Həmid bəy Yusifbəyli

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Həmid bəy Yusifbəyli
Həmid bəy Yusifbəyli.jpg
Doğum tarixi 1878(1878-İfadə xətası: "{" punktuasiyasının tanınmayan simvolu.-{{{3}}})
Doğum yeri Gəncə
Vəfat tarixi

(-İfadə xətası: "{" punktuasiyasının tanınmayan simvolu.-{{{3}}})

Həyat yoldaşı Səriyyə xanım Şeyxzamanlı
Uşaqları oğlanları:'
Ənvər bəy, ;
Atası Yusif bəy Yusifbəyli
Milliyyəti azərbaycanlı

Həyatı[redaktə | əsas redaktə]

Həmid bəy 1895-ci ildə Gəncədəki klassik gimnaziyanı bitirdikdən sonra 1898-ci ildə "Məktəbixeyriyyə"də müəllim işləmişdir. Həmin illərdə atası Yusif bəylə siyasi fəaliyyətə başlamış, Azərbaycanın muxtariyyət statusu alması üçün mübarizə aparmışdır.

Həmid bəy hələ XIX əsrin sonunda – 1898-ci ildə Gəncədə öz evində Puşkin kitabxanası yaratmışdı. Həmin kitabxana 1899-cu ildə A. S. Puşkinin 100 illik yubileyi münasibətilə Gəncə Tatlar məscidinə köçürülür. Kitabxananın zənginləşməsində görkəmli ziyalılar Ə.Haqverdiyev, S.M.Qəniyev, K.M.Mehmandarov, S.A.Rüstəmbəyli, Ş.S.Şahmalıyev, Hacı Mirzə Rəfiyev, İ.L.Səyad, Y.İ.Sizenskaya və başqaları köməklik göstərmişlər. Qısa bir zamanda kitabların sayı 700-ü ötüb. Oxucuların sayı 1203 nəfər olmuş və onlardan 283 nəfəri azərbaycanlı idi. Burada demək olar ki, əksər rus klassiklərinin əsərləri toplanmışdı və bunların içərisində Karamzinin "Rus dövlətinin tarixi", Belinskinin, Dobrolyubovun, Uşinskinin, Pirqovun, F.Şillerin və başqalarının əsərləri var idi.

Gəncədə 1899-cu ildə yaradılmış A.S.Puşkin kitabxanası haqda faktlar Moskvadakı V.İ.Lenin adına kitabxanadan əldə olunmuşdur.

Həmid bəyin yaşadığı evdə də 1950-ci ilə kimi çox dəyərli zəngin kitabxana vardı. Orada 2000-dən artıq kitab qorunurdu. Bunların içərisində İsmayıl Murza Kaspirinskinin rus dilinə tərcümə etdiyi "Qurani-Kərim" daha qiymətliydi. Həmid bəyin kiçik qardaşı Eyyub bəy Yusifbəyli və bacıları Dilşad xanımın uşaqları Gülnar xanım və Rasim bəy Xasməmmədovlar 1949-cu ildə Sibirdə sürgündə olduqda onlara kömək məqsədi ilə həmin kitabxana Respublika Elmlər Akademiyasının Gəncə Elmi Tədqiqat Mərkəzinə satılıb. Yeri gəlmişkən, Rasim bəy və Gülnar xanım Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətini quranlardan biri Xəlil bəy Xasməmmədovun böyük qardaşı Nağı bəyin uşaqları idilər.

Həmid bəyin kitabxanasındakı kitabların azı iki yüz il tarixi var idi. Akademiyanın Gəncədə olan bazası ləğv ediləndən sonra kitabların əksəriyyəti itib-batdı. Az bir hissəsi, yəni 120-dən artıq nüsxə sonralar tapılıb. Gəncədəki Şahsevənlər məscidində yaradılmış "Xəzinə" adlı kitabxanaya verilmişdi. Bu kitablardan uşaq vaxtı biz götürüb oxuyurduq.

Həmid bəy 18 dekabr 1899-cu ildə siyasi fəaliyyətinə görə həbs edilərək Tiflis şəhərinə aparılmışdır. 14 ay Metex həbsxanasında saxlanılmışdır. 1904-cü ilin dekabrınadək Türkistanda sürgündə olmuşdur.

1905-ci ildə Gəncədə "Türk Sosial-Federalist İnqilabı Komitəsi" adı altında fəaliyyət göstərən bir təşkilat yaranmış, onun intibahnamələri çap olunub yayılmışdır. Bu təşkilat Azərbaycana Muxtariyyət və Rusiyanın Federativ şəkildə qurulması ideyalarını ortaya qoyan ilk siyasi qüvvəydi. Məhz bu komitənin əsasında "Qeyrət" təşkilatı yaranıb. Sənədlərdə "Tatar sosialistlər, federalistlər, inqilabçılar" Partiyası adlanan təşkilatın rəhbərliyinə Ə.B.Rəfibəyli, Ə.B.Xasməmmədov, Yusif bəy Yusifbəyli və Həmid bəy Yusifbəyli daxil idilər.

Partiyaya sədrlik etmək Həmid bəyə həvalə olunub.

"Qeyrət" Partiyasının yaranmasından bir az sonra "Difai" Partiyası yaranıb. Partiya xalq arasında qisas partiyası adlandırılırdı. Ona görə ki, onların əsas məqsədi erməni vəhşiliklirinə və Çar Rusiyasına qarşı mübarizə aparmaq idi. 1905-ci ilin qanlı noyabr günlərində rus əsgərləri, polislər, jandarmalar, dövlət məmurları şəhər əhalisinin kütləvi qırılmasını kənardan seyr edirdilər. Dinc əhalini vəhşicəsinə qıran ermənilər xalqın müdafiə dəstələri tərəfindən sıxışdırılan zaman onlar hər vasitə ilə qarşı tərəfin müdafiəsinə qalxırdılar. "Difai" Partiyasının rəhbərliyi ilə silah tuta bilən Gəncə camaatı və dağlardan enərək köməyə gələn qəhrəman Dəli Alının silahlı dəstələri erməni quldurlarının hücumunu dəf edib, onları geri oturtdular. Bir sözlə, "Difai" bütün qırğınların qarşısını aldı. Yeri gəlmişkən, Həmid bəyin atası Yusif bəy başda olmaqla, iki oğlu-Həmid bəy və Nəsib bəy "Difai" Partiyasının ən fəal üzvlərindən idilər. Hətta bu partiyanın bir iclası Yusif bəyin Gəncədəki evində, o biri isə Hacıkənddə "ləmsə bulağı"nın yanındakı malikanəsində keçirilmişdir. Nənəm deyirdi ki, Ələkbər bəyin və Dəli Alının səbəbinə Gəncədə Yusifbəylilər ailəsinə toxunan olmurdu. Ona görə ki, Dəli Alı evin dostu idi, Ələkbər bəy Rəfibəyli isə həm dost, həm də qohum idi. Yusifbəylilər Çar hakimiyyət dairələri tərəfindən dəfələrlə təqiblərə məruz qalsalar da, öz mübarizələrindən əl çəkməmiş, əqidələrinə və milli ideyalarına sadiq qalmışlar.

1907-ci ildə Həmid bəyin evində Çar hökuməti tərəfindən axtarış aparılır və 24 ədəd siyasi kitab tapılaraq ona xəbərdarlıq edilir.

Həmid bəy 1908-ci ildən 1910-cu ilədək ruhani məktəbində dərs deyib və orada da geniş təbliğat işləri aparıb. 1909-cu ildə o, ruhani məktəbində dərs deyən zaman Nağı bəy Şeyxzamanlının əmisi qızı Səriyyə xanımla ailə qurub və üstündən heç bir il keçmədən o, yenidən həbs olunub.

1910-cu ildə Qafqaz canişini Varantsov-Daşkovun hökmü ilə Həmid bəy Qafqazdan 5 illik müddətinə Krıma – Baxçasaraya sürgün edilmiş və orada bir müddət qardaşı Nəsib bəyin qayınatası İsmayıl Murza Kaspirinskinin evində yaşadıqdan sonra İstanbula müraciət etmişdir. 1913-cü ildə Romanovlar sülaləsinin 300 illiyi ilə əlaqədar Monarx II Nikolayın Manifestinə görə Həmid bəy əfv olunur və İstanbuldan doğma vətəninə qayıdır.

Həmid bəy İstanbuldan Gəncəyə qayıdır. 1913-cü ildən 1917-ci ilədək daimi nəzarət altında saxlanılır. 1918-ci ildə Cümhuriyyət qurulandan sonra siyasi fəaliyyətini dayandırır. 1915-ci ildə oğlu Ənvər bəy dünyaya göz açıb. Onun taleyi də uğurlu olmayıb. Atasını 1920-ci illərdə DTK-a izlədiyinə görə həyəcan keçirib. Orta məktəbi bitirdikdən sonra soyadını məcburiyyət qarşısında dəyişərək, Yusifbəylidən "Yusibov" etmişdir. 1933-cü ildə Tiflis Rabitə Elektrotexniki İnstitutuna daxil olub. Həmin institutu bitirdikdən sonra təqiblərlə üzləşməmək üçün Rusiyanın İrkutsk şəhərinə üz tutub, 1938-1939-cu illərdə orada böyük mühəndis vəzifəsində işləyib. 1939-1941-ci illərdə Ənvər bəy Tacikistanın Stalinabad şəhərində Rabitə İdarəsində baş mühəndis vəzifəsində çalışmışdır. 1941-ci ildə SSRİ-nin Almaniya ilə başladığı müharibəyə çağırılmış və orada diviziya ilə bərabər əsir düşmüşdür. 1945-ci ildə əsirlikdən sonra həbs edilib. Ənvər bəy bu barədə öz xatirələrində yazır: "Mənə bir neçə ay işgəncələr verdilər və hətta ayaqüstü kabinaya yerləşdirib saatlarla başıma su damcıları buraxırdılar. Sonra məni məhkəməyə aparıb 15 il iş kəsərək siyasi məhbus kimi Sibir həbsxanalarına göndərdilər. Gəncliyimin 10 ili orada keçdi. 1954-cü ildə səhər saat 5-6 radələrində radio ilə eşitdik ki, Lavrenti Beriyanı həbs ediblər. Onun laqerin ortasında heykəli ucalırdı, dustaqlar həmin heykəli yıxmaq istədikdə vışkadan onları gülləbarana tutdular, bir neçə nəfərin meyiti yerdə qaldı. Üstündən bir neçə saat keçdikdən sonra laqerin rəhbərliyi xəbər tutdu ki, həqiqətən də Beriyanı həbs ediblər".

Ənvər bəy 1956-cı ildə bəraət aldı, 1989-cu ildə vəfat etdi. Gəncə şəhərində Yusifbəylilər sərdabəsində dəfn edildi.

Həmid bəyin ən yaxın dostları Mirzə Məhəmməd Axundzadə, böyük şairmiz Əhməd Cavad və gözəl ziyalı Cavad bəy Rəfibəyli idi.

Ümumiyyətlə, Əhməd Cavad Yusifbəylilər ailəsinə çox yaxın olmuşdur. Bu nəsildə onun əsas dostu Həmid bəy idi. Mərhum əmim akademik Çingiz Çuvarlı xatırlayırdı ki, dayısı Həmid bəy Əhməd Cavadla kəl arabası ilə Göygölə getmişdi. Əhməd Cavadın məşhur "Göygöl" şeiri də həmin gün yaranıb. Həmid bəy 1921-ci ildən 1930-cu ilədək Mirzə Fətəli Axundov adına Gəncə Türk Pedaqoji Texnikumunda dərs demişdir.

Yeri gəlmişkən, qeyd edək ki, Həmid bəyin anası Cəmilə xanım Xanbudaqovlar nəslindəndir. Babası Böyük bəy Xanbudaqov 1840-cı illərdə Şəkidən Borsunlu kəndinə gəlmiş və orada məskunlaşmışdır. Onlar M. F. Axundovun anasının yaxın qohumları idilər. Həmid bəyin dayısı Usub bəy Xanbudaqov Qori seminariyasını bitirdikdən sonra Gürcüstanda yaşamışdır. 1910-cu illərdə o, Qafqazın Tiflisdəki sərdarı (namesniki) Vorontsov-Daşkovun dəftərxanasının müdiri vəzifəsində işləmişdir. 1918-ci ildə Gəncəyə qayıdıb. 1940-cı ildə vəfat edib. Həmid bəyin dayısı oğlu Eyyub Xanbudaqov 1920-ci illərdə Azərbaycan "çeka"sının sədri olub. Sonralar o, Azərbaycan K(b)P Mərkəzi Komitəsinin katibi işləyib. Məhz buna görə də Həmid bəyə 1930-cu ilədək toxunulmayıb. Respublikamızın gözəl ziyalılarından biri Cavad bəy Rəfibəyli XX əsrin əvvəlində Gəncə gimnaziyasını bitirdikdən sonra Kiyev Universitetində oxumuşdur. 50-ci illərin axırlarında Gəncədəki 5 nömrəli şəhər məktəbində dərs deyib. Cavad bəy Rəfibəylinin xatirələrindən: "Mən, görkəmli akademik, fəxrimiz Çingiz Çuvarlının kirvəsiyəm. Yusifbəylilər nəslində Həmid bəylə çox yaxın idim. O, olduqca savadlı və ensiklopedik biliyə malik bir insan idi. Bilmədiyimizi ondan soruşardıq. Həmid bəy Azərbaycan və rus ədəbiyyatını mükəmməl bilirdi. Gəncədə atası Yusif bəylə ilk kitab dükanı açmışdı. O, "Türkan" (Analıq) adlı bir pyes yazmışdı. Həmin dram əsəri Gəncə Dram Teatrının səhnəsində tamaşaya qoyulub uğur qazanmışdı. Əsər 31-ci ildə Həmid bəyin evində yoxlanış aparılan zaman DTK tərəfindən müsadirə edildi və əsərin taleyi barədə məlumat verən olmadı".

Həqiqətən 27 fevral 1931-ci ildə Azərbaycan Dövlət Siyasi İdarəsinin 5 nömrəli orderi ilə 28/II 31-ci ildə dayısı Yusif bəy Xanbudaqovun iştirakı ilə evində axtarış aparılmışdı, heç bir şey tapılmadığına baxmayaraq, iki nəfər qonşusu üzünə durduğuna görə antisovet təbliğatı aparması bəhanəsi ilə həbs edilmişdir.

Həmid bəyin yazılı izahatında göstərilir ki, aparın məni edam edin, mənə qarşı sürülən iddianı qəbul etmirəm. Bir il DTK-da saxlanıldıqdan sonra azadlığa buraxılır. Otuzuncu illərdə KP sıralarında yüksək vəzifələrdə işləyən qohumu Məmməd Çuvarlinski Həmid bəyin dadına çatır. M. Çuvarlinskiyə görə, bir müddət ona dəymirlər. 1932-ci ilin sentyabrında Kirovabad İndustrial Politexnikumuna işə düzəlir və bununla bərabər Gəncədə 15№-li məktəbdə dərs deyir. Həmid bəyin dayısı oğlu Eyyub Xanbudaqov 1937-ci il oktyabr ayının 12-dən 13-nə keçən gecə dahi şairimiz Əhməd Cavadla bir gündə güllələnmişdir. Həmin gün onlarla bir yerdə atamın əmisi, keçmiş Xalq Maarif komissarı Məhəmməd Çuvarlinski şəxsən Mircəfər Bağırovun əli ilə qətlə yetirilmişdir. 16 iyul 1941-ci ildə Həmid bəyi yenə də həbs edirlər. Guya ki, o, antisovet əfvali-ruhiyyədə yaşayır. 5 il müddətinə Şimali Qazaxıstana sürgün edilməsi barədə qərar çıxarılmasına baxmayaraq, Bakıda həbsxanada saxlanılır. 11 fevral 1942-ci ildə SSRİ-nin Daxili İşlər üzrə Xalq Komissarlığının xüsusi iclasının qərarı ilə Həmid bəyin işinə xitam verilsə də, onu həbsdən buraxmırlar. 1942-ci ilin yayında həbsxanada vəfat edir. Bütün arxiv sənədlərində Həmid bəyi danışdıran müstəntiqlər hamısı ermənilər və ruslar olmuşdur.

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]

  • Rafat CUVARLİNSKİ, Yusif bəyin qızının nəvəsi, onun varisi

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]