Mirzə Davud Hüseynov

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Mirzə Davud Hüseynov
Mirzə Davud Bağır oğlu Hüseynov
Mirzə Davud Hüseynov
Bayraq
Tacikistan KP MK-nin birinci katibi
Bayraq
1930 — 1933
Bayraq
ZSFSR XKS Sədrinin müavini,
Bayraq
Ali İqtisadi Şuranın sədri
Bayraq
, Xarici İşlər Komissarı
Bayraq
 may 1921
Sələfi: Nəriman Nərimanov
Xələfi: Mahmud Əliyev
Bayraq
Azərbaycan SSR Xalq Maliyyə naziri
Bayraq
Bayraq
Azərbaycan SSR İnqilabi Komitəsinin sədrinin müavini
Bayraq
Bayraq
Azərbaycan SSR KP MK-nın Prezidiumunun 1-ci I katibi
Bayraq
fevral 1920 — 23 iyul 1920
Sələfi: vəzifə təsis olunub
Xələfi: Viktor Naneyşvili
Bayraq
Bolşevik "Hümmət" təşkilatının əvvəl sədr
Bayraq
 1919
Bayraq
Bolşevik "Hümmət" təşkilatının əvvəl sədr müavini
Bayraq
1918 — 1919
 
Təhsili: Ali (Moskva Kommersiya İnstitutu)
Doğum tarixi: 1894(1894-Şablondakı doğum və ya ölüm tarixində texniki yanlışlıq var!-00)
Doğum yeri: Bakı
Vəfat tarixi: 21 mart 1938(1938-03-21)
Vəfat yeri: Bakı
Həyat yoldaşı: Tamara xanım Xoyskaya


Mirzə Davud Hüseynov (mart 189421 mart 1938) — Azərbaycan İnqilabi komitəsi sədrinin müavini, Azərbaycanin xarici işlər naziri (05.1921 – 12.1921), Azərbaycan SSR Xalq Maliyyə naziri, Ali İqtisadi Şuranın sədri, ZSFSR XKS Sədrinin müavini, ZSFSR Xalq maliyyə Komissarı, Tacikistan KP MK-nin birinci katibi (1930-1933)[1].

Həyatı[redaktə | əsas redaktə]

Mirzə Davud Hüseynovun xatirə lövhəsi (Bakı)

Mirzə Davud Bağır oğlu Hüseynov 1894-cü ilin martında Bakı şəhərində ruhani ailəsində anadan olmuşdur.

1906-cı ildə ödənişsiz şəhər məktəbini bitirmiş və Bakı realnı məktəbinə daxil olmuşdur. Bu dövrdə baş vermiş Rusiya inqilabı onun dünyagörüşünün formalaşmasında mühüm rol oynamışdır. Şəhərdə baş verən nümayiş və çıxışlar zamanı kapitalistlərin və çar jandarmasının nümayiş və mitinq iştirakçılarına qarşı cəza tədbirləri M.Hüseynovun hərəkata qoşulmasında mühüm rol oynamışdır. O, məktəbdə  gizli müsəlman  şagird dərnəyi təşkil etmişdir. Sonra  şəhərdəki müsəlman (azərbaycanlı)  şagird dərnəklərini birləşdirmişdir. Bu dərnəklərin  əsas məqsədi müsəlmanları çar hökuməti zülmündən azad etmək idi. Dərnəklərdə  siyasi mühazirələr oxunur, siyasi tarix öyrənilirdi.

1913-cü ildə oranı bitirərək Moskva Kommersiya İnstitutunun iqtisadiyyat fakültəsinə daxil olmuşdur. O, Moskvada oxuduğu dörd il ərzində əsas diqqətini siyasi iqtisadı və dövlət maliyyəsini dərindən öyrənməyə vermişdir. 1917‐ci ilin may ayında tam kursu dinləmiş və bütün imtahanları verib Bakıya qayıtmışdır.

Fəaliyyəti[redaktə | əsas redaktə]

M. D. Hüseynov 1918-ci ilin noyabrından Rusiya Kommunist (bolşeviklər) Partiyasının üzv olmuşdur. 1917-ci ildə Bakıya qayıtmış, Azərbaycan tələbələri arasında inqilabi iş aparmış, tələbə komitəsini yaratmışdır. 1917‐ci ilin iyulunda M.Hüseynov Müsəlman  İctimai Təşkilatları Komitəsinə  Bakı müsəlman tələbələri tərəfindən nümayəndə göndərilmiş və onun şurasına seçilmişdir. 1918-1919-cu illərdə bolşevik "Hümmət" təşkilatının əvvəl sədr müavini, sonra isə sədri, RK(b)P-nın Bakı komitəsinin və partiyanın Qafqaz Ölkə Komitəsinin üzvü olmuşdur. O, eyni zamanda bu dövrdə  Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Maliyyə Nazirliyində şöbə müdiri vəzifəsində çalışmışdır.

1919‐cu il mayın 6‐12‐də Bakı proletariatının tətili baş verdi. Tətilin əsas səbəbi ingilis komandanlığının denikinçilərə su və dəmiryolu ilə  silah göndərməsinə qarşı yönəlmişdi. Tətil zamanı bütün mədən, zavod, fabrik, elektrik stansiyaları və s. yerlərdə işlər dayandırıldı. Tətilin təşkilatçılarından biri M.Hüseynov idi. AXC hökuməti tətilin təşkilatçılarını və fəal iştirakçılarını təqib və həbs etməyə başladı. Tezliklə həbs olunacağından xəbər tutan M.Hüseynov gizli inqilabi fəaliyyətə keçmişdir. M.Hüseynov 1919‐1920‐ci illərdə Sabunçu, Balaxanı, Suraxanıda fəhlələr arasında gizli təbliğati və təşviqati iş aparmışdır.

1920‐ci il fevralın 11‐12‐də Bakıda gizli şəraitdə Azərbaycan kommunist təşkilatlarının I qurultayı keçirilmişdir. Qurultayın keçirilməsi və  fəaliyyətində M.Hüseynov yaxından iştirak etmişdir. Qurultayda M.Hüseynov hazırki vəziyyət haqqında məruzə etmişdir. Qurultayın qəbul etdiyi qətnamədə göstərilirdi: «Azərbaycan kommunist təşkilatlarının birinci qurultayı indiki vəziyyətə dair edilən məruzəni dinləyib qeyd edir ki, Azərbaycan Respublikasının yaşadığı kəskin təsərrüfat və iqtisadi böhran, fəhlə və kəndlilərin son dərəcə ağır halı mövcud kapitalist və mülkədar üsul‐idarəsinin labüd nəticəsidir və ancaq onu məhv etməklə aradan qaldırmaq olar». Qurultay AK(b)P MK‐nın Ə.Bayramov, D.Bünyadzadə K.Ağazadə, V.Yeqorov, Ə.Qarayev, B.Naneyşvili, H.Sultanov, Y.Rodionov, M.Pleşakov, A.Yusifzadə, M.Hüseynov və  b. ibarət tərkibini seçdi. Fevralın 12‐də keçirilmiş AK(b)P MK‐nın birinci plenumu Büro və Rəyasət Heyəti seçmişdir. M.Hüseynov AK(b)P MK Rəyasət Heyətinin sədri təsdiq edilmişdir.

AK(b)P MK‐nın ilk azərbaycanlı rəhbəri olmuş  M.Hüseynov bu vəzifəyə  seçildikdən sonra partiyanın sıralarının artması və təşkilatlarının sayının çoxalması sahəsində xeyli iş görməyə başladı. M.Hüseynov bu dövrdə RK(b)P Qafqaz Ölkə Komitəsinin təşəbbüsü nəticəsində yaradılmış Hərbi inqilabi qərargahın sədri kimi başqa inqilabçılarla bərabər AXC hökumətini devirəcək XI Qızıl ordu komandanlığı ilə  birlikdə  ordu hissələrinin və  Bakı fəhlələrinin birgə  hərbi  əməliyyatı planının tərtibində fəal iştirak etmişdir. 1920‐ci il aprelin 26‐da AK(b)P MK‐nın və Bakı Bürosunun birgə təcili iclası keçirilmiş və üsyana rəhbərlik etmək üçün Azərbaycan Müvəqqəti  İnqilab Komitəsi yaradılmışdır. Onun tərkibinə A.Əlimanov, D.Bünyadzadə,  Ə.Qarayev, Q.Musabəyov, N.Nərimanov və  H.Sultanovla birlikdə M.Hüseynov da daxil olmuşdur.

M.Hüseynov N.Nərimanov Bakıya gələnə  kimi rəsmi olaraq istər Azərbaycan Müvəqqəti  İnqilab Komitəsinə, istərsə də Azərbaycan SSR XKS-ə sədrlik etmiş, Azərbaycan MİK və Azərbaycan SSR XKS‐nin verdiyi dekret və sərəncamları imzalamışdır. 1920‐ci il mayın 5‐də  M.Hüseynovun sədr kimi ilk imzaladığı dekretlərdən biri Azərbaycan kəndlilərinin uzun illərdən bəri həsrətində olduğu torpağın onlara verilməsi haqqında dekret olmuşdur.

Azərbaycanda Rusiyanın müdaxiləsi ilə Sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra Azərbaycan SSR İnqilabi Komitəsinin sədrinin müavini, Azərbaycan SSR Xalq Maliyyə naziri, Xarici İşlər Komissarı, Ali İqtisadi Şuranın sədri, ZSFSR XKS Sədrinin müavini, ZSFSR Xalq maliyyə və Xarici İşlər Komissarı vəzifələrində çalışmışdır.

1920‐ci il iyulun 20‐dən sonra M.Hüseynov Moskvada olmuş, Rusiya ilə  Azərbaycan arasındakı münasibətləri aydınlaşdırmış, hər iki sovet respublikası arasında qarşılıqlı münasibətləri nizama salmağa,  Şərqdə  görüləcək işlərin planını hazırlayıb  əlaqələndirməyə  çalışmışdır. O, yuxarıdakı məsələlər  haqqında V.İ.Lenin və G.Çiçerin ilə hərtərəfli söhbət etmişdir. M.Hüseynov eyni zamanda III İnternasionalın 29‐31 iyul tarixində Moskvada keçirilən iclaslarında iştirak etmişdir.   

1920‐ci il sentyabrın 17‐də  Bakıda  Şərq xalqlarının I qurultayı çağırıldı. Qurultayda Avropa və Asiya ölkələrinin 1900‐ə yaxın nümayəndəsi iştirak etdi. M.Hüseynov qurultayın nümayəndəsi olmuş və fəaliyyətində yaxından iştirak etmişdir. Qurultay özünün daim fəaliyyət göstərəcək icraiyyə orqanını – Təbliğat və Fəaliyyət Şurasını seçdi. Onun tərkibinə N.Nərimanov, S.Kirov,  G.Orcokinidze, M.Sübhi, Heydər Əmioğlu, Y.Stasova və b. ilə yanaşı M.Hüseynov da daxil oldu.

1920‐ci il mayın 14‐də M.Hüseynov Bakıdakı İran, Hollandiya, İsveç, Danimarka, sonra isə Litva və Estoniya nümayəndələri ilə görüşərək Sovet Azərbaycanının onlarla hərtərəfli əlaqələr qurmağa hazır olduğunu bildirmişdir. M.Hüseynov xalq xarici işlər komissarı kimi bir sıra dövlətlərə  məktub, nota və  teleqramlar göndərmiş, Tiflisdə ingilis və fransız nümayəndələri ilə əsirlərin dəyişdirilməsinə dair danışıqlar aparmış, Bakıdakı xarici ölkə  nümayəndəlikləri, Azərbaycanın xaricdəki nümayəndəlikləri ilə yazışmalar aparmışdır. Bununla belə, onun xalq xarici işlər komissarı işlədiyi müddətdə Azərbaycanın xarici ölkələrdəki nümayəndəlikləri ləğv edilmiş, Azərbaycanda fəaliyyət göstərən xarici dövlətlərin nümayəndəlikləri respublikadan çıxarılmışdır. M.Hüseynov I Ümumazərbaycan Sovetlər qurultayında Azərbaycan MİK üzvü seçilmiş və Azərbaycan MİK‐in mayın 21‐də keçirilmiş I sessiyasında Azərbaycan XKS tərkibinə daxil olmuş, xalq xarici işlər komissarı və Ali İqtisadi Şuranın sədri təsdiq edilmişdir.

1922‐ci ildə Moskvaya çağırılmış M.Hüseynov RSFSR milli işlər komissarının müavini vəzifəsində çalışmışdır. 1922‐1929‐cu illərdə  M.Hüseynov bir sıra rəhbər vəzifələrdə  çalışmışdır. O, ZSFSR XKS sədrinin müavini, xarici işlər komissarı, maliyyə komissarı olmuşdur. M.Hüseynov bu vəzifələrdə Zaqafqaziya respublikalarının sənayesinin, kənd təsərrüfatının inkişaf etməsi, maliyyə  cəhətdən möhkəmlənməsi sahəsində xeyli əmək sərf etmiş və özünü böyük və bacarıqlı təşkilatçı kimi göstərmişdir. M.Hüseynov bu dövrdə  Zaqafqaziyada ağır sənayenin və  kimya sənayesinin inkişaf etdirilməsinə  böyük diqqət yetirmişdir. O, qeyd edirdi ki, kənd təsərrüfatının səmərələşdirilməsi, yeni fabrik və zavodların tikilməsi kimya sənayesinin inkişafından asılıdır.

ÜİK(b)P MK M.Hüseynovu Moskvaya çağırmış və onu rəhbər partiya işinə göndərmişdir. O, 1931‐1934‐cü illərdə Tacikistan Kommunist Partiyası MK‐nın birinci katibi vəzifəsində çalışmışdır. Tacik xalqı birinci beşillikdə  sənayeləşmə  sahəsində  bir sıra nailiyyətlər  əldə  etmişdir. Tacik xalqının bu müvəffəqiyyətlərində  M.Hüseynovun da zəhməti böyük olmuşdur. O, Tacikistanın mərkəzi Stalinabadın elektrikləşdirilməsi və  radiolaşdırılmasında, kollektivləşmənin genişlənməsində, savadsızlığın ləğvində xeyli iş görmüşdür. M.Hüseynov ömrünün son illərində Moskvada işləmişdir. 1934‐1937‐ci illərdə  o, RSFSR Xalq Maarif Komissarlığında qeyri‐rus natamam və  orta məktəblər idarəsi rəisinin müavini işləmişdir. O, SSRİ‐də sənayeləşmə və kollektivləşmənin başa çatdığı bir dövrdə savadsızlığın tamamilə ləğv edilməsi və ümumi yeddillik təhsil sisteminə  keçilməsi, yeni‐yeni məktəblərin açılması sahəsində əzmlə çalışmışdır. M.Hüseynov dəfələrlə AK(b)P MK, ÜİK(b)P MK Zaqafqaziya Ölkə Komitəsi, Orta Asiya bürolarının, Azərbaycan, ZSFSR, Tacikistan, SSRİ MİK üzvü, plenum, konfrans, sessiya və qurultayların nümayəndəsi olmuşdur.[2]

Mirzə Davud Bağır oğlu Hüseynov 1938-ci ildə Stalin repressiyasının qurbanı olmuşdur.[3]

Ailəsi[redaktə | əsas redaktə]

Fətəli xan Xoyskinin qızı Tamara xanım Hüseynova — Xoyskaya ilə ailə həyatı qurmuşdur.

Əsərləri[redaktə | əsas redaktə]

  • "Müsavat firqəsi keçmişdə və indi". Bakı – 1920.
  • "Azərbaycan KP-nın inkişafının əsas cəhətləri". Bakı – 1958.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. http://www.knowbysight.info/GGG/02317.asp
  2. Qasımlı M., Hüseynova E. (2003). "AZƏRBAYCANIN XARİCİ İŞLƏR NAZİRLƏRİ " (az).
  3. Görkəmli azərbaycanlılar

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]