 1921-ci ilin dekabrında C.Naxçıvanski Azərbaycanın ilk milli atıcı diviziyasının komandiri təyin olunmuşdu...