Məzmuna keç

Əbülfəz Elçibəy

Vikipediya, azad ensiklopediya
Əbülfəz Elçibəy
Azərbaycan Respublikasının
2-ci Prezidenti
17 iyun 1992 – 24 iyun 1993
Əvvəlkiİsa Qəmbər (i. e.)
SonrakıHeydər Əliyev
Azərbaycan Xalq Cəbhəsi Partiyasının sədri
1 sentyabr 1995 – 22 avqust 2000
ƏvvəlkiVəzifə təsis edildi.
SonrakıƏli Kərimli
Azərbaycan Xalq Cəbhəsinin sədri
16 iyul 1989 – 1 sentyabr 1995
ƏvvəlkiVəzifə təsis edildi.
SonrakıVəzifə ləğv edildi.
Şəxsi məlumatlar
Doğum adı Əbülfəz Qədirqulu oğlu Əliyev
Doğum tarixi 24 iyun 1938(1938-06-24)
Doğum yeri
Vəfat tarixi 22 avqust 2000(2000-08-22)[1] (62 yaşında)
Vəfat yeri
Vəfat səbəbi xərçəng xəstəliyi
Dəfn yeri
Partiya
Təhsili
Fəaliyyəti siyasətçi, şərqşünas, tərcüməçi, müəllim
Uşağı 2
Dini İslam
Elmi fəaliyyəti
Elmi dərəcəsi
  • tarix elmləri namizədi[d]
İmzanın şəkli
Vikianbarın loqosu Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Əbülfəz Elçibəy (Əbülfəz Qədirqulu oğlu Əliyev; 24 iyun 1938, Kələki, Naxçıvan MSSR – 22 avqust 2000[1], Ankara) — Azərbaycan dövlət, siyasi və ictimai xadimi, dissident, tərcüməçi, Azərbaycan Milli Azadlıq Hərəkatının qurucularından biri və lideri, həmçinin daha sonra Azərbaycan Xalq Cəbhəsi Partiyasına çevirilən Azərbaycan Xalq Cəbhəsi təşkilatının qurucusu, ilk sədri (1989–2000) və Azərbaycan Respublikasının ikinci Prezidenti (1992–1993).[2]

Əbülfəz Elçibəyin andiçmə mərasimi

1970-ci illərdən etibarən Azərbaycanda türkçü və antikommunist kimi tanınmışdı.[3] SSRİ dağıldıqdan sonra 17 iyun 1992-ci ildə müstəqil Azərbaycanın ilk azad seçkilərində etibarlı səslərin 59,4 %-ni toplayan Əbülfəz Əliyev ölkənin demokratik yolla seçilmiş ilk prezidenti oldu.[4][5]

Həyatı və karyerası

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Əbülfəz Elçibəy 24 iyun 1938-ci ildə Naxçıvan MSSR-in Ordubad rayonunun Kələki kəndində anadan olub. 7 illik Unuskənd məktəbini bitirdikdən sonra Ordubad şəhər 1 saylı orta məktəbində təhsilini davam etdirib. O, 1957-ci ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin (indiki Bakı Dövlət Universiteti) Şərqşünaslıq fakültəsinin ərəb filologiyası şöbəsinə daxil olmuş və burada ərəb dilini öyrənmişdir.[5] 1962-ci ildə universitetdən məzun olduqdan sonra təyinatla SSRİ Hidrolayihə İnstitutunun Bakı şöbəsində tərcüməçi işləmişdir.

1963-cü ilin yanvarında Misir Ərəb Respublikasına göndərilən Əbülfəz Elçibəy 1964-cü ilin oktyabrına kimi Asuan bəndinin tikintisində tərcüməçi kimi çalışmış, xarici ezamiyyətdən dönərək 1965-ci ildə ADU-nun aspiranturasına daxil olub və aspirantura təhsilini 1968-ci ildə tamamlamışdır. 1968–1975-ci illərdə ADU-nun "Asiya və Afrika ölkələri tarixi" kafedrasında müəllim və baş müəllim vəzifəsində çalışıb, həmçinin bu dövrdə (1969) "Tulunilər dövləti (868–905)" mövzusunda dissertasiya müdafiə edərək tarix elmləri namizədi alimlik dərəcəsini almışdır.[5]

1975-ci ilin yanvarında Azərbaycan Dövlət Təhlükəsizlik Komitəsi onu tələbələr arasında millətçi və antisovet təbliğatı aparmaq adı ilə həbs edir və 17 iyul 1976-cı ilədək siyasi dustaq olaraq azadlıqdan məhrum edir. Qaradağ daş karxanasında fiziki işlərə cəlb olunlaraq cəza çəkdiyi müddətdə məhbuslar arasında türkçülük və milli ideyaları təbliğ etməyə davam etmişdir. 17 iyul 1976-cı ildə azadlığa buraxıldıqdan sonra bir müddət işsiz qalmışdır.[6]

1976-cı ilin dekabrında Azərbaycan EA Əlyazmalar İnstitutunda kiçik elmi işçi kimi elmi fəaliyyətə başlamışdır. Sonralar böyük elmi işçi, şöbə müdiri, aparıcı elmi işçi, elmi rütbə və vəzifələrə qədər təyin olunmuşdur. (16.07.1992-ci ilədək).[7]

Siyasi fəaliyyəti

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Əbülfəz Elçibəy tələbəlik illərindən sovet idarəçiliyinə qarşı fəaliyyət göstərmiş, gizli tələbə dərnəklərinin qurulmasında və müstəqillik ideyalarının yayılmasında iştirak etmişdir. O, həmçinin Bütöv Azərbaycan ideyasını təbliğ etmişdir. 1975-ci ildə siyasi fəaliyyətinə görə həbs edilən Elçibəy, 1988-ci ildə başlayan Azərbaycan Milli Azadlıq Hərəkatının qurucularından biri və lideri olmuşdur. 1989-cu ilin iyulunda Azərbaycan Xalq Cəbhəsinin (AXC) təsisçiləri arasında yer almış və ömrünün sonuna qədər təşkilatın sədri vəzifəsini icra etmişdir. 18 oktyabr 1991-ci ildə Azərbaycanın müstəqilliyi haqqında Konstitusiya Aktı qəbul edilmişdir.[8][9][10]

Prezidentliyi dövrü

[redaktə | vikimətni redaktə et]

7 iyun 1992-ci ildə keçirilən seçkilər nəticəsində Azərbaycan Respublikasının Prezidenti seçilən Əbülfəz Elçibəy ölkənin dövlət suverenliyinin möhkəmləndirilməsi və demokratik təsisatların qurulması istiqamətində fəaliyyət göstərmişdir.

Onun prezidentliyi dövründə dövlətin əsas prioritetlərindən biri müstəqilliyin tam təmin edilməsi və milli ordunun qurulması olmuşdur. Bu məqsədlə könüllü batalyonlardan nizami orduya keçid prosesi başladılmış, qismən hərbi səfərbərlik və orduya çağırış işləri təşkil edilmişdir.[7]

Rusiya siyasəti

[redaktə | vikimətni redaktə et]

"Rusiya əleyhinə" qiymətləndirilən düşüncələrini xarici siyasətdə də əks etdirən Elçibəy ölkəni Rusiyanın təsir dairəsindən çıxararaq xarici siyasətdə Qərb yönümlü siyasət aparmağa başlamışdı.[11] Bu məqsədlə SSRİ dövründən qalma 4-cü ordunun və Zaqafqaziya hərbi dairəsinin digər ünsürlərinin Azərbaycandan çıxarılması ilə ölkəni rus ordusundan tamamilə təmizlədi.[12] Azərbaycan hakimiyyəti Rusiyanı Qarabağ münaqişəsində Ermənistanı dəstəkləməkdə günahlandırdı və keçmiş SSRİ ölkələrini birləşdirən Müstəqil Dövlətlər Birliyinə qoşulmaqdan imtina etdi. Azərbaycanın Türkiyə və Qərblə yaxınlaşma siyasəti Moskvanın mənfi reaksiyasına səbəb oldu. Bu, ovaxtkı Rusiya prezidenti Boris Yeltsin ilə yeni seçilmiş Əbülfəz Elçibəy arasında münasibətləri daha da gərginləşdirmişdi.[13] Rusiya rəhbərliyini tənqid edən Elçibəy bütün Rusiya dövlət xadimləri arasında demokratiyaya ən böyük xidmətin Mixail Qorbaçova deyil, Tatarıstan prezidenti Mintimer Şaymiyevə məxsus olduğunu bildirmiş, Tatarıstanın yeni konstitusiyanı qəbul etməsi ilə əlaqədar olaraq təbrik teleqrafı göndərmiş və öz fikrincə orada müstəmləkə zülmündən, qəhrəman tatar xalqından və həmçinin 20-ci əsrin sonunun türk dünyasının oyanışı və dirçəlişi ilə əlamətdar olduğu fikrindən bəhs etmişdi.[14]

12 sentyabr 1992-ci ildə prezident Moskvaya səfər etdi və səfər zamanı "Azərbaycan Respublikası ilə Rusiya arasında Dostluq, Əməkdaşlıq və Qarşılıqlı Təhlükəsizlik Müqaviləsi" imzalandı. SSRİ-də təhsil aldığı üçün rus dilində səlis danışmasına baxmayaraq, rus xadimləri ilə danışarkən nümayişkaranə şəkildə tərcüməçidən istifadə etməsi ilə tanınırdı.[15] Əbülfəz Elçibəyin hakimiyyəti dövründə Hikmət Hacızadə Azərbaycanın Rusiyadakı ilk səfiri təyin edildi.[16]

Türkiyə

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Türkiyə ilə strateji müttəfiqliyin tərəfdarı olan Elçibəy 1992-ci ilin noyabrında paytaxt Ankaraya səfər zamanı Anıtqəbirdə Mustafa Kamal Atatürkün məzarını ziyarət etmiş və xatirə dəftərinə bu sözləri yazmışdır:[17][18]

" Ey böyük türkün böyük komandiri! Səni ziyarət etməkdən özüm və millətim adından şərəf duyuram, sənin əsgərin Elçibəy. "

O, həmçinin turançılıq baxışlarına sahib olmasına görə Türkiyə Milliyətçi Hərəkat Partiyasının lideri polkovnik Alparslan Türkeş tərəfindən dəstəklənirdi.[mənbə göstərilməlidir]

Qarabağ

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Əbülfəz Elçibəy hakimiyyətə Birinci Qarabağ müharibəsi dövründə gəlmişdi. Bir sıra ərazilər Ermənistan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilmişdi. Hərbi gücə güvənən Elçibəy hakimiyyətə gəldikdən dərhal sonra Azərbaycan Silahlı Qüvvələri əks-hücum əməliyyatlarına başladı.[19][20]

12 iyun 1992-ci ildə başlayan "Goranboy əməliyyatı" və ya "Ağdərə əməliyyatı" adlanan genişmiqyaslı hücum əməliyyatının gedişində, 16–18 iyun tarixlərində hərbçilər öncə Ağdərə rayonunun Suqovuşan və Təpəkənd kəndlərinə daxil olmuşdular. 29 iyunda Həsənqaya kəndi, ardınca Qızıloba və Çiləbürt kəndləri erməni qüvvələrindən təmizləndiyi gün təxminən 80 nəfərdən ibarət "Arabo" batalyonu məhv edildi. İyulun əvvəlində Azərbaycan ordusunun Kəlbəcər istiqamətindən etdiyi hücumlardan sonra, 4 iyul 1992-ci ildə səhər tezdən Azərbaycan Ordusunun dəstələri Ağdərə şəhərini işğaldan azad etdilər.[21][22] Avqust ayına kimi ərazilərin 40%-i işğaldan azad edildi.[20]

Azərbaycan Ordusu sentyabr ayında şimaldan Xankəndiyə yaxınlaşdı. Oktyabr ayına qədər Azərbaycan qoşunlarının irəliləməsi və hücum əməliyyatı dayandı, vəziyyət Ermənistan lehinə dəyişdi.[19] Laçın ərazisində döyüşlər başladı və Azərbaycan ordusu Laçın dəhlizi üzərində nəzarəti bərpa edə bilmədi.

Oktyabrın 24-də ABŞ Konqresi Azərbaycanı Ermənistanı blokadaya salmaqda günahlandırdı və Azadlığı Dəstək Aktına düzəliş qəbul etdi.[23][24] Bu düzəliş Azərbaycana ABŞ tərəfindən dövlət səviyyəsində hər cür, o cümlədən humanitar yardım göstərilməsini qadağan etdi. Bəzi mənbələrə görə, düzəliş erməni lobbisinin təzyiqi altında qəbul edilib.[11][25][26]

İqtisadi islahatlar

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Azərbaycan Respublikası Prezidenti Əbülfəz Elçibəyin 1992-ci il 16 iyul tarixli 50 nömrəli fərmanına əsasən Azərbaycan Respublikasının Milli Ləl-Cəvahirat Fondu yaradılmışdır.[27] Elçibəyin prezidentliyi dövründə, bir il ərzində Milli Ləl-Cəvahirat Fonduna 1,5 ton qızıl və digər qiymətli metallar toplanmışdır. 1993-cü il iyunun 1-nə qədər Milli Bankda valyuta ehtiyatı 1992-ci ilin uyğun dövrünə nisbətən 100 dəfədən çox artaraq 156 milyon dollara çatmışdır. Dövlət büdcəsinin kəsiri 5 faizdən artıq olmamışdır. Azərbaycanın milli valyutası — manat dövriyyəyə buraxılmış və rubldan manata keçidin əsası qoyulmuşdur.[28]

İqtisadi siyasət iki əsas məqsədə: köhnə təsərrüfatı dağılmaqdan qorumağa və liberal bazar iqtisadiyyatını formalaşdırmağa yönəlmişdi. Bu məqsədlə Dövlət Əmlak Komitəsi, Dövlət Antiinhisar Siyasəti və Sahibkarlığa Yardım Komitəsi, İqtisadiyyat Nazirliyi və Torpaq Komitəsi yaradılmışdır.

İslahatları tənzimləmək üçün dövlət əmlakının özəlləşdirilməsi, banklar və bank fəaliyyəti, mülkiyyət, xarici investisiyaların qorunması, icarə, torpaq vergisi və aksizlər haqqında qanunlar qəbul edilmişdir.

Həmçinin iqtisadiyyatın liberallaşdırılması və xarici kapitalın cəlb edilməsi üçün AMOKO, BP, Yunokal, Statoyl və Pennzoyl kimi dünya şirkətləri ilə neft sənayesinə 10 milyard dollara yaxın sərmayə qoyulmasını nəzərdə tutan müqavilələr və neftin Aralıq dənizinə daşınması haqqında ilkin sənəd hazırlanmışdır. Ticarətin liberallaşdırılması, dövlət ticarət müəssisələrinin kommersiyalaşdırılması və xırda sahibkarlığın inkişafı haqqında prezident fərmanları verilmişdir. Bu dövrdə minlərlə xüsusi müəssisə, onlarca müstəqil bank fəaliyyətə başlamış, kəndlərdə 17 mindən artıq sərbəst icarə kollektivi yaradılmış, taksilərin və yaşayış evlərinin özəlləşdirilməsinə başlanılmışdır.

Hüquqi islahatlar və münasibətlər

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Siyasi partiyalar, ictimai təşkilatlar və kütləvi informasiya vasitələri haqqında qanunlar qəbul edilmiş, bu əsasda 30-a qədər siyasi partiya və 500-dən çox mətbuat orqanı qeydiyyata alınmışdır. Məhkəmələrin statusu haqqında qanun qəbul edilmiş, İslah-Əmək sistemi Daxili İşlər Nazirliyinin tabeliyindən çıxarılaraq Ədliyyə Nazirliyinin tabeliyinə verilmişdir. Seçkilər haqqında hazırlanmış və parlament seçkilərinin çoxpartiyalılıq əsasında keçirilməsini nəzərdə tutan qanun layihəsi isə qəbul olunmamışdır. Milli münasibətlər sahəsində milli azlıqlar, azsaylı xalqlar və etnik qrupların hüquq və azadlıqlarının qorunması, dil və mədəniyyətinin inkişafı üçün dövlət yardımı haqqında fərman verilmişdir.[29] Bu sənəd əsasında Bakıda 30-a qədər milli mədəniyyət mərkəzi normal iş şəraiti ilə təmin edilmiş, azsaylı xalqların çıxardığı 4 qəzetə maliyyə yardımı ayrılmış və onlara media resurslarından istifadə imkanı yaradılmışdır.

Elm, təhsil və mədəniyyət islahatları

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Təhsil haqqında qanuna əsasən özəl müəssisələrin açılmasına icazə verilmişdir. Ali və orta ixtisas təhsili məktəblərinə qəbulun test üsulu ilə keçirilməsinə başlanılmışdır.[30] Bir il ərzində humanitar fənlər üzrə 7 yeni proqram və 90-a yaxın adda yeni dərslik hazırlanmışdır. Dərsliklərin nəşri üçün 110 milyon manatlıq yardımla müstəqil Azərbaycanın ilk dövlət nəşriyyatı olan "Öyrətmən" (indiki Təhsil) nəşriyyatı yaradılmışdır.[31][32] Eyni zamanda latın qrafikalı əlifbaya keçid gerçəkləşdirilmiş və dövlət idarələrində ondan intensiv istifadəyə başlanılmışdır.[33]

Beynəlxalq əlaqələr və müqavilələr

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Azərbaycan BMT, ATƏT (ATƏM), İslam Konfransı Təşkilatı və İqtisadi Əməkdaşlıq Təşkilatında bərabərhüquqlu dövlət kimi təmsil olunmağa başlamış, 2 mart 1992-ci ildə Azərbaycan BMT üzvü olmuş və BMT-nin Bakı nümayəndəliyi açılmışdır.[34] Rusiya, Türkiyə, İran, Ukrayna, Gürcüstan, Moldova, Qazaxıstan və Türkmənistanla əməkdaşlıq sazişləri imzalanmış, Belçika, ABŞ, Almaniya, İsrail, Misir, Pakistan və İngiltərə və digərləri ilə əlaqələrə zəmin yaradılmışdır.

Prezident Əbülfəz Elçibəy bir sıra xarici səfərlər zamanı 1992-ci ilin iyununda Qara Dəniz İqtisasi Əməkdaşlıq Sazişi və "Bosfor bəyanatı"nı, iyulunda isə Helsinki Müşavirəsinin Yekun aktını və "Avropada adi silahların məhdudlaşdırılması haqqında müqavilə"ni imzalamışdır.

Marqaret Tetçer Əbülfəz Elçibəy ilə

7 və 8 sentyabr 1992-ci ildə Böyük Britaniyanın keçmiş baş naziri Marqaret Tetçer Elçibəyin qonağı olaraq qeyri-rəsmi səfərlə Bakıya gəldi. Səfəri zamanı o, Azərbaycan, BP və Statoil arasında Çıraq neft yatağında kəşfiyyat işləri ilə bağlı müqavilənin imzalanma mərasiminə nəzarət etdi. Bu baxımdan, Elçibəyin Tetçeri dəvət etməkdə məqsədlərindən biri də Azərbaycanda biznes qurmaq istəyən xarici sahibkarları cəlb etmək idi. Gülüstan Sarayında keçirilən qəbul zamanı o, Tetçeri Azərbaycanın müstəqillik qazanmasında rol oynayan biri kimi təsvir edərək, "əkdiyi ağacın bəhrəsini görə bilir" demişdir.[35][36][37]

Ölkədə Filza Həmidullin, Yeqor Qaydar, Andrey Sangeli, Yuri Lujkov və Həmid əl-Cabidi və kimi rəsmi şəxslər qəbul edilmişdir.

Elçibəyin bir illik hakimiyyəti dövründə Milli Məclisdə 118 qanun və 160 qərar qəbul edilmişdir.

Prezidentlikdən sonrakı fəaliyyəti

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Azərbaycanda baş vermiş hərbi qiyam və vətəndaş müharibəsi təhlükəsi ilə əlaqədar prezident Əbülfəz Elçibəy 1993-cü ilin iyununda doğma Kələki kəndinə getmiş və hakimiyyətdən uzaqlaşdırıldıqdan sonra burada 4 il 4 ay yaşayaraq siyasi mübarizəsini davam etdirmişdir.

Prezidentlik səlahiyyəti bitdikdən bir qədər sonra — 1997-ci ilin 30 oktyabrında Bakıya dönən Əbülfəz Elçibəy, yenidən Azərbaycan müxalifətinin liderinə çevrilmişdir. 1997-ci ildə Demokratik Konqresə sədr seçilən AXCP sədri Əbülfəz Elçibəy, həmin ilin noyabrında Bütöv Azərbaycan Birliyini yaratmış və ona başçılığı öz üzərinə götürmüşdür. Marqaret Tetçerin "Qafqazda ən böyük demokrat" adlandırdığı Ə. Elçibəy, həm də Türk Xalqları Assambleyasının fəxri sədri seçilmişdir (1997).

Əbülfəz Elçibəyin siyasi-nəzəri görüşləri "Bu mənim taleyimdir" (Bakı, 1992), "Deyirdim ki, bu quruluş dağılacaq" (Bakı, 1992), "Demokratiya və azadlıq" (İstanbul, 1992), "Bütöv Azərbaycan yolunda" (İstanbul, 1998), "Əbülfəz Elçibəy: Mən qurtuluşçuyam!" (Bakı, 2002), "Elçi düşüncələri" (Bakı, 2002) kitablarında əksini tapıb.

Əbülfəz Elçibəy Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin ideoloji irsinə əsaslanaraq, onun türkçülük, müsavatçılıq ideyalarını Bütöv Azərbaycan düşüncəsiylə genişləndirmiş, milli ideologiyanın "Bütövləşmə, Millətləşmə, Dövlətləşmə!" ülküsünü irəli sürmüşdür.

2000-ci ildə Əbülfəz Elçibəyə prostat xərçəngi diaqnozu qoyulmuş və həmin ilin 22 avqustunda Türkiyənin Ankara şəhərində, Gülhanə hospitalında 62 yaşında vəfat etmişdir.[3] Vəfatından sonra cənazəsi Bakıya gətirilmiş və I Fəxri Xiyabanda dövlət səviyyəli dəfn mərasimində yüz minlərlə insan iştirak etmişdir.

Elmi fəaliyyəti

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Əbülfəz Elçibəy klassik və müasir ərəb dili, İslamın əsasları, Şərq ölkələrinin tarixi, fəlsəfəsi və mədəniyyəti istiqamətində tədqiqatlar aparıb. Onun 40-dan artıq elmi əsəri nəşr edilib.[3] Bu tədqiqatlar arasında BDU-nun "Elmi əsərlər"ində, EA-nın "Xəbərlər"ində, "Əlyazmalar xəzinəsində" toplusunda və digər nəşrlərdə işıq üzü görən "Əhməd ibn Tulun və Tulunilər dövlətinin yaranması" (1967), "Abbasilər xilafətinin tənəzzülü və parçalanmasına dair" (1968), "9–10-cu əsrlər Ərəb-Misir ədəbiyyatı haqqında" (1971), "Tulunilər dövləti və Qərmətilər" (1971), "9-cu yüzilliyin 2-ci yarısında Misirdə sənətkarlıq və ticarət" (1972), "Hənəfilik və onun əsas qaydaları" (1986), "Əhməd Tantarani Marağayi və onun 'Tantaraniyyə' qəsidəsi" (1987) kimi işləri yer alır.

Onun müəllifi olduğu "Tolunoğulları dövləti (868–905)" (İstanbul, 1997) və "Bütöv Azərbaycan yolunda" (İstanbul, 1998) kitabları da nəşr edilmişdir.

Soykökü

[redaktə | vikimətni redaktə et]
Əbülfəz Elçibəyin soy ağacı

Seyidlərdən ibarət olan (bu səbəbdən də onların adına "Seyid" və "Mir" dini titulları artırılıb) ata tərəfi Cənubi Azərbaycandandır. İlkin ulu babaları kökcə Şah İsmayıl Səfəvinin sələflərindən olan Şeyx Sədrəddin Musanın (1305–1392) uruqlarındandır. Bəzi mənbələrdə[hansı?] Şeyx Sədrəddinə Şeyx Xoca Əli də deyildiyi bildirilir, bəzi mənbələrdə[hansı?] isə Şeyx Xoca Əlinin onun oğlu olduğu göstərilir.

Əbülfəz Elçibəyin ulu babası Məşədi Qulu Cənubi Azərbaycandan Naxçıvana köç etmişdir. Atası Əliyev Qədirqulu Mərdan oğlu 1896-cı ildə doğulub, 1942–1943-cü illərdə İkinci Dünya müharibəsi zamanı ön cəbhəyə yola düşmüş və bir daha ondan xəbər alınmamışdır.[38] Anası Mehrinisə xanım əslən Anadolu türklərindən olub, nəsli qədim bir türk tayfasına mənsub idi.[6]

Əbülfəz Elçibəyin özündə olan soyağacında nəslin davamçıları olan 30-dan artıq şəxsin adı sadalanır.

Azərbaycanda Elçibəy İnstitutu

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Azərbaycanda Elçibəy İnstitutu 17 noyabr 2020-ci ildə Arif Hacılı, Arzu Səmədbəyli, Əli Kərimli, İsa Qəmbər, İsmayıl Musa, Qiyas Sadıqov, Oqtay Qasımov və Pənah Hüseyn tərəfindən təsis edilib. İnstitutun məqsədi Azərbaycan Milli Azadlıq və Demokratik hərəkatının lideri, 1992-ci ildə prezident seçilmiş Əbülfəz Elçibəyin elmi-nəzəri və ideoloji irsini toplamaq, mühafizə etmək, tədqiq və təbliğ etməkdir.[39]

Elçibəy İnstitutu fəaliyyətini Azərbaycan Respublikasının qanunvericiliyinə uyğun olaraq kitabların və xüsusi buraxılışların nəşri, elm və digər yaradıcılıq sahələri üzrə müsabiqələrin elan edilməsi, mühazirə, seminar, kurs və dinləmələrin təşkili vasitəsilə həyata keçirir.[40] Qurumun fəaliyyətinə ümumi rəhbərlik Məsləhət Şurası tərəfindən icra olunur. İnstitutun direktoru Əbülfəz Elçibəyin yaxın silahdaşlarından olmuş Oqtay Qasımovdur.

Müəllifi olduğu kitablar

[redaktə | vikimətni redaktə et]
  • "Tolunoğulları Devleti", İstanbul, 1997. Ebülfez Elçibey, ISBN 9754372152
  • "Bütöv Azərbaycan yolunda", İstanbul, 1998; Bakı, 2004
  • "Müstəqillik: ikinci cəhd", Bakı, 2001
  • "Siz xalqın sevgisilə haqqa çatacaqsınız", Bakı, 2001

Haqqında yazılan kitablar

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Azərbaycan dilində kitablar

[redaktə | vikimətni redaktə et]
  • "Əbülfəz Elçibəy: "Bu, mənim taleyimdir"", Bakı, 1992. Tərtibçilər: Becan İbrahimoğlu, Ədalət Tahirzadə
  • "Deyirdim ki, bu quruluş dağılacaq", Bakı, 1992. Tərtibçi: Ədalət Tahirzadə
  • "Demokratiya və azadlıq", İstanbul, 1992.
  • "Azərbaycan türklərinin azadlıq elçisi Əbülfəz Əli Elçibəy", İstanbul, 1992. Kamil Vəli Nərimanoğlu
  • "Elçibəy və Azərbaycan", İstanbul, 1994, Akın Səmədoğlu.
  • "Əbülfəz Elçibəy. Tarixdən gələcəyə", İstanbul, 1995, Fazil Qəzənfəroğlu.
  • "Elçi Bəy", Bakı, 1999, Ədalət Tahirzadə.
  • "Elçibəy ilə birlikdə otuz il", İstanbul, 1999, Oqtay Məmmədov.
  • "Savalanda görüşənədək, Bəy!" Bakı, 2000. Tərtibçi: Ədalət Tahirzadə
  • "Elçibəylə 13 saat üz-üzə", Bakı, 1999; İstanbul, 2001. Ədalət Tahirzadə
  • "Prezident Elçibəy", Bakı, 2001. Ədalət Tahirzadə
  • "Əbülfəz Elçibəy: Mən qurtuluşçuyam!", Bakı, 2002. Tərtibçi: Ədalət Tahirzadə
  • "Elçi düşüncələri", Bakı, 2002. Tərtibçilər: Ədalət Tahirzadə, Mircəlal Yusifli
  • "Qurtuluş və bütövlük yolu" (Elçibəylə 6 söhbət). Bakı, 2003. Ədalət Tahirzadə
  • "Elçi Bəy" Bakı, "Nurlar"NPM, 2005, səh.64, 500 nüs. Bayram Təbrizli-Marağalı
  • "Elçi Bəy haqqında" Bakı, "Şirvannəşr", 2008. Mehriban Vəzir
  • "Qardaşım Elçibəy haqqında xatirələrim", Bakı 2012, Murad Əliyev
  • "Elçibəy belə deyirdi", 2018
  • "Elçibəyin sirri". Bakı, 2023, 260 səh, Kəramət Böyükçöl[41]

Türk dilində kitablar

[redaktə | vikimətni redaktə et]
  • "Elçibey'le 13 Saat", Turan Yayıncılık, Adalet Tahirzade, 2001, ISBN 9757893307.
  • "Elçibey Dönemi Azerbaycan Dış Politikası (Haziran 1992-Haziran 1993) Bir Bağımsızlık Mücadelesinin Diplomatik Öyküsü", Asam, Nazim Cafersoy, 2001, ISBN 9756769254.
  • "Elçibey", Ötüken Neşriyat, Uğur Güler, 2006, ISBN 975437547X.
  • "Elçibey'in Düşünceleri ve Kanun Devleti", Berikan Yayınevi, Şeyda Kemaloğlu-Muhammet Kemaloğlu, 2007, ISBN 9752671911.
  • "Elçibey Azerbaycan'ın Unutulmaz Lideri", Türk Edebiyatı Vakfı, Yavuz Bülent Bakiler, 2009, ISBN 9756186428.

Həmçinin bax

[redaktə | vikimətni redaktə et]

İstinadlar

[redaktə | vikimətni redaktə et]
  1. 1 2 Abulfaz Elchibey (ing.). // Encyclopædia Britannica.
  2. ↑ ЭЛЬЧИБЕ́Й АБУЛЬФАЗ ГАДИРГУЛУ ОГЛЫ // Большая российская энциклопедия (rus). 23 iyun 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 13 iyun 2026.
  3. 1 2 3 "В Анкаре на 63-м году жизни скончался бывший президент Азербайджана Абульфаз Эльчибей". 1tv.ru (rus). Первый канал. 22 avqust 2000. 24 noyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 13 iyun 2026.
  4. ↑ "Azərbaycan Respublikasında Seçkilər və Referendumlar: 1992-ci il". cec.gov.az (az.). Azərbaycan Respublikası Mərkəzi Seçki Komissiyası. 21 dekabr 2004 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 13 iyun 2026.
  5. 1 2 3 Douglas Jehl. "Abulfaz Elchibey, Who Led Free Azerbaijan, Dies at 62". The New York Times (ingilis). 23 avqust 2000. 30 dekabr 2018 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 13 iyun 2026.
  6. 1 2 Aydın Mədətoğlu. Gerçəkçi bir Türk və Turan sevdalısı: Əbülfəz Elçibəy-80 // Türküstan qəzeti. ANL. 21 iyun 2018. S. 8–9.[ölü keçid]
  7. 1 2 Əbülfəz Elçibəyin bioqrafiyası/adam.az
  8. ↑ "Azərbaycan Respublikasının dövlət müstəqilliyi haqqında KONSTİTUSİYA AKTI". e-qanun.az (az.). Azərbaycan Respublikasının Ali Soveti. 18 oktyabr 1991. 21 iyun 2024 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 23 iyun 2026.
  9. ↑ "Müstəqillik Günü haqqında AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASININ QANUNU". meclis.gov.az (az.). Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisi. 11 oktyabr 2021. 15 dekabr 2024 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 23 iyun 2026.
  10. ↑ "18 Oktyabr - Azərbaycanda Müstəqilliyin Bərpası Günüdür". Baku TV (az.). 18 oktyabr 2023. 23 iyun 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 23 iyun 2026.
  11. 1 2 Cornell, Svante. Small Nations and Great Powers: A Study of Ethnopolitical Conflict in the Caucasus (ingilis). Taylor & Francis. 2000. ISBN 9780203988879. İstifadə tarixi: 15 iyun 2026.
  12. ↑ "Rus ordusunu Azərbaycandan çıxaran Elçibəyin dedikləri: "Yeltsinə dedim ki…"" (azərbaycan dili). Abzas.info. 24 noyabr 2020. İstifadə tarixi: 15 iyun 2026.
  13. ↑ Yunusov, Arif. Азербайджан в начале ХХI века: конфликты и потенциальные угрозы (PDF) (rus). Bakı: Adiloğlu. 2007. səh. 39. ISBN 9952-8052-0-9. 24 noyabr 2021 tarixində arxivləşdirilib (PDF).
  14. ↑ D. Furman. "Возвращение в третий мир. Грустная история про азербайджанскую демократию". Свободная мысль (rus) (11). 1993: 25.
  15. ↑ Furman, Dmitri; Abbasov, Əli. Азербайджанская революция (PDF) (rus). Moskva: Açıq Cəmiyyət İnstitutu. 2001. 5 oktyabr 2023 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 15 iyun 2026.
  16. ↑ "Generation Facebook in Baku - Adnan, Emin and the Future of Dissent in Azerbaijan" (ingilis). European Stability Initiative (ESI). 15 mart 2011. 16 fevral 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 14 iyun 2026.
  17. ↑ "Ebulfez Elçibey Anıtkabir'de". Dailymotion (Video) (türk). 3 sentyabr 2021 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 15 iyun 2026.
  18. ↑ Rəhimov, Ruslan; Əsgərli, Aynur. "Абульфаз Эльчибей: 82 года борцу за свободу Азербайджана" (rus). Anadolu Agentliyi. 24 iyun 2020. 2 dekabr 2024 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 15 iyun 2026.
  19. 1 2 de Vaal, Tomas. Чёрный сад. Армения и Азербайджан между миром и войной (PDF) (rus). Moskva: Tekst. 2005. 283. ISBN 5-7516-0528-4. 5 dekabr 2021 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 16 iyun 2026.
  20. 1 2 Çernyavski, Stanislav. Новый путь Азербайджана (rus). AzərMedia. 2002. 103. ISBN 9785212009164. İstifadə tarixi: 16 iyun 2026.
  21. ↑ "30 il öncəki QƏLƏBƏ: 4 iyulda Ağdərə azad edilmişdi". Modern.az (az.). 4 iyul 2022. İstifadə tarixi: 16 iyun 2026.
  22. ↑ "7 iyul Ağdərə rayonunun işğalı günüdür". Baku-Art.com (az.). 7 iyul 2021. 16 iyun 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 16 iyun 2026.
  23. ↑ Bircə Bayramova. Ermənistan-Azərbaycan Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həlli istiqamətində "907-ci maddə" həll olunmamış problem kimi // Tarix və onun problemləri, № 3, 2011, s.188–192.
  24. ↑ Balamirzə Məmmədli. "Azadlığı müdafiə aktı"na 907-ci düzəlişin səbəblərinin tarixşünaslığı. // Tarix və onun problemləri, № 2, 2026, s.166–173.
  25. ↑ Gregg, Heather S. "Divided They Conquer: The Success of Armenian Ethnic Lobbies in the United States" (PDF) (ingilis). Inter-University Committee on International Migration. 2002. səh. 22.
  26. ↑ Armenian National Committee of America. "President Bush Waives Section 907" (ingilis). ANCA. 25 yanvar 2002. 15 iyun 2010 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 19 iyun 2026.
  27. ↑ ""Azərbaycan Respublikasının Milli Ləl-Cəvahirat Fondunun yaradılması haqqında" Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Fərmanı". e-qanun.az (az.). 16 iyul 1992. 5 sentyabr 2025 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 25 iyun 2026.
  28. ↑ "Azərbaycan Respublikası milli valyutasının dövriyyəyə buraxılması haqqında AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASI PREZİDENTİNİN FƏRMANI". e-qanun.az (azərbaycan dili). 15 iyul 1992. 22 avqust 2024 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 25 may 2026.
  29. ↑ "Azərbaycan Respublikasında yaşayan milli azlıq, azsaylı xalq və etnik qrupların hüquq və azadlıqlarının qorunması, dil və mədəniyyətinin inkişafı üçün dövlət yardımı haqqında AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASI PREZİDENTİNİN FƏRMANI". e-qanun.az (az.). 16 sentyabr 1992. 9 fevral 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 25 may 2026.
  30. ↑ "Test üsulu ilk dəfə Azərbaycana necə "gəldi"... - 27 il öncə "qəbul mafiyası" belə zərərsizləşdirilmişdi... - TARİX". AzEdu (az.). 16 iyul 2019. 23 iyun 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 23 iyun 2026.
  31. ↑ "30 il təhsilin xidmətində". "Azərbaycan" qəzeti (az.). 14 dekabr 2022. 23 iyun 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 23 iyun 2026.
  32. ↑ "Kitabxanaşünaslıq və biblioqrafiya: Elmi-nəzəri, metodik və təcrübi jurnal". Kitabxanaşünaslıq və biblioqrafiya (az.). 2021. 23 iyun 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 23 iyun 2026.
  33. ↑ ""Latın qrafikalı Azərbaycan əlifbasının bərpası haqqında" Azərbaycan Respublikası Qanununun qüvvəyə minməsi qaydası barədə Azərbaycan Respublikası Ali Soveti Milli Şurasının Qərarı". e-qanun.az (az.). Azərbaycan Respublikası Ali Soveti Milli Şurası. 25 dekabr 1991. 3 iyul 2024 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 23 iyun 2026.
  34. ↑ "Ümumi". mfa.gov.az (az.). Azərbaycan Respublikası Xarici İşlər Nazirliyi. 5 iyun 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 24 iyun 2026.
  35. ↑ "The Great Oil Game: High Stakes in the Caspian". The Washington Post (ingilis). 1998. 6 mart 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 15 iyun 2026.
  36. ↑ "Thatcher in Baku: How BP broke into Azerbaijan" (ingilis). Platform London. 13 sentyabr 2012. 13 oktyabr 2020 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 15 iyun 2026.
  37. ↑ "Baroness Thatcher in Baku" (ingilis). Visions of Azerbaijan. 1 noyabr 2012. 12 yanvar 2025 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 15 iyun 2026.
  38. ↑ "Информация из документов, уточняющих потери" (rus). ОБД Мемориал. 5 dekabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 15 iyun 2026.
  39. ↑ "Elçibəy İnstitutu YARADILDI". Modern.az (az.). 17 noyabr 2020. İstifadə tarixi: 15 iyun 2026.
  40. ↑ "Azərbaycanda Elçibəy İnstitutu yaradıldı". Qaynarinfo.az (az.). 25 noyabr 2020. 22 iyun 2025 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 15 iyun 2026.
  41. ↑ "Kəramət Böyükçölün sirri nədədir? - Müsahibə". 8 sentyabr 2023 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 8 sentyabr 2023.

Ədəbiyyat

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Xarici keçidlər

[redaktə | vikimətni redaktə et]
Mənbə — "https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Əbülfəz_Elçibəy&oldid=9131378"