Xocalı soyqırımı

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Xocalı soyqırımı
Dağlıq Qarabağ müharibəsi
Khojaly Genocide memorial 3.JPG

Haaqa şəhərində Xocalı soyqırımı abidəsi
Tarixi 26 fevral 1992
Yeri Xocalı, Azərbaycan
Səbəbi Xocalı şəhərinin Ermənistan Silahlı Qüvvələri tərəfindən ələ keçirilməsi
Nəticəsi 161+, 200+[1](HRW)
485[2](Tomas de Vaal)
613[3] (AR rəsmi məlumatı)
Münaqişə tərəfləri
Flag of Armenia.svg Ermənistan Silahlı Qüvvələri
Flag of Armenia.svg Muzdlu dəstələr
Flag of Russia.svg Rusiyanın 366-cı motoatıcı alayı
Flag of Azerbaijan.svg Xocalının polis dəstəsi

Xocalı soyqırımı1992-ci il fevralın 25-dən 26-na keçən gecə Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən Rusiyanın 366-cı motoatıcı alayının iştirakı ilə Xocalı şəhərini işğal edərkən, etnik azərbaycanlılara qarşı baş vermiş soyqırımdır. Xocalı Ermənistan dəstələri tərəfindən zəbt olunduqdan sonra orada qalan mülki əhali deportasiya olundu. Bu əməllər mütəşəkkil formada həyata keçirildi.[4] Deportasiya olunan əhalinin əksəriyyəti Xankəndidə saxlanıldı və bu barədə “DQR” hakimiyyətinin müvafiq əmri olduğunun aşkar göstəricisidir. Xocalıda dinc əhalinin, o cümlədən qadınların “girov” kimi tutulması və saxlanılması “DQR” hakimiyyətinin Xocalının bütün dinc insanlarını əvəzsiz olaraq Azərbaycan tərəfinə qaytarmağa hazır olması ilə bağlı bəyanatları ilə aşkarca ziddiyyət təşkil edir. “Girov”ların saxlanma şəraiti kəskin dərəcədə qeyri-qənaətbəxş olmuş, Xocalının saxlanılan sakinlərinə qarşı zorakılıq tətbiq edilmişdir.[4]

Xocalı sakinləri qanunsuz olaraq mülkiyyətlərindən məhrum edildi, onların əmlakı Xankədidə və ətraf məntəqələrdə məskunlaşan şəxslər tərəfindən mənimsənildi.[4] “DQR” hakimiyyəti həmçinin şəhərdən çıxan və ya deportasiya olunan Xocalı sakinlərinə məxsus evləri zəbt etmək üzrə orderlər verməklə başqa şəxslərə məxsus bu cür əmlakın mənimsənilməsini leqallaşdırdılar.[4] Xocalıya hücumda Müstəqil Dövlətlər Birliyinin ordusuna məxsus olan 366-cı motoatıcı alayın hərbçiləri iştirak etmişdir.[4] “Memorial” hüquq müdafiə mərkəzinin qənaətinə görə, MDB hərbiçilərinin münaqişə regionunda hərbi əməliyyatlarda və döyüş fəaliyyətlərində iştirakı faktı, həmçinin münaqişə tərəflərinin birləşmələrinə hərbi əmlakın verilməsi faktları üzrə xüsusi araşdırmalar aparılmalıdır.[4]

Xocalı soyqırımı nəticəsində 63-ü uşaq, 106-sı qadın, 70-i qoca və qarı olmaqla, 613 Xocalı sakini qətlə yetirilib, 8 ailə tamamilə məhv edilib, 25 uşaq hər iki valideynini, 130 uşaq valideynlərindən birini itirib.[5] Düşmən gülləsindən 76-sı uşaq olmaqla, 487 nəfər yaralanıb. 1275 nəfər əsir götürülüb. Girov götürülənlərdən 150 nəfərinin, o cümlədən 68 qadın və 26 uşağın taleyi bu günədək məlum deyil.[6]

Bu hadisə Azərbaycanda və Türkiyədə "Xocalı qətliamı" və ya "Xocalı soyqırımı" kimi, Qərb və digər ölkələrdə "Xocalı qətliamı" kimi anılır. Ermənistanda faciə "Xocalı döyüşü" və ya "Xocalı hadisəsi" kimi təsvir olunur.

Zəmin[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Qarabağ müharibəsi

Xocalı 1991-cı ilin oktyabrından blokadada idi.[7] Oktyabrın 30-da avtomobil əlaqəsi kəsilmiş və yeganə nəqliyyat vasitəsi olaraq vertolyot əlaqəsi qalmışdı.[7] Xocalıya sonuncu vertolyot 1992-ci il yanvarın 28-də gəlmişdi. Şuşa şəhərinin səmasında mülki vertolyotun vurulması[8] və nəticədə 41 nəfərin faciəli surətdə həlak olmasından sonra isə bu əlaqə də kəsilmişdi.[7] Yanvarın 2-dən şəhərə elektrik enerjisi verilmirdi.[7]

1992-ci il yanvarın 2-də Ayaz Mütəllibov Azərbaycan Respublikası Prezidentinin vəzifəsini icarə etməyə davam etdi. Rəsmi olaraq, yeni yaradılmış Ermənistan Respublikası Dağlıq Qarabağda separatçılarla açıq olaraq hər hansı bir silah, yanacaq, ərzaq və ya digər maddi-texniki təmin olunmasıbı təkzib edirdi. Lakin, Levon Ter-Petrosyan sonra separatçılarının maaşlarının ödənilməsi və maddi-texniki təchizatı ilə təmin edilməsini etiraf etsə də, lakin döyüşə öz kişiləri göndərilməsini təkzib edirdi. Ermənistanı artıq Azərbaycan Respublikasının, zəiflədici blokada, həmçinin Azərbaycanın qonşusu olan Türkiyənin təzyiqi qarşılayırdı.[9] Erkən fevralda, Azərbaycan kəndləri olan Malıbəyli, QaradağlıAğdaban ermənilər tərəfindən işğal edildi və onların əhalisi köçürüldü, və nəticədə ən azı 140 yaralı və 99 nəfər həlak olmuşdu.[10]

Ermənistanın Qarabağla yalnız quru əlaqəsi yalnız vertolyotlar ilə daxil olunan Laçın dəhlizi idi. Bölgənin tək hava limanı paytaxt Xankəndindən yeddi km (4.3 mil) yerləşən təxminən əhalisi 6,000-10,000 olan Xocalı şəhər idi. Bundan əlavə, Xocalı Qrad raketlərinin artilleriya bazası kimi xidmət etmişdir: Xankəndidə ermənilərin yaşadığı multi-mərtəbəli binalara 400 Qrad raketləri atılmışdır.[11][12] Fevralın sonunda, erməni qüvvələri qarşıdakı hücum barədə xəbərdarlıq etdilər və Azərbaycana Xocalıda atəşin dayandırması üçün ultimatum vermişdi.[12][13][14]

Xocalıya hücum[redaktə | əsas redaktə]

Xocalı şəhəri

1992-ci ildə fevralın 25-dən 26-na keçən gecə Ermənistan silahlı qüvvələri, Rusiyanın 366-cı motoatıcı alayının zirehli texnikası və hərbi heyətinin köməkliyi ilə Azərbaycanın Xocalı şəhərini işğala başlayaraq, orada yaşayan etnik azərbaycanlıları vəhşicəsinə qətlə yetirməyə başladılar.[15] Xocalıya üç istiqamətdən hücum aparıldığından əhali Qarqar çayı istiqamətində meşələrə doğru qaçmağa məcbur olmuşdu.[16] Qarlı aşırımlarda və meşələrdə zəifləmiş, taqətdən düşmüş insanların çox hissəsi Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən burada da xüsusi qəddarlıqla məhv edilmişdir.[17]

“Memorial” İnsan Hüquqları Mərkəzinin 25-26 fevral 1992-ci il tarixdə Xocalı yaşayış məntəqəsinin işğalı zamanı insan hüquqlarının kütləvi şəkildə pozulması ilə bağlı hesabatında qeyd olunur ki, hücuma qədər Xocalıda şəhərin bir neçə yüz müdafiəçisi də daxil olmaqla 2-4 min əhali yaşayırdı.[4] Xocalını könüllü müdafiə qüvvələri, Azərbaycan Respublikası Daxili İşlər Nazirliyinin polis xüsusi təyinatlılarıAzərbaycan milli ordusunun əsgərləri qoruyurdu.[4] Hər iki tərəfdən alınan məlumata görə şəhərdə üç ədəd zirehli texnika, həmçinin “Alazan” raket qurğusu yerləşirdi. Xocalıya hücum edən şəxslər və Dağlıq Qarabağ “rəsmiləri” Xocalıda həmçinin iki ədəd “Qrad” tipli reaktiv atəş sisteminin olduğunu söyləyirlər.[4]

Hücumun iştirakçıları[redaktə | əsas redaktə]

Hesabatda hücumun iştirakçılarının, “Artsaxın Milli Azadlıq Ordusu (AMAO)” “Dağlıq Qarabağ Respublikası”nın Ali Sovetinin plenumunun qərarı ilə təyin olunan baş komandan və qərargah rəisinə tabe olan ərazi komandanlıqlarının tabeliyində olan dəstələrdən (bölüklərdən) ibarət olması qeyd olunur.[4] “Memorial” müşahidəçiləri Xocalıya hücum etməyə şəxsən kimin əmr verdiyi və ya əməliyyata görə kimin məsuliyyət daşıdığı barədə məlumat ala bilməmişdir, lakin “DQR” rəhbərliyinin onun Dağlıq Qarabağda vəziyyətə tam nəzarət etməsi ilə bağlı bəyanatını əsas götürərək Xocalını zəbt etmək əməliyyatının həm planlaşdırmasına, həm də icrasına görə məsuliyyətin də onun daşıdığı nəticəsinə gəlmək olar.[4]

366-cı motoatıcı alayın rolu[redaktə | əsas redaktə]

Bütün Xocalı qaçqınlarının söylədiklərinə görə şəhərə hücumda Sovet Ordusunun 366-cı motoatıcı alayının hərbçiləri iştirak edirdi, hətta onlardan bəziləri şəhərə də girmişlər.[7][18][4] Hərbi hissənin komanda heyəti, əhalinin müqaviməti ilə rastlaşdıqlarına görə alayın sərbəst çıxarılmasını təmin edə bilmədiyini qeyd edirdi.[19] Bu məqsədlə Gəncədə yerləşən desant diviziyasının qüvvələri cəlb edilməli oldu. Ancaq bu qüvvələr gələnədək alayın 103 nəfəri, əsasən ermənilərdən ibarət olan və qırğında iştirak etmiş hərbçi əmrə tabe olmaqdan boyun qaçıraraq Qarabağda qaldılar.[20][21][22] Alayın komandanlığının cinayət sövdələşməsi və alayın çıxarılmasına məsul olan digər şəxslərin məsuliyyətsizliyi nəticəsində hərbi texnikanın bir hissəsi, o cümlədən zirehli texnika ermənilərə təhvil verildi.[23]

Erməni tərəfindən alınmış məlumata görə 366-cı alayının döyüş maşınları və onların heyəti şəhərə hücum əməliyyatında iştirak etmişdir, onlar şəhərə atəş açmış, lakin ora daxil olmamışdır.[4] Erməni tərəfi hərbiçilərin döyüş əməliyyatlarında iştirakı üçün alayın komandanılığının yazılı əmrinin olmadığını bildirir.[4]

Hücumun gedişatı[redaktə | əsas redaktə]

Xocalı qaçqınları qatarda, Ağdam, 1992-ci il.

Xocalı fevralın 25-də saat 23:00-dan toplardan atəşə tutulmağa başlanmışdır.[4] İlk növbədə yaşayış massivində yerləşən kazarma və müdafiə nöqtələri dağıdıldı. Piyada dəstələr şəhərə fevralın 26-sı gecə saat 01:00-04:00 arası girmişdir. Ermənistan silahlı birləşmələrin üzvlərinin məlumatına görə Xocalı qarnizonunun silahlı müqaviməti tezliklə tam olaraq qırıldı. Xocalıdakı dağıntılar artilleriya hücumunun olduğunu təsdiq edir, onlar gərgin küçə döyüşləri nəticəsində yaranan dağıntı və zədələnməyə bənzəmirdilər. Sonuncu müdafiə nöqtəsi saat 07:00-da məhv edildi. Hücum başladıqdan dərhal sonra əhalinin bir hissəsi Ağdam istiqamətinə hərəkət edərək Xocalını tərk etməyə başladılar. Şəhəri tərk edən bəzi qrupların tərkibində şəhər qarnizonundan olan silahlı şəxslər var idi.[4]

Əhali şəhəri iki istiqamətdə tərk etdi:[4]

  • Şəhərin şərq hissəsindən çay yatağı boyunca şimal-şərq istiqamətinə, Əsgəranı sol tərəfdə saxlamaqla (Ermənistan rəsmiləri məhz bu yolun “azad dəhliz” kimi saxlanıldığını bildirir);
  • Əsgəranı sağ tərəfdə saxlamaqla şəhərin şimal hissəsindən şimal-şərq istiqamətinə (görünür bu yolla qaçqınların az bir hissəsi keçmişdir).

Beləliklə mülki əhalinin əksər hissəsi Xocalını tərk etdi, təxminən 200-300 nəfər öz evlərində və zirzəmilərində gizlənərək Xocalıda qaldı. Hücum zamanı şəhərin bombalanması nəticəsində Xocalıda qeyri-müəyyən sayda mülki əhali öldürüldü. Erməni tərəfi praktiki olaraq bu cür öldürülən əhalinin sayı ilə bağlı məlumat verməkdən imtina etdi (26 fevral tarixində Xocalı rayonunda olan “Qolfstrim” assosiasiyasının tele-müxbiri I.Burqanskinin məlumatında əhalinin əksəriyyəti müdafiə qarnizonunun bölmələrinin minomyot atəşindən öldüyü göstərilir, lakin Burqanskinin hücuma dair təsvir etdiyi əksər təfərrüatlar bütün mənbələrdən alınan digər məlumatlara uyğun gəlmədiyindən onun bu məlumatları şübhə doğurur.)[4]

Erməni tərəfinin məlumatına görə hücum edənlər 10-12 nəfər ölüm itkisi vermişdir.[4]

Əhalinin çıxması üçün "azad dəhliz"[redaktə | əsas redaktə]

“DQR” rəsmilərinin məlumatına görə mülki əhalinin Xocalıdan çıxması üçün şəhərin şərq hissəsindən başlayan, çay yatağı ilə davam edən və şimal-şərq tərəfə, Ağdama doğru istiqamətlənən və Əsgəranı sol tərəfdən keçən “azad dəhliz” saxlanılmışdı. Bu “dəhliz” 100-200, bəzi yerlərdə isə 300 metrə çatan enliyə malik idi. Ermənistan silahlı birləşmələrinin üzvləri mülki əhaliyə və həmin “dəhlizin” hüdudlarında yerləşən silahsız hərbi birləşmələrin üzvlərinə atəş açmayacağına söz vermişdi.[4]

“DQR” rəsmilərinin və hücumda iştirak edən şəxslərin məlumatına görə hücum başlanarkən zirehli döyüş maşınlarında quraşdırılmış səsucaldan cihazlar vasitəsilə Xocalı sakinləri bu cür “dəhliz”in mövcudluğu barədə məlumatlandırılmışdır. Lakin bu məlumatı verən şəxslər Xocalının əksər sakinlərinin atışma səsləri və səsgücləndiricilərin gücünün zəif olması səbəbindən “azad dəhliz” barədə xəbəri eşitməyə bildiyini istisna etmədilər. “DQR” rəsmiləri həmçinin bildirdilər ki, hücuma bir neçə gün qalmış Xocalı üzərindən helikopterlər ilə əhaliyə “azad dəhliz”dən istifadə etmək çağırışı ilə müraciət edən vərəqələr paylanmışdır. Lakin, bunun sübutu üçün “Memorial” müşahidəçilərinə bu cür vərəqənin bircə dənə də olsa nümunəsi təqdim edilə bilmədi. “Memorial” müşahidəçiləri Xocalıda da bu cür vərəqələrin heç bir izinə rast gəlməmişdir. Dindirilən Xocalı qaçqınları bu cür vərəqələr barədə heç nə eşitmədiyini söylədilər.[4]

Ağdam və Bakıda “Memorial” müşahidəçiləri Xocalıya hücum zamanı şəhəri tərk etmiş 60 nəfərlə sorğu-sual etmişlər. Soruşulanlardan ancaq biri söyləmişdir ki, “azad dəhliz” barədə məlumatı olmuşdur (Xocalı qarnizonunun “hərbiçi”si onu xəbər etmişdir). “Memorial” müşahidəçilərinin Xankəndidə təcridxana mərkəzində deputat Paruyr Hayrikyan iştirakı ilə söhbət etdiyi (söhbət Ermənistan televiziyasının operatoru tərəfindən lentə alınmışdır) əsir götürülən Xocalı sakinləri “azad dəhliz” barədə heç nə eşitməmişdir.[4]

Hücumdan bir neçə gün öncə Ermənistan tərəfinin nümayəndələri radio əlaqədən istifadə edərək dəfələrlə Xocalı qurumlarını planlaşdırılan hücum barədə məlumatlandırmış və onlardan dərhal əhalini tam şəkildə şəhərdən çıxarmağı tələb etmişdir.[4] Bu məlumatın Azərbaycan tərəfindən alındığı və Bakıya ötürüldüyü Bakinskiy Raboçiy qəzetinin buraxılışında təsdiq olunmuşdur.[4] “Dəhliz”in möcvudluğu barədə “Russkaya mısl” qəzetinin 03.04.1992-ci il tarixli nəşrində göstərilir və bu barədə Xocalı icra hakimiyyətinin başçısı Elman Məmmədovun sözlərindən sitat gətirilir:

" Biz bu dəhlizin mülki əhalinin çıxması üçün nəzərdə tutulduğunu bildirdik...[4]
"

Soyqırım[redaktə | əsas redaktə]

Şəhərdən çıxan əhalinin taleyi[redaktə | əsas redaktə]

1992-ci il mart ayının ilk günlərində Xocalıda rusiyalı jurnalist Viktoriya İvleyeva tərəfindən çəkilən fotoşəkil - torpaqdakı meyitlər fonunda şəhərdə talançılıqla məşğul olan erməninin maşını

Hücum başlayan kimi sakinlər təşviş içində şəhəri tərk etməyə cəhd göstərdilər.[4] Əhali ən vacib əşyalarını belə götürməyə imkan tapa bilmədilər - əksəriyyət yüngül geyimdə qaçdılar (nəticədə onlar müxtəlif dərəcəli donvurmanın qurbanına çevrildilər), BakıdaAğdamda dindirilən qaçqınların əksəriyyətinin hətta sənədləri yox idi. Əhalinin əksəriyyəti şəhəri çayın yatağı boyunca hərəkət edərək (birinci yol – “Xocalıya hücum” bölməsinə baxın) tərk etdi. Bəzi qaçqın qruplarının tərkibində şəhər qarnizonundan silahlı şəxslər var idi. Azərbaycanın Ağdam rayonunun yaxınlığında “azad dəhliz”lə hərəkət edərkən bu insanlara atəş açıldı və nəticədə onların çox hissəsi öldürüldü. Sağ qalan qaçqınlar dağınıq düşdü. Xilas olmağa çalışanlar erməni postalarına dirəndilər və orada atəşə məruz qaldılar. Yalnız qaçqınların bir hissəsi Ağdama çata bildi; bəziləri, əsasən qadın və uşaqlar (dəqiq sayını müəyyən etmək mümkün deyil) dağlarda hərəkət edərkən donaraq öldülər; Ağdama çata bilənlərin ifadələrinə görə bəziləri Pircamal və Naxçıvanik kəndlərində əsir götürüldülər. Dəyişdirilən Xocalı sakinlərinin ifadələrinə görə əsir götürülənlərin bəziləri qətlə yetirildi.[4]

Qaçqınların öldürüldüyü yer, həmçinin öldürülənlərin meyidləri Azərbaycan bölmələri cəsədləri helikopterlə Ağdama aparmaq üçün əməliyyat keçirərkən video çəkilişə alınmışdır. Lentə alınan kadrlardan görünür ki, öldürülənlərin cəsədləri geniş məkana səpələnmişdir. Qətliam yerində filmə alınan cəsədlərin böyük əksəriyyətini qadın və yaşlıların cəsədləri təşkil edirdi, öldürülənlərin arasında uşaqlar da var idi. Eyni zamanda, öldürülənlərin arasında formada olanlar da var idi. Videoda ümumilikdə onlarla cəsəd göstərilirdi.[4] Ehtimal etmək olar ki, relyefin çətinliyi və əksər insanların fiziki qabiliyyətləri nəzərə alınaraq, qaçqınlar təxminən yeddi və ya səkkiz saata Xocalıdan qətliam yerinə çata bilmişlər (“azad dəhliz”ə paralel yol boyunca hərəkət iki saat çəkir). Beləliklə qaçqınlar sübh tezdən atəşə məruz qalmışlar.

Dörd gün ərzində Ağdama təxminən 200 cəsəd gətirildi. Onlarla cəsədin üzərində dəyişiklik əlamətləri var idi. Ağdamda tibbi qatarda işləyən həkimlər azı dörd baş dərisi soyulmuş və bir başı kəsilmiş cəsəd qeydə almışdır.[4] Ağdamda 181 meyidin (130 kişi, 51 qadın, o cümlədən 13 uşaq) məhkəmə-tibbi ekspertizası aparılmışdır; ekspertlərin gəldiyi nəticələrə görə 151 nəfər güllə yarasından, 20 nəfər mərmi yaralarından, 10 nəfər isə küt alətlə zərbədən ölmüşdür. Bundan başqa, Xocalı rayonundan gətirilmiş bir neçə meyit üzərində də məhkəmə-tibbi ekspertiza keçirilmişdir. “DQR” rəsmiləri “Memorial” müşahidəçilərinə “120-130 cəsədin onların razılığı ilə Ağdama” gətirildiyini bildirmişdir. 96 meyit Ağdamda dəfn olundu. Digərlərinin meyidləri qohumlarına çatdırıldı.[4]

“DQR” rəsmiləri və Ermənistan silahlı dəstələrinin üzvləri “azad dəhliz”də mülki əhalinin öldürülməsini hərəkət edən qaçqınların arasında erməni postlarına atəş edən və cavab atəşini məcbur edən silahlı şəxslərin olması və həmçinin Azərbaycan qüvvələrinin əsas hissəsinin müdaxilə cəhdləri ilə izah etmişdir. Ermənistan silahlı dəstələrinin sözlərinə görə Azərbaycan bölmələri Ağdamdan “azad dəhliz” istiqamətində silahlı müdaxiləyə cəhd etmişdir. Erməni postları hücumu dəf edərkən, Xocalıdan birinci qrup qaçqınlar yaxınlaşdı. Qaçqınların arasında olan silahlı şəxslər erməni postlarına atəş açdılar. Döyüş zamanı bir post dağıdıldı (iki nəfər öldürüldü və 10 nəfər yaralandı). Lakin azərbaycanlıların bilmədiyi digər post Xocalıdan gələn insanlara yaxın məsafədən atəş altına aldılar.[4]

Xocalı qaçqınları verdiyi ifadələrində (o cümlədən mətbuatda çap olunmuş) qaçqınlar axınında olan silahlı şəxslərin erməni postları ilə atışma apardıqlarını, lakin hər dəfə atışmanı başlayan tərəfin erməni olduğunu söylədilər. Həmçinin 2-ci yol (“Xocalıya hücum” bölməsinə baxın) ilə gedən və Əsgəranı özlərindən sağ tərəfdə saxlayan qaçqın qrupları da atəşə məruz qalmışdı. Ağdam şəhərindəki tibb vaqonunun demək olar ki, Xocalının bütün qurban və müdafiəçilərinin əks olunduğu jurnalında beş yüz doxsan səkkiz yaralı və donvurma qurbanları (sonuncu qrup üstünlük təşkil edirdi) qeydə alınmışdı.[24] Canlı vəziyyətdə baş dərisinin soyulması halı da burada əks olunmuşdur.[24]

Xocalıda ölən şəxslərin ümumi sayını qiymətləndirərkən insanların yalnız qaçqınların güllələnməsi nəticəsində deyil (bu cür öldürülən insanların cəsədlərinin bir hissəsi Ağdama gətirilmişdir), həmçinin dağlarda hərəkət zamanı donvurma səbəbindən ölməsi faktı da nəzərə alınmalıdır.[24] “Memorial” müşahidəçiləri üç uşağını bu yolla itirmiş bir qadınla söhbət etmişdir. Xocalının donvurma nəticəsində ölmüş sakinlərinin dəqiq sayını müəyyən etmək mümkün olmamışdır.[24] “Qarabağ” qəzetinin 26.03.1992-ci il tarixli buraxılışında verilən məlumata görə Xocalı qaçqınlarına yardım komissiyası 476 şəhid ailəsinə yardım etmişdir.[4]

Şəhərdə qalan sakinlərin taleyi[redaktə | əsas redaktə]

Şəhər erməni silahlı dəstələri tərəfindən zəbt ediləndə orada 300 dinc əhali, o cümlədən 86 axısqa türkü qalmışdı.[4] Sakinlərin, hücumun iştirakçılarının, “DQR” rəsmilərinin və həmin ərəfədə Xocalı rayonunda olan kütləvi informasiya vasitələrinin nümayəndələrinin ifadələrinə görə qalan sakinlərin hamısı əsir götürüldü və üç gün ərzində Xankəndiyə (təcridxana mərkəzi və nəqliyyat dəstəsinin binasına), Krasniy kəndində saxlama yerinə və Əsgəran rayonunda təcridxanaya aparıldı.[4] “DQR” rəhbərliyinin razılığı ilə onların bəziləri Azərbaycan ərazisində qohumları həbsdə olan erməni ailələrinin xüsusi evlərinə aparıldı.[4]

“DQR” rəsmilərinin məlumatına görə bir həftə ərzində bütün qadın və uşaqlar heç nə alınmadan Azərbaycan tərəfinə təhvil verildi. Hər iki tərəfdən alınan məlumata görə Xocalının həm şəhərin ələ keçirilməsi zamanı, həm də Ağdama gedərkən tutulan 700 nəfərdən çox əsir götürülmüş sakini 28.03.1992-ci il tarixinə kimi Azərbaycan tərəfinə təhvil verilmişdi.[4] Onların əksəriyyətini qadınlar və uşaqlar təşkil edirdi. Eyni zamanda, bir çox Xocalı sakinlərinin ifadələrinə görə qadın və uşaqlar, həmçinin kişilər “dəyişdirmə vasitəsi” kimi saxlanılırdı. Bu ifadələr “Memorial” nümayəndələrinin şəxsi müşahidələri ilə təsdiqlənmişdi: 13 mart tarixinə Əsgəran şəhərində qadın və gənc qızlar da daxil olmaqla Xocalı sakinləri hələ də girov kimi saxlanılırdı. Bu tarixdən sonra da qadınların zor gücü ilə Əsgəranda saxlanıldığına dair etibarlı sübutlar mövcuddur.[4]

Əsir düşmüş əhali və Xocalı müdafiəçilərinin saxlanılma şəraiti[redaktə | əsas redaktə]

Ağdamda Xocalı soyqırımının şahidi olan qaçqın

“Memorial” müşahidəçilərinin Xankəndi rayonunda yerləşən əsir götürülmüş Xocalı sakinlərinin və Azərbaycan silahlı birləşmələrinin əsir götürülmüş üzvlərinin (onların hamısı münaqişə zonasında “girov” kimi müəyyən olunur) saxlanıldığı təcridxana mərkəzində keçirdiyi baxış zamanı onların saxlanma şəraitinin hədsiz dərəcədə qeyri-qənaətbəxş olduğu müəyyən olundu.[4] Təcridxana mərkəzində saxlanılan azərbaycanlıların xarici görkəmi onların zəif qidalandırıldığını göstərirdi və onlarda taqətdən düşmənin aydın əlamətləri görünürdü. Şifahi şəkildə alınan məlumatlara görə əsirlər müntəzəm surətdə döyülürdülər.[4] Həmçinin o da qeyd edilməlidir ki, müşahidəçilərə yalnız bəzi girovlara baxmağa imkan verilmişdi.[4]

Təcridxananın rəisi mayor Xaçaturyan əsirlikdə olan şəxslərlə hətta bir neçə dəqiqəlik təkbətək söhbət aparmağı qadağan etdi.[4] Yalnız təsadüf nəticəsində bir dəfə belə bir söhbət aparmaq mümkün oldu. Əsir götürülən və sonralar dəyişdirilən Xocalı sakinləri və şəhər müdafiəçilərinin ifadələrinə görə onlar döyülmə hallarına məruz qalırdılar.[4] İfadələrin bir çoxunda qadın və uşaqların kişilərdən fərqli olaraq döyülmədiyi deyilirdi. Lakin Bakı və Ağdamda həkimlərin də təsdiqlədiyi kimi azyaşlılar da daxil olmaqla zorlama halları barədə ifadələr mövcuddur.[4]

Allahverdi Bağırovun Xocalı soyqırımı zamanı həlak olanların meyidlərinin döyüş meydanından çıxarılmasında və azərbaycanlı əsirlərin erməni işğalçı əsgərlərin meyidləri və əsirləri ilə dəyişdirilərək azad edilməsində böyük xidməti olub.[25] O, erməni polkovnik Vitali Balasyan vasitəsilə üç gün ərzində 1003 Xocalı əsirini ermənilərin əlindən xilas etmişdir.[26] Allahverdi Bağırov erməni əsirləri avtobusla gətirib, sahiblərinə təhvil verdi. O, cəsədləri Ağdam məscidində, kəfənə tutdurub torpağa tapşırırdı, Ağdamın Qarağacı qəbiristanlığında Azərbaycan əsirləri təhvil aldı.[27] Məhz Allahverdi Bağırovun Vitali Balasanyanla apardığı danışıqlar nəticəsində hərbi operator Seyidağa MövsümlüÇingiz Mustafayevin Xocalı hadisələrinin görüntülərini lentə alması mümkün olmuşdu.[28]

Soyqırımın qurbanları[redaktə | əsas redaktə]

Əksər Azərbaycan və beynəlxalq KİV-lərdə qeyd olunur ki, Xocalı soyqırımı nəticəsində 63-ü uşaq, 106-sı qadın, 70-i qoca və qarı olmaqla, 613 Xocalı sakini qətlə yetirilib, 8 ailə tamamilə məhv edilib, 25 uşaq hər iki valideynini, 130 uşaq valideynlərindən birini itirib.[29][30] Düşmən gülləsindən 76-sı uşaq olmaqla, 487 nəfər yaralanıb.[30] 1275 nəfər əsir götürülüb. Girov götürülənlərdən 150 nəfərinin, o cümlədən 68 qadın və 26 uşağın taleyi bu günədək məlum deyil.[30]

Azərbaycan Parlamentinin Hüquq, qanunçuluq və müdafiə məsələləri idarəsinə rəhbərlik edən və Xocalı hadisələrinin istintaqını aparan parlament qrupunun tərkibinə daxil olan Namiq Əliyevin 23 aprel tarixində ”Helsinki Watch”a bildirdiyinə görə Ağdamda 213 Xocalı qurbanı dəfn olunub. Ağdamda müvəqqəti olaraq yaradılmış hospitalda qəbul edilmiş bəzi cəsədlər kombatant kimi müəyyən edilmişdir.[31] Helsinki Watch 180 Xocalı sakininin itkin düşdüyü qeyd edir.[31]

«Qara bağ» kitabının müəllifi Tomas de Vaalın fikrincə, faciə nəticəsində 485 insan (donma nəticəsində həlak olmuşlar da daxil olmaqla) həlak olmuşdu.[32] Azərbaycan hakimiyyətinin rəsmi hesablamasında 25-26 fevralın hadisələri zamanı zərər çəkmiş ölü sayı 613 nəfər idi, bunlardan da 63-ü uşaq, 106-sı qadın, 70-i isə ahıl yaşlı insanlar olmuşdur.[33]

Xocalı sakinlərinin əmlakı[redaktə | əsas redaktə]

Şəhərdən çıxan Xocalı sakinləri hətta zəruri əşyaları belə götürə bilməmişdilər.[4] Erməni silahlı qüvvələrinin Xocalıdan çıxardıqları sakinlərə heç olmasa əşyalarının bir hissəsini götürməyə imkan verilmədi.[4] “Memorial” müşahidəçiləri şəhərdə azğın, heç nə ilə qarşısı alınmayan soyğunçuluğun şahidi olmuşlar. Şəhərdə qalan əmlak Stepanakert və yaxınlıqdakı yaşayış məntəqələrinin əhalisi tərəfindən daşınırdı.[4] Çox evlərin darvazalarında onların yeni sahiblərinin adları yazılmışdı.[4] “DQR” ali sovetinin qərarına əsasən ehtiyacı olan ermənilər Xocalıdakı evlərə köçürülür və bunun üçün onlara nömrələr verilir.[4]

Xocalı soyqırımı zamanı şahidlərin xatirələri[redaktə | əsas redaktə]

1992-ci ildə Bakı Dəmiryol Stansiyasına qatarla Xocalı soyqırımında ölən və yaralıların gətirilməsi. Ölülər təcili tibb yardımı maşınları ilə aparılırdı.

Tərəvəz mağazasında işləmiş 33 yaşlı Nigar Əzizovanın “Helsinki Watch”-a (Human Rights Watch) söylədiyinə görə kütlə öldürülməyə başladığı zaman onlar geri çevrildi və müxtəlif istiqamətlər üzrə qaçmağa başladı.

" Kütlə təxminən altmış metr uzunluğunda idi. Mən ortada idim və irəlidə olan insanların əksəriyyəti öldürülmüşdü. Naxçıvanikdə bu insanların irəlidən öldürüldüyünü gördük. Onlar qışqıraraq ölürdülər. Onları üzlərindən tanıyırdım. Onların üzərindən keçdikdə üzlərini görürdüm. Uşaqlar görməsin deyə onların gözlərini bağlayırdıq.[31] "

Sonradan əsir götürülən gənc azərbaycanlı qadın “Helsinki Watch”a dediklərindən:

" Ora şumlanmış sahə idi. Biz oraya yaxınlaşdıq və onların atəş açmağa başladığını gördük. Bu sahədə altmışa qədər ölmüş insan gördüm. Mənimlə birlikdə qaçanlar yıxılaraq ölürdülər.[31] "

Xocalı soyqırımı şahidi Həsən Allahyarovun dediklərindən:

" Tank atmağa başlayan zaman biz bütün istiqamətlərdə qaçmağa başladıq. Mən səpələnmiş meyidlər gördüm və onların əhatəsində olan bütün insanların yıxıldığını gördüm.[31] "

Xocalı soyqırımı şahidi Hicran Ələkbərovanın dediklərindən:

" Naxçıvanikə çatan zaman səhər saat 9:00 idi. Orada bir sahə və çoxlu ölmüş insan var idi. Onların sayı yüz olardı. Saymağa cəhd etmədim. Bu sahədə mən yaralanmışdım. Əlif Hacıyev yaralanmışdı və mən ona kömək etmək istədim. Güllə mənim qarnıma dəydi. Onların haradan atdığını görürdüm. Sahədə olan digər meyidlər də gördüm. Onlar yenicə öldürülmüşdülər – dərilərin rəngi hələ dəyişməmişdi.[31] "

Xocalı soyqırımı şahidi 50 yaşlı Baloğlan Allahyarovun dediklərindən:

" Naxçıvanikə səhər saat 8:00-də çatdıq və onlar atəş açan zaman bir sahənin ortasında idik. Onlar yalnız bir istiqamətdən – meşədən – atəş açırdı. Sonra biz bu sahədən həyat yoldaşım və baldızımın öldürüldüyü dərəyə doğru qaçdıq. Onlar təxminən iyirmi metr məsafədən öldürülmüşdü. Baldızım üç yerdən vurulmuşdu – baş, qarın və ayaq nahiyəsindən. Həyat yoldaşıma arxadan atəş açılmışdı. [Ermənilər] onların üzüklərini götürmüşdülər.[31] "

Xocalı soyqırımı şahidi səhər saat 8:00-də Nazilə Əhmədova sol ayağından güllə yarası aldı:

" Biz iməkləyirdik. Ayaq üstə duran hər kəs yaralanmışdı. Ayaqlarımı rahatlamaq üçün ayağa durdum və mən də yaralandım. Xeyli sayda insanın yaralandığını gördüm və iməkləyərək onlardan aralanmalı olduq. Yaralandıqdan sonra məni keçən bir çox insanı görmədim; onlar meşədə gizlənmişdilər. Axşam saat 7:00-yə kimi qarda qaldım. Xalq Cəbhəsinin üzvləri gəldi və mənə qaçmağa kömək etdi.[31] "

Xocalı döyüşündə iştirak etmiş Azərbaycanın Milli Qəhrəmanları[redaktə | əsas redaktə]

150x150px
Allahverdi Bağırov .jpg
Tofiq Hüseynov.jpg
Aqil-Quliyev.jpg
İnqilab İsmayılov .jpg
Füzuli Rüstəmov.jpg
Əlif Hacıyev
Allahverdi Bağırov
Tofiq Hüseynov
Aqil Quliyev
İnqilab İsmayılov
Füzuli Rüstəmov

Xocalının müdafiəsi zamanı altı Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı iştirak etmiş, onlardan yalnız Allahverdi Bağırov sağ qalmışdır.[7] Döyüşlərdə Şöhrət Həsənov şəhid olmuş və ölümündən sonra Azərbaycan prezidenti tərəfindən "İgidliyə görə" medalı ilə təltif olunmuşdur.[7]

  • 1992-ci ilin fevralın 25-də Əlif Hacıyev və onun dəstəsi səhər saat beşə qədər düşmənə ciddi müqavimət göstərdilər.[34] Amma döyüşlər qeyri-bərabər qüvvələr arasında gedirdi. Əlif Hacıyev yenə gücünə, adamların etibarına və etimadına inanıb geri çəkilmədi. İlk növbədə dinc əhalini nisbətən təhlükəsiz yerə çatdırmağa cəhd göstərdi.[34] Qanlı döyüş gecəsində adamların bir hissəsini Ağdamın Şelli kəndinə çatdıra bildi.[34] Amma hələ də təhlükədə xeyli adam vardı və bu adamlar Əlif Hacıyevin yolunu gözləyirdi.[34] Belə məqamda Hacıyev bir an belə dinclik tapmırdı, qətiyyətlə yenidən geriyə döndü.[34] Avtomatın darağını dəyişərkən düşmən gülləsi Əlif Hacıyevin qəlbinə sancılır.[34] Onun cəsədi Xocalıda 5 gün böyürtkən kolunun dibində qalmışdı.[35] Onun Nazim adında işçisi, Hacıyev vurulanda böyürtkən kolunun dibində onun yerini rahatlayıb, sırıqlısını da üstünə örtmüşdü.[35] Nazim oradan Əlif Hacıyevin cəsədini götürəndə ermənilərdən biri deyib ki: “Əgər bilsələr bu Əlifin meyididir, ermənilər onu sizə verməyəcəklər”. Ona görə də, Hacıyevin cəsədini maşında o biri meyidlərin altında gizlədib gətirmişdi.[35]
  • 1991-ci ildə Tofiq Hüseynovun təşəbbüsü və komandirliyi ilə "Xocalı Özünümüdafiə batalyonu" yaradılır.[7] 1992-ci il fevralın 25-dən 26-na keçən gecə, o düşmənlə axıra qədər vuruşub, dinc əhalinin xeyli hissəsinin təhlükəsiz yerə çıxmasını təmin edib. O, axırıncı gülləsinə qədər döyüşüb, sonda qumbara ilə özünü partladıb, 10 nəfərə yaxın ermənini də məhv edib.[36]
  • 1992-ci il, fevralın 25-dən 26-na keçən gecə, İnqilab İsmayılov yaralıların və meyitlərin daşınmasında fədakarlıq göstərir, ermənilərdən qisas almağa çalışır, bunun üçün məqam axtarırdı.[7] Bundan sonra İnqilab İsmayılov günahsız insanların qısasını almaq üçün Ağdam ətrafındakı döyüşlərdə qəhrəmancasına döyüşməyə başladı. Onun son döyüşü Daşbaşı yüksəkliyində oldu. O yüksəkliyi götürmək üçün İnqilab 25-dək erməni əsgərini məhv etdi, ancaq özü də qəhrəmancasına həmin döyüşdə həlak oldu.[7]
  • Fevralın 18-də Aqil Quliyev qız-gəlinləri Xocalıdan çıxarmaq üçün 11 nəfər döyüşçüsünü götürüb, mühasirəni yarmaq üçün erməni postuna yaxınlaşır.[37] Postda erməni quldurlarına göz açmağa imkan verməyib 21 nəfərini öldürürlər.[37] Otağa girəndə döyüşçü yoldaşı İlqar Musayevə güllə dəyir.[37] Aqil Quliyev onu təhlükəsiz yerə aparmaq istəyir, lakin avtomatdan açılan atəş onun qıçlarına dəydi.[37] İlqar həyatla vidalaşır, özünü yetirən Cabbar isə düşməni qətlə yetirir.[37] Bu döyüşdə Cabbar və Hafiz də yaralandılar.[37] Yaralı döyüşçülər əməliyyatı başa çatdırmadan geri döndülər.[37] Yaralı döyüşçülər çox əzab-əziyyətlə onu öz postlarına çatdıra bildilər.[37] Aqil Quliyevin təcili cərrahiyyə əməliyyatına ehtiyac vardı.[37] Lakin həmin zaman, nə həkim çağırmaq, nə də Aqil Quliyevi hospitala çatdırmaq mümkün deyildi.[37] 1992-ci il fevralın 25-də, döyüş yoldaşları Quliyevi xərəyə qoyub Xocalı soyqırımından xilas etmək üçün çalışırdılar.[37] Bütün Xocalı sakinləri şəhərin uzunmüddətli müdafiəsində onun misilsiz xidmətlərini yaxşı bilirdilər.[37] Növbə ilə onu Kətik kəndinin yanına qədər gətirib çıxardılar.[37] Lakin dağın döyüşündə erməni əsgərlərinin pusqusuna düşdülər.[37] Aqil Quliyevi aparanlardan hamısı həlak oldu, bir güllə də Aqilə dəydi.[37] Aqil Quliyevin meyitini beş gün sonra martın 2-də hadisə yerindən götürmək mümkün oldu.[37]
  • 1992-ci il 26 fevral gecəsi, Füzuli Rüstəmov əlində avtomat silahla qız-gəlinlərin ermənilərə əsir düşməməsi üçün Kətik meşəsində, Naxçıvanlı kəndi yaxınlığında döyüşürdü.[7] O, iki dəfə qadınları, uşaqları, qocaları erməni hərbçilərinin mühasirəsindən çıxararaq Ağdama doğru göndərə bilmişdi. Rüstəmov üçüncü dəfə insanları mühasirədən çrxarmaq istəyəndə sayca çox olan erməni hərbçiləri onu ağır yaraladılar. Yoldaşları yaralanmış insanları, o cümlədən Füzulini çox çətinliklə Ağdam hərbi qospitalına çatdırsalar da, onun həyatını qurtarmaq mümkün olmur.[7]
  • 1992-ci il 26 fevralda, Şöhrət Həsənov özünümüdafiə batalyonunun üzvü kimi Xocalıda Ermənistan Silahlı Qüvvələrinə qarşı vuruşdu.[7] Ermənilər onu ancaq yaralayandan sonra əsir götürə bilmişdilər.[7] Onu işgəncə verərək öldürüblər: Əvvəlcə sağ qolunu və sağ qıçını kəsiblər, sonra sağ gözünü çıxarıblar və bu cür işgəncələri davam etdirərək onu qətlə yetiriblər.[7] Şöhrət Həsənovun cəsədini bir ay sonra tapılmış və Bakının Şəhidlər Xiyabanında dəfn edilmişdir.[7]

Reaksiyalar[redaktə | əsas redaktə]

Azərbaycanın reaksiyası[redaktə | əsas redaktə]

Jurnalist Tomas de Vaal qeyd edir ki, Ayaz Mütəllibov öz siyasi opponentlərini bu hadisələrə görə ittiham edib, lakin sonra öz bəyanatından geri çəkilib.[38] Vaalın sözlərinə görə, Mütəllibova “Lakin bu da kömək etməyib və Ermənistanda onun sözlərini aramsız olaraq sitat göstərirlər. Bundan daha da betəri, xoşagəlməyəni və həyəcan doğuranı odur ki, ötən il Ermənistanda ötəri görüşdüyüm çex jurnalisti Dana Mazalovanın iddiasına görə, Xocalı qətliamının azərbaycanlı operator Çingiz Mustafayev tərəfindən çəkilmiş kadrlarının orijinalını görüb. Onun iddiasına görə həmin kadrlarda cəsədlərin tanınmaz hala salındığı görünmürdü və buradan belə nəticəyə gəlir ki, kimlərsə sonradan cəsədləri tanınmaz hala salıb”.[38] Xocalı soyqırımından sonra, Azərbaycan Xalq Cəbhəsinin təzyiqi altında, Ayaz Mütəllibov Azərbaycan Milli Məclisinə istefasını təqdim etmək məcburiyyətində qaldı və AXC hakimiyyəti zorla ələ keçirmişdir.[39][40]

1993-cü ildə Azərbaycan prezidenti Heydər Əliyevin təşəbbüsü ilə fevralın 26-sı tarixi Xocalı soyqırımı günü kimi qəbul olundu.[41] Heydər Əliyevin 25 fevral 1997-ci il verdiyi N 498 qərar nəticəsində, hər il fevral ayının 26-sı saat 17.00-da Azərbaycan Respublikasının ərazisində Xocalı soyqırımı qurbanlarının xatirəsinə ehtiram əlaməti olaraq sükut dəqiqəsi elan olunur.[7] Heydər Əliyev Xocalı soyqırımının onuncu ildönümü ilə əlaqədar Azərbaycan xalqına 2002-ci il 25 fevral tarixli müraciətində qeyd edirdi:

" Xocalı şəhidlərinin ruhu qarşısında bizim vətəndaşlıq və insanlıq borcumuzdur. Digər tərəfdən, faciənin əsl beynəlxalq hüquqi-siyasi qiymət alması, onun ideoloqlarının, təşkilatçılarının və icraçılarının layiqincə cəzalandırılması bütövlükdə insanlığa qarşı yönəlmiş belə qəddar aktların gələcəkdə təkrarlanmaması üçün mühüm şərtdir.[42]
"

Ermənistanın reaksiyası[redaktə | əsas redaktə]

“DQR” ali soveti Xocalıya hücum zamanı qəddarlıq hallarına görə təəssüfləndiyini bildirən bəyanat verdi.[4] Lakin Xocalının işğalı ilə bağlı cinayətlərin təhqiqatının aparılması ilə bağlı heç bir səy göstərilməmişdir.[4] Rəsmilər “Memorial” müşahidəçiləri ilə söhbətləri zamanı Ermənistanın silahlı dəstələrinin tərkibində qohumları azərbaycanlılar tərəfindən öldürülən aclıqlı şəxslər, həmçinin cinayətkar keçmişə malik şəxslər olduğundan Xocalının işğalı zamanı vəhşiliklərə yol verildiyini inkar etməmişdir.[4]

Öz kitabını qardaşı və terrorçu Monte Melkonyana həsr etmiş Markar Melkonyan adlı erməni müəllifinin sözlərinə əsasən şəhər “strateji məqsəd idi, lakin bu həm də qisas aktı olmuşdur”.[43] Müəllif “Arabo” və “Aramo” adlı iki erməni dəstəsinin silahlılarının rolunu xüsusilə vurğulayır və onların Xocalının dinc sakinlərini nə cür qəddarcasına öldürdüklərini təfərrüatlı təsvir edir.[43] Belə ki, onun sözlərinə əsasən şəhərin bəzi sakinləri “[erməni] əsgərləri onları təqib edənədək” təxminən altı mil məsafə qət etdikdən sonra demək olar ki təhlükəni arxada qoymuşlar. Ardınca bildirir ki, “əsgərlər uzun müddət ombalarında gəzdirdikləri bıçaqlarını çıxardı və [onları] bıçaqlamağa başladılar”.[43][44]

Yazıçı-jurnalist David Xerdiyan Xocalıda ermənilərin Azərbaycan türklərinin başına gətirdikləri müsibətləri "Xaç uğrunda" kitabında fəxrlə xatırlayır. "Xaç uğrunda" kitabının 19-76-cı səhifələrində Xocalı soyqırımından yazır:

" Səhərin soyuğunda biz Daşbulaq yaxınlığındakı bataqlıqdan keçmək üçün ölülərdən körpü düzəltməli olduq. Mən ölülərin üstünə getmək istəmədim. Bunu görən podpolkovnik Ohanyan mənə işarə etdi ki, qorxmayın. Mən ayağımı 9-11 yaşlı qız meyidinin sinəsinə basıb addımlamağa başladım. Mənim ayaqlarım və şalvarım qan içində idi. Və mən beləcə 1200 meyidin üstündən keçdim.[45]
David Xerdiyan
"
" Martın 2-də "Qaflan" erməni qrupu (meyitləri yandırmaqla məşğul olurdu) 2000-ə yaxın alçaq monqolun (türklərin) cəsədlərini toplayıb ayrı-ayrı hissələrlə Xocalının 1 km-liyində yandırdı. Axırıncı yük maşınında mən başından və qollarından yaralanmış təxminən 10 yaşlı bir qız uşağını gördüm. Diqqətlə baxanda gördüm ki, o yavaş-yavaş nəfəs alır. Soyuq, aclıq və ağır yaralanmasına baxmayaraq, o hələ də sağ idi. Ölümlə mübarizə aparan bu uşağın gözlərini mən heç vaxt yaddan çıxarmayacam. Sonra Tiqranyan familiyalı bir əsgər onun qulaqlarından tutub artıq üzərinə mazut tökülmüş cəsədlərin içərisinə atdı. Daha sonra onları yandırdılar. Tonqaldan ağlamaq və imdad səsləri gəlirdi.[45]
David Xerdiyan
"

Yazıçı-şair Zori Balayan "Ruhumuzun dirçəlişi" adlı kitabında 1992-ci ilin 26 fevralında Xocalıda törətdikləri soyqırım haqqında yazır:

" Biz Xaçaturla Xocalıda ələ keçirdiyimiz evə girərkən əsgərlərimiz 13 yaşlı bir türk uşağını pəncərəyə mismarlamışdılar. Türk uşağı çox səs-küy salmasın deyə, Xaçatur uşağın anasının kəsilmiş döşünü onun ağzına soxdu. Daha sonra 13 yaşındakı türkün başından, sinəsindən və qarnından dərisini soydum. Saata baxdım, türk uşağı 7 dəqiqə sonra qan itirərək dünyasını dəyişdi. Ruhum sevincdən qürurlandı. Xaçatur daha sonra ölmüş türk uşağının cəsədini hissə-hissə doğradı və bu türklə eyni kökdən olan itlərə atdı. Axşam eyni şeyi daha 3 türk uşağına etdik. Mən bir erməni kimi öz vəzifəmi yerinə yetirdim. Bilirdim ki, hər bir erməni hərəkətlərimizlə fəxr duyacaq.[46]
"

Xocalı hadisələri Ermənistanının prezidenti Serj Sarkisyanın qanunsuz separatçı rejimin “özünü-müdafiə qüvvələri komitəsi”nin rəhbəri olan dövrdə baş vermişdir və bu səbəbdən onun xatirələri bu sahədə ən vacib sübut mənbələrindən biridir. Sarkisyanın aşağıdakı sözləri Xocalıda törədilmiş cinayətlərin icraçıları barədə heç bir şübhə qoymur:

" Xocalıdan əvvəl azərbaycanlılar fikirləşirdilər ki, onlar bizimlə zarafat edirlər, onlar fikirləşirdilər ki, ermənilər mülki əhaliyə qarşı əl qaldıra bilməz. Biz bu [stereotipi] qıra bildik. Və budur baş verənlər. Və biz həmçinin nəzərə almalıyıq ki, o uşaqların içərisində Bakı və Sumqayıtdan qaçanlar olmuşdur.[44]
"

Jurnalistin minlərlə adamın ölməsindən təəssüf keçirdib-keçirmədiyi barədə sualına cənab Sarkisyan utanmadan cavab vermişdir:

" Mən heç bir təəssüf keçirmirəm...hətta minlərlə əhali ölərsə bu cür sərt gedişlər zəruridir.[44]
"

Digər ölkələrin reaksiyası[redaktə | əsas redaktə]

  • Flag of Canada.svg 2007-ci ildə Kanadanın İctimai Təhlükəsizlik naziri Monte Kvinter Xocalı soyqırımı haqqında ilk dəfə eşitdiyini və bu həqiqətlərin dünya ictimaiyyəti tərəfindən tanınmasının zəruriliyini bildirib.[47]
  • Flag of Mexico.svg 2011-ci ildə Meksiko parlamentinin deputatı Markos Peres Xocalıda baş vermiş hadisələri soyqırım adlandırıb, “Xocalı yer üzündən hər hansı təbii fəlakət nəticəsində deyil, məhz insan əli ilə silinib” qeyd edib.[48]
  • Flag of Israel.svg 2013-cü ildə İsrail prezidenti Reuven Rivlin BMT Baş Assambleyasında Holokost qurbanları ilə bağlı keçirilən mərasimdəki çıxışında Xocalı faciəsini də dünyada törədilən soyqırımlar və kütləvi qətllər sırasında qeyd edib.[49]
  • Flag of Moldova.svg 2013-cü il iyulun 4-də Moldova parlamentinin deputatı və ombudsman Aureliya Qriqoriu Xocalı soyqırımını tanımağa çağırıb. O, qeyd edib ki, “Xocalıda soyqırım törədənləri cinayət məsuliyyətinə cəlb etmək üçün xüsusi tribunal yaradılmasının vaxtı çatıb”.[50]
  • Flag of Turkey.svg 2016-cı ildə Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan çıxışında, "Xocalı qətliamı bütün bəşəriyyətin dərs çıxarmalı olduğu hadisədir” kimi qeyd edib.[51]
  • Flag of Russia.svg 2016-cı ildə Rusiya Federasiyası Dövlət Dumasının deputatı Dmitri Savelyev ünvanladığı açıq məktubda yazmışdır ki, "Əgər Xocalıya bənzər faciələr unudulsa, bu, yeni bəlalara gətirib çıxara bilər."[52]

Medianın işıqlandırması[redaktə | əsas redaktə]

ABŞ mətbuatında[redaktə | əsas redaktə]

Xocalı qətliamını ümumiyyətlə, ABŞ-da Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsini diqqətdə saxlayan qəzetlər arasında “Washington Post”, “New York Times”, "Boston Globe", “Wall Street Journal”, “Sunday Times”, “Chicago Tribune” qəzetləri , “Associated press” informasiya agentlikləri, "Time" mühüm yer tutub.[53][54]

Amerikalı jurnalist, Tomas Qoltzun 1992-ci il fevralın 27-də “Washington Post” qəzetində yayımlanan məqaləsi Amerika ictimaiyyətinə Xocalıda törədilmiş qətliam haqqında məlumat verdi. Bununla kifayətlənməyən jurnalist o gecəki qırğından güc-bəla ilə canlarını qurtarıb, Ağdama pənah gətirən bir sıra insanlarla görüşüb, onlardan əsl həqiqəti öyrənmişdi. “Vaşinqton Post”da yayımlanan məqalədə (28 fevral 1992-ci il) Tomas Qoltz yazır:

" ...Dağlıq Qarabağın müharibə zonasının şərqində yerləşən şəhərin (Ağdam nəzərdə tutulur—müəllif) baş məscidindən bildirildiyinə görə, erməni silahlı qüvvələrinin çərşənbə günü ələ keçirdikləri müharibə zonasındakı Azərbaycan şəhərindən gətirilən 27 cəsədi bu gün dəfn ediblər...Ağdam məscidinin nümayəndəsi Səid Muan oğlu Sadıxov deyir ki, çərşənbə günündən etibarən qaçqınlar məsciddə 477 Xocalı faciəsi qurbanının adını qeydiyyatdan keçirmişlər. Azərbaycanın paytaxtı-Bakı rəsmiləri isə Xocalıya hücum zamanı 100-ə qədər ölüm olduğunu müəyyənləşdirdikləri halda, Ermənistanın paytaxtı Yerevandakı erməni rəsmiləri isə hücum zamanı yalnız iki azərbaycanlının öldüyünü iddia edirlər....[53]
"

Tomas Qoltz "Azərbaycan gündəliyi" adlı əsərində, jurnalistin Ağdamda Xocalı soyqırımı qurbanlarını işıqlandırarkən həmkarlarının keçirdiyi hissləri təsvir edən sətirləri qeyd edir:

" ...Reutersin müxbiri Elif Kaban heyrət içində qalmışdı. Fotoqraf Oleq Litvin elə təsirlənmişdi ki, mən onu cəsədlər, məzarlar və dırnaqları ilə üzlərini cıran, fəryad edən qadınlara doğru itələyəndən sonra şəkil çəkməyə nail oldu.[53]
"

"The Washington Times" qəzetinin 2 mart 1992-ci il tarixli məqaləsində baş vermiş qətliam bu cür təsvir edilir:

" ...Təxminən Xocalının on min nəfər sakininin 1000 nəfəri çərşənbə axşamı baş verən hücumda erməni ordusu tərəfindən qırğına məruz qaldı. Azərbaycan Televiziyası Xocalı şəhərinin ərazisindən daşınan cəsədlərlə dolu vaqonları göstərdi...[53] "

Soyqırımı baş verdikdən bir neçə gün ərzində meşədə qətlə yetirilmiş meyitlərin toplanması üçün helikopterlə azərbaycanlı yetkililərlə yanaşı, əcnəbi jurnalistlər də hadisə yerinə səfər etmişlər.[53] “The New-York Times” qəzetinin 1992-ci il 3 mart tarixli nömrəsində həmin səfər barədə yazılıb:

" Helikopterlə qısa müddətə də olsa, bölgəyə uçmuş Azərbaycan yetkililəri və jurnalistlər üç ölmüş və baş dəriləri soyulmuş uşağın cəsədini gətirdilər. Onlar dedilər ki, ermənilərin helikopterə atəş açmaları daha çox cəsədin toplanmasına imkan vermədi.[53] "

Azərbaycan mətbuatında[redaktə | əsas redaktə]

Xocalı soyqırımının iki yaşlı qurbanına həsr edilən pankart

Azərbaycanda Xocalı soyqırımının işıqlandırması əsasən Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı Çingiz Mustafayevin adı ilə əlaqələndirilir. O, qısa müddətli hərbi jurnalistlik karyerasında ən vacib xidməti Xocalıda törədilən vəhşilikləri lentə almaq olmuşdur.[55] Ermənistan qüvvələrinin amansız atəşinə məruz qaldığına baxmayaraq Çingiz Mustafayev bu qətliamı sənədləşdirmək üçün helikopterlər ilə bir qrup jurnalistlər ilə birlikdə iki dəfə qətliam yerinə səfər etməyə nail olmuşdur.[56] O, Xocalının qarla örtülmüş sahələri boyunca uzanmış yüzlərlə cəsədi lentə ala bilmişdir.[57] Onun filmində çəkiliş apararaq qırğını təsvir edən Çingizin səsi onun hönkürtüləri və emosiyaları ilə əks-səda verirdi.[57] O, gördüyü bu səhnəni bu cür təsvir edirdi:

" Ölənlər arasında 2 yaşla 15 yaş arası onlarla uşaq, qadın, yaşlı var idi, çoxuna isə alnının tən ortasına yaxın məsafədən atəş açılmışdı. Cəsədlərin vəziyyəti onu göstərirdi ki, insanların çoxu soyuqqanlılıqla, qəsdən öldürülüb, heç bir mübarizə, yaxud qaçmağa çalışırcasına əlamət yox idi. Bəzilərini kənara çəkib tək başına güllələmişdilər; bəzi hallarda isə bütün ailənin birdən güllələndiyi görünürdü. Bəzi cəsədlərdə bir neçə yara izi var idi ki, bunlardan biri həmişə başda olurdu bu da yaralının öldürüldüyünü sübut edirdi. Uşaqların qulaqlarını kəsmişdilər; orta yaşlı qadının üzünün sol tərəfinin dərisi, kişilərin isə başlarının dərisi soyulmuşdu. Üstü-başı qarət edildiyi açıq-aşkar görünən cəsədlər var idi.[57]
"

Fotomüxbir İlqar Cəfərov Füzuli, ŞuşaLaçın rayonlarında xidmət etdikdən sonra Xocalıya yola düşür.[58] Onun albomuna daxil edilən fotoların unikallığı ondadır ki, bu şəkillərdə yalnız ayrı-ayrı anlar dondurulmayıb, ayrıca götürülmüş bir hadisə qeydə alınmayıb, onlar bütöv bir dövrü əks etdirir.[58] Müəllif isə xronikaçı, salnaməçi rolunda çıxış edir. Fotoların əksəriyyətində cəmiyyətin kövrək qruplarına, o cümlədən uşaqlara və qadınlara qarşı qəddarlıqlar əks olunub.[58] O, Xocalıda yaşadığı hadisələri belə təsvir edir:

" Hadisələri canlı görmək və bəzən eybəcər vəziyyətə salınmış cəsədləri lentə almaq heç də asan deyildi. Bunlar mənə psixoloji cəhətdən çox təsir edirdi. Dəhşətə gəlirdim, bəzən özümü qışqırmaqdan, ağlamaqdan güclə saxlayırdım. Ermənilər bir ailəni vəhşicəsinə qətlə yetirmiş, hər birinin də cəsədini eybəcər hala salmışdılar. Mən isə bunların hamısını lentə almalı idim![58]
"

Böyük Britaniya mətbuatında[redaktə | əsas redaktə]

Böyük Britaniyada, Reuters agentliyi, "The Times" qəzeti, "Sunday Times" qəzeti, "The Guardian" qəzeti, BBC kanalı və digər media orqanları Xocalı soyqırımı barədə məlumat vermişlər. Bir çox əcnəbi jurnalistlə birgə Dağlıq Qarabağa səfər edən “Times” qəzetinin müxbiri Anatol Lieven öz ölkəsinə döndükdən sonra gördüyü mənzərəni bu cür qələmə alır:

" Dağlıq Qarabağın qarla örtülmüş təpələrinə endiyimiz zaman, biz səpələnmiş cəsədləri gördük. Açıq-aşkar görünürdü ki, qaçqınlar xilas olmaq üçün qaçdıqları zaman atəşə məruz qalmışdılar...Mülki vertolyot 4 cəsədi götürdü və bu zaman azərbaycanlı kinooperator təpələrdəki onlarca meyiti lentə aldı. Ağdamdakı aerodromda mülki vertolyotun topladığı cəsədlərə nəzər saldıq. İki yaşlı kişi və bir balaca qızın bədəni qanla örtülmüş və aşağı ətrafları isə soyuqdan və ağır şəraitdən bükülmüşdü. Onlar güllələnmişdilər.[53]
Anatol Lieven
"

1992-ci il 3 martda, BBC televiziya kanalı səhər xəbərlərində qətliam barədə məlumat vermiş, qətlə yetirilmiş insanların cəsədlərini əks etdirən kadrlar nümayiş etdirmişdi:

" Dağlardan toplanmış insan cəsədlərinin yaratdığı mənzərə çox dəhşətli idi. Müxbirin dediyinə görə, operator və Qərb jurnalistləri ermənilər tərəfindən qətlə yetirilmiş 100-dən çox kişi, qadın, uşaqlardan ibarət insan cəsədi görmüşlər. Onlar 1 metr məsafədən başlarından güllə ilə vurulmaqdan həlak olublar.[53] "

1992-ci il fevralın 29-da, “The Independent” qəzetinin əməkdaşı Helen Vomak yazır:

" "Reuters" xəbər agentliyinin Ağdamdakı müxbiri Elif Koban çərşənbə günü baş verən soyqırımından sonra azərbaycanlıların məskunlaşdığı ikinci ən böyük şəhər olan Xocalının ermənilər tərəfindən qarət edildiyi zaman, azərbaycanlıların öldürülən onlarca insanı dəfn etmələri xəbərini verdi: “Dünya orada baş verən hadisələrə arxa çevirirdi. Biz ölürük və siz də sadəcə bunu izləyirsiniz” - deyə yas saxlayan şəxs bir qrup jurnalistə qışqırdı.[53]
Helen Vomak
"

Fransa mətbuatında[redaktə | əsas redaktə]

1992-ci il 14 martda, Fransa mediasında özünəməxsus yeri olan “Le Monde” qəzeti isə baş vermiş qətliama bu cür qiymət verirdi:

" Ağdamda əcnəbi jurnalist öldürülmüş insanlar arasında başının dərisi soyulmuş, dırnaqları çıxarılmış bir qadın və üç uşaq görmüşdü. Bu ”Azərbaycanın təbliğatı" deyil, reallıqdır." Xocalı soyqırımının şahidi olan fransız jurnalist Jan İv Yunet şahidi olduğu mənzərədən təsirlənərək, həmin illərdə gördüklərini bu cür dilə gətirmişdi: “Biz Xocalı faciəsinin şahidləri olduq, həlak olmuş yüzlərlə dinc sakinin – qadınların, uşaqların, qocaların, eləcə də Xocalını müdafiə edənlərin cəsədlərini gördük... Bu, dəhşətli mənzərə idi. Mən müharibələr haqqında, alman faşistlərinin qəddarlığı haqqında çox eşitmişdim. Lakin 5-6 yaşlı uşaqları, dinc əhalini qətlə yetirən ermənilər faşistləri də geridə qoymuşdular...[53] "

Türkiyə mətbuatında[redaktə | əsas redaktə]

Azərbaycanın informasiya blokadasında olduğu çətin illərdə Xocalı soyqırımı ilə bağlı məlumatların Türkiyə ictimaiyyətinə çatdırılması önəmli idi.[53] İlk dəfə olaraq, erməni silahlılarının törətdiyi qırğın barədə fotolarla birgə Rəhbər Bəşiroğlu "Milliyyət" qəzetinə ötürdü.[53] Türkiyənin nüfuzlu qəzetinin martın 4-ünə olan manşeti bütövlükdə Xocalı soyqırımına həsr edilmişdi.[53] “Qarabağda soyqırımı gördüm” adlı geniş yazıda qətliamdan canlarını güclə xilas edən şahidlərin dili ilə faciəni Türkiyə ictimaiyyətinə geniş şəkildə çatdırmışdı.[53]

Rusiya mətbuatında[redaktə | əsas redaktə]

Xocalı qırğını Rusiya mediasının da diqqət mərkəzində idi. 1992-ci il 12 iyunda, Rusiyanın “Svoboda” qəzeti faciəni törədənlərə haqq qazandırıla bilməz” başlıqlı məqalədə Moskvada yerləşən insan haqları üzrə Memorial qrupunun 1992-ci il fevralın 25-dən 26-sına keçən gecə hərbi birəşmələr tərəfindən Xocalının işğalı zamanı insan hüquqlarının kütləvi şəkildə pozulmasına dair hesabatına geniş yer ayırmışdı. Hesabatda Xocalının işğalı zamanı törədilən insanların kütləvi hüquq pozuntularından, mülki əhaliyə verilmiş işgəncələrdən söhbət açılır:

" Qaçqınlar ermənilərin qurduğu tələyə düşüb və o andaca atəşə tutulub. Buna baxmayaraq bəziləri Ağdama çatmağa müvəffəq olmuş, əsasən qadın və uşaqlar (dəqiq sayını demək qeyri-mümkündür) dağlarda azdıqları üçün soyuqdan donaraq, həlak olmuşlar, Ağdama çatanlardan alınan məlumata görə isə bəziləri də Pircamal və Naxçivanik kəndləri yaxınlığında girov götürülmüşlər. Dəyişdirilən Xocalı sakinlərinin ifadəsinə görə, onlardan bəziləri öldürülüb. Dörd gün ərzində təxminən 200 cəsəd Ağdama gətirilib. Cəsədlərdə edilən hörmətsizliyin izləri vardı...[53] "

Rus jurnalisti və fotoqrafı Viktoriya İvlevanın fotoobyektivinə şəhərin tərk edilmiş küçələrində qalmış meyitləri əks etdirir. Jurnalist Qarabağ müharibəsi ilə bağlı yazdığı məqaləsində, Xocalıda dörd övladı ilə girov düşmüş qadının taleyini qeyd edir.[53] Xocalı soyqırımını "Komsomolskaya pravda", "Trud", "Pravda" qəzetləri, Moskvanın "Pasport" jurnalı da işıqlandırıb.[54]

Digər ölkələrin mətbuatında[redaktə | əsas redaktə]

Xocalı soyqırımını faciə zamanı digər ölkələrin mətbuatı da işıqlandırıb. İrlandiyanın "The Irish Times", Avstraliyanın "The Age" qəzetləri qətliam haqqında məqalələr yazmışdır.[54]

Soyqırımın tanınması[redaktə | əsas redaktə]

Massaçusets ştatının məclisi tərəfindən ştatın Xocalı soyqırımını rəsmən tanıması barədə qərar

Hazırda Xocalı soyqırımının tanınması Azərbaycanın xarici siyasətinin əsas istiqamətlərindən biri kimi müəyyənləşdirilmişdir. Azərbaycandan başqa, Xocalını tam səviyyədə qətliam kimi PakistanSudan tanıyır.[59] Faciəni parlament səviyyəsində qətliam kimi Meksika, Kolumbiya, Çexiya, Bosniya və Herseqovina, Peru, Honduras, Panama, İordaniyaRumıniya tanıyır.[59] İndiyədək ABŞ-ın 21 ştatı Xocalını qətliam kimi tanıyan sənəd qəbul edib.[60]

20 noyabr 2012-ci il tarixində Cibutidə keçirilmiş İslam Əməkdaşlıq Təşkilatının (İƏT) Xarici İşlər Nazirləri Şurasının 39-cu sessiyasında Xocalıda törədilmiş cinayətləri soyqırım kimi tanıyan qətnamə qəbul edilmişdir.[61]

Beynəlxalq hüquqa görə məsuliyyət[redaktə | əsas redaktə]

2003-cü il 15 fevralda Xocalı qaçqınlarının Birləşmiş Millətlər Təşkilatına, Avropa Şurasına, Avropa Təhlükəsizlik və Əməkdaşlıq Təşkilatına müraciəti oldu.[42] Müraciətin əsas məqsədi dünyanın nüfuzlu beynəlxalq təşkilatları olan Birləşmiş Millətlər Təşkilatı, Avropa Şurası və Avropa Təhlükəsizlik və Əməkdaşlıq Təşkilatına 1992-ci ilin fevralında Azərbaycanın Dağlıq Qarabağ bölgəsində ermənilər tərəfindən törədilmiş Xocalı soyqırımı haqqında həqiqətləri dünya ictimaiyyətinin diqqətinə çatdırmaq və bu qanlı cinayətə hüquqi-siyasi qiymət verilməsinə nail olmaqdan ibarət idi.[42]

Avropa İnsan Haqları Məhkəməsi 22 aprel 2010-cu il tarixli qərarında Xocalının azərbaycanlılardan ibarət mülki əhalisinin qırılmasını “müharibə cinayətləri və ya insanlığa qarşı cinayətlər kimi qiymətləndirilə bilən xüsusilə ağır əməllər” kimi müəyyən etmişdir.[62] Avropa İnsan Haqları Məhkəməsi 22 aprel 2010-cu il tarixli qərarında aşağıdakıları qeyd edir:

" Müstəqil mənbələrdən əldə olunan hesabatlar göstərir ki, 1992-ci ilin fevral ayından 25-dən 26-na keçən gecə Xocalının ələ keçirilməsi zamanı yüzlərlə azərbaycanlı etnik mənşəyinə malik olan mülki əhalinin ələ keçirilən şəhəri tərk etməyə cəhd edən zaman şəhərə hücum edən erməni silahlıları tərəfindən öldürüldüyü, yaralandığı və girov götürüldüyü qeyd olunur.[62] "

Mirası[redaktə | əsas redaktə]

Abidələr[redaktə | əsas redaktə]

Ankarada Xocalı soyqırımının xatirəsinə həsr olunmuş abidə

Xocalı soyqırımının xatirəsinə 6 ölkədə 9-dan çox abidələr ucaldılıb. Xocalı soyqırımına aid ilk abidə 1993-cü ildə Bakıda inşa olunsa da, 2008-ci il fevralın 26-da həmin abidənin yerinə təzə "Ana Harayı" adlı abidə ucaldılmışdır.[63] 2011-ci ildə abidənin postamenti 3 metr qaldırılıb və qara qranitdən yenidən qurulmuşdur.[64]

2008-ci il fevralın 24-də Avropada Xocalı soyqırımına aid ilk abidə Hollandiyanın Haaqa şəhərində ucaldılmışdır.[63] 2011-ci il mayın 30-da Almaniyanın paytaxtı Berlində, Şteqlits-Selendorf inzibati dairəsində Qotfrid-Benn kitabxanasının həyətində Xocalı soyqırımı qurbanlarının xatirəsinə abidə ucaldılmışdır.[65] 2012-ci il fevralın 24-də Bosniya və Herseqovinanın Sarayevo şəhərində, avqustun 23-də isə Şimali Amerikada soyqırıma aid ilk abidə Meksikanın Mexiko şəhərində tikilmiş, meydanın adısı isə Tlakskoake-Xocalı adlandırılmışdır.[63] Türkiyədə Xocalı soyqırımına aid ilk abidə 2014-cü il martın 28-də Ankarada ucaldılmışdır.[66] Türkiyənin İzmit, İzmir, UşakSakarya şəhərlərində də Xocalı soyqırımının xatirəsinə aid abidələr yerləşir.[67][68][69]

Mədəniyyətdə[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Xocalıya ədalət

Heydər Əliyev Fondunun vitse-prezidenti Leyla Əliyevanın təşəbbüsü ilə 2008-ci il mayın 8-dən başlayan "Xocalıya ədalət" beynəlxalq kampaniyası çərçivəsində dövlət qurumları, gənclər təşkilatları və ali təhsil müəssisələrində Xocalı soyqırımına həsr olunan təqdimatlar təşkil edilir.[70][71] Kampaniya qlobal səviyyədə fəaliyyət göstərmək və öz müraciətlərini çatdırmaq üçün müxtəlif kommunikasiya vasitələri və resurslarından, o cümlədən media, internet və canlı tədbirlərdən fəal şəkildə istifadə edir.[72]

26 fevral 2012-ci ildə İstanbulda Qalatasaray Liseyinin önündən başlayan və Taksim meydanına doğru davam edən, təxminən 200.000 iştirakçı saatlarla davam edən aksiyalarda "Hamımız Xocalılıyıq" (türk. Hepimiz Hocalılıyız, ing. We are all from Khojaly) şüarları səsləndirilib.[73][74] 2012-ci ildə Azərbaycan Amerika Alyansının (AAA) Xocalı soyqırımı ilə bağlı keçirdiyi kampaniya nəticəsində, Nyu York şəhərinin ən böyük dəmiryolu vağzalı olan “Penn Station”-da, vağzalın giriş və çıxış qapıları və müxtəlif köşələrində, o cümlədən metro stansiyalarında xüsusi posterlər yerləşdirilib.[75] Həmçinin avtobus dayanacaqlarında və avtobusların üzərində bannerlər yapışdırılıb. Vaşinqton şəhərində 400-dən çox metro qatarlarında, o cümlədən 95 metro stansiyasında, “Capitol Hill”-ə gedən avtobuslarda posterlər yerləşdirilib.[75]

Azərbaycanda Xocalı soyqırımına həm də poçt markası da həsr olunmuşdur.

Ədəbiyyatda[redaktə | əsas redaktə]

Bədii ədəbiyyatda Xocalı soyqırımına çoxlu sayda ədəbi əsərlər həsr olunub. Xocalı soyqırımına həsr olunmuş bədii əsərlərdən, Polad İlyasın "Xocalı fəryadı", Elxan Elatlının "Cəhənnəmdən gələn səs" romanı, İnqilab Xan Rəvanın "Xocalı faciəsi" romanını qeyd etmək olar.[76][77]

Xocalı soyqırımına həsr olunmuş şeirlərdən, Tahir Söhrabın "Xocalı qırğını", Hikmət Ziyanın "Xocalı müsibəti", Fikrət Qocanın "Hər gecə Xocalıda", Aslan Kəmərlinin "Əldən gedir", Zəlimxan Yaqubun "Xocalım, layla", Əli Vəkilin "Dördlüklər", Fəridə Hacıyevanın "Xocalım hey!", Şərif Ağayarın "Xocalı! Səni dünyaya hayqıra bilmədik", Məhəmməd Aranlının "Xocalı", Nurəngiz Günün "Xocalı simfoniyası: rekviyem", Nüsrət Kəsəmənlinin "Xocalı", Paşa Qəlbinurun "Cahad", Rafiq Hümmətin "Şəhid nəğməsi", Zeynal Vəfanın "Əsgər andı", şeirlərini qeyd etmək olar.[78][79][80][81][82]

Təsviri incəsənətdə[redaktə | əsas redaktə]

Rəssam Rza Avşar Xocalı faciəsi mövzusunda iki əsər çəkib.[83] Faciədən az sonra yaradılmış əsərlər "Xəzər" jurnalında çap olunub. "Xocalı" adlanan əsər (90x125) yağlı boya ilə çəkilib.[83] Əsərdə qara, bozumtul fon aparıcıdır. Xocalı şəhərinin üstünü qara buludlar alıb. Səma ərşə bülənd olan insan fəryadları ilə dolub. Uzaqlardan səmanın aydınlığı görünsə də, qara fon aparıcıdır. Şəhərin halında qan və alov hakimdir.[83] Rəssamın həmin ildə çəkdiyi başqa bir əsər "Ekstremist" adlanır.[83] Təxminən "Xocalı" böyüklükdə olan əsərdə mifik obrazvari sifət insan sifətinə oxşamayan, acgöz dişləri qabaran, qara sifətli vəhşi, caynaqlı bədheybət bir obraz olaraq təsvir olunub.[83] Hər halda bu obraz erməni xislətinin rəssamlıqda ifadəsi kimi anlaşıla, qəbul edilə bilər.[83]

Xocalı mövzusunda ən diqqətçəkən plakatlardan biri Vaqif Ucatayın əsəridir.[84] Əsərdə uşağın qarnına qılınc saplanıb, qan hər yana tökülüb.[84] Xocalı soyqırımı mövzusuna aid rəssam Rövşən Məmmədov “Xocalı soyqırımı”, Bayram Qasımxanlının "Faciələrimiz" (triptix) rəsmləri həsr olunub.[85]

Kinoda[redaktə | əsas redaktə]

Azərbaycan kinematoqrafında Xocalı soyqırımına "Haray, "Günəşin batdığı yer...", Xoca", Qırmızı qar filmləri ithaf olunub.[86] Xocalı soyqırımına aid ilk Avropa filmi, 2012-ci ildə Litva jurnalisti Riçardas Lapaytis "Sonu olmayan dəhliz" sənədli filmini həsr edib.[87][88] Rejissor Mərahim Fərzəlibəyov Qara Yanvar ilə müqayisədə Xocalı mövzusu ilə bağlı dramaturji materialın azlığını qeyd edib.[84]

Musiqidə[redaktə | əsas redaktə]

Xocalı soyqırımı haqqında bir sıra mahnılar və musiqi kompoziyaları bəstələnmişdir. Bunlardan Pyer Tilloyun "Xocalı 613" musiqi pyesini, Aleksandr Çaykovskiyin "Khojaly Requiem", Nəriman Məmmədovun "Xocalı" (7 saylı simfoniya), Elnarə Dadaşovanın "Xocalı Laylası", Dəyirman və Toni Blekmenin "Justice for Khojaly", Qaraqanın "Xocalı", Nigar Camalın "Broken Dreams" mahnılarını qeyd etmək olar.[89][90][91]

İdmanda[redaktə | əsas redaktə]

Tehranın "İstiqlal" klubu ilə oyunda (26 fevral 2010) Traktor Sazi azarkeşləri Xocalı soyqırımının qurbanlarını yad edirlər

26 fevral 2011-ci ildə Təbrizin Traktor SaziTehranın İstiqlal komandaları arasında keçirilən oyun zamanı Traktor Sazi tərəfdarları Səhənd stadionununda Dağlıq Qarabağın işğalına etiraz edib, Xocalı soyqırımı şəhidlərinin xatirəsini anıb, "Qarabağ bizimdir, ermənilər isə işğalçıdırlar" şüarı səsləndirmişdilər.[92] 2014-cü il fevralın 24-də Atletiko Madrid klubu, klubun və Türkiyə milli futbol komandasının futbolçusu Arda Turan Xocalı soyqrımı qurbanlarının xatirəsini anıb.[93][94]

Qalereya[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. "«Human Rights Watch Всемирный доклад от 1993 г. — The Former Soviet Union»". Международная правозащитная организация Human Rights Watch. Arxivləşdirilib: [1] saytından 2012-08-17 tarixində. http://www.webcitation.org/69yoNlLdi. İstifadə tarixi: 27 fevral 2016.
  2. Том де Ваал. Чёрный сад (Глава 11. Август 1991 — май 1992 гг.)
  3. Azərbaycan dövlətinin rəsmi məlumatına görə bax: Letter dated 23 April 2002 from the Chargé d’affaires a.i. of the Permanent Mission of Azerbaijan to the United Nations Office at Geneva addressed to the Chairperson of the Commission on Human Rights
  4. 4,00 4,01 4,02 4,03 4,04 4,05 4,06 4,07 4,08 4,09 4,10 4,11 4,12 4,13 4,14 4,15 4,16 4,17 4,18 4,19 4,20 4,21 4,22 4,23 4,24 4,25 4,26 4,27 4,28 4,29 4,30 4,31 4,32 4,33 4,34 4,35 4,36 4,37 4,38 4,39 4,40 4,41 4,42 4,43 4,44 4,45 4,46 4,47 4,48 4,49 4,50 "“Memorial” İnsan Hüquqları Mərkəzinin 25-26 fevral 1992-ci il tarixdə Xocalı yaşayış məntəqəsinin işğalı zamanı insan hüquqlarının kütləvi şəkildə pozulması ilə bağlı hesabatı". www.justiceforkhojaly.org. Arxivləşdirilib: [2] saytından 25 avqust 2016 tarixində. http://www.justiceforkhojaly.org/az/content/%E2%80%9Cmemorial%E2%80%9D-insan-h%C3%BCquqlar%C4%B1-m%C9%99rk%C9%99zinin-25-26-fevral-1992-ci-il-tarixd%C9%99-xocal%C4%B1-ya%C5%9Fay%C4%B1%C5%9F. İstifadə tarixi: 25 avqust 2016.
  5. "AZERIS MARK THE KHOJALY MASSACRE". foreignpolicynews.org. Arxivləşdirilib: [3] saytından 25 avqust 2016 tarixində. http://foreignpolicynews.org/2014/02/26/azeris-mark-the-khojaly-massacre/. İstifadə tarixi: 25 avqust 2016.
  6. Abbasov, Shahin. "Azerbaijan: Baku Presses Genocide Recognition Campaign for Khojaly". www.eurasianet.org. Arxivləşdirilib: [4] saytından 25 avqust 2016 tarixində. http://www.eurasianet.org/node/65060. İstifadə tarixi: 25 avqust 2016.
  7. 7,00 7,01 7,02 7,03 7,04 7,05 7,06 7,07 7,08 7,09 7,10 7,11 7,12 7,13 7,14 7,15 7,16 (2011) Xocalı soyqırımı: Şahidlərin dilindən.. Bakı: Elm və təhsil, 288. ISBN 978-9952-8142-7-9. 25 avqust 2016 tarixində arxivləşdirilib. 25 avqust 2016 tarixində istifadə olunub.
  8. "Ermənilərin Şuşada içərisində qadın və uşaqlar olan vertolyotu vurmasından 23 il ötür" (az). az.apa.az. 28 Yanvar 2015. http://az.apa.az/news/370626. İstifadə tarixi: 2015-01-28.
  9. Gokay, Bulent (2003). The Politics of Caspian Oil. New York: Palgrave MacMillan, 189–190. ISBN 0-333-73973-6.
  10. Cornell, Svante E. Small Nations and Great Powers: A Study of Ethnopolitical Conflict in the Caucasus. London: Routledge, 2001. ISBN 0-7007-1162-7.
  11. Kaufman, Stuart (2001). Modern Hatreds: The Symbolic Politics of Ethnic War. New York: Cornell Studies in Security Affairs, 49–66. ISBN 0-8014-8736-6.
  12. 12,0 12,1 Walker J. Christopher (1996) The Armenian presence in mountainous Karabakh. In Wright F. R. John, Goldenberg Suzanne and Schofield Richard (eds.) Transcaucasian boundaries. London: UCL Press, pp. 89-111
  13. Bloodshed in the Caucasus: escalation of the armed conflict in Nagorno Karabakh. Human Rights Watch, 1992. ISBN 1-56432-081-2, ISBN 978-1-56432-081-0, p. 20
  14. The HRW report quotes the testimony of an Azerbaijani woman: "According to A.H., an Azerbaijani woman interviewed by Helsinki Watch in Baku, "After Armenians seized Malybeyli, they made an ultimatum to Khojaly... and that Khojaly people had better leave with white flag. Alif Gajiev [the head of the militia in Khojaly] told us this on 15 February, but this didn't frighten me or other people. We never believed they could occupy Khojaly""Bloodshed in the Caucasus: escalation of the armed conflict in Nagorno Karabakh. Human Rights Watch, 1992. ISBN 1-56432-081-2, ISBN 978-1-56432-081-0, p. 20
  15. Muradov, Murad. "THE KHOJALY MASSACRE: A TRAGEDY UNKNOWN". beaveronline.co.uk. Arxivləşdirilib: [5] saytından 25 avqust 2016 tarixində. http://beaveronline.co.uk/the-khojaly-massacre-a-tragedy-unknown/. İstifadə tarixi: 25 avqust 2016.
  16. Yevdayev, Milikh. "Tragedy has No Borders: the Khojaly Massacre Remembered". www.jewishjournal.com. Arxivləşdirilib: [6] saytından 25 avqust 2016 tarixində. http://www.jewishjournal.com/mountain_jews_of_azerbaijan/item/tragedy_has_no_borders_the_khojaly_massacre_remembered. İstifadə tarixi: 25 avqust 2016.
  17. Hajizade, Ali. "Can the Khojaly massacre be considered as genocide?". www.turkiyenewspaper.com. Arxivləşdirilib: [7] saytından 25 avqust 2016 tarixində. http://www.turkiyenewspaper.com/world/8597.aspx. İstifadə tarixi: 25 avqust 2016.
  18. Şefçenko, V. 366-cının çıxarılması: [Dağlıq Qarabağda Xocalı facəsini törətmiş rus polku haqqında]. Həyat.- 1992.- 1 may.- S.3.
  19. .Салаев, Г. 40 дней Ходжалы: «героям» 366- го полка посвящается. Молодежь Азербайджана.- 1992.- 4 апреля.- С.2
  20. Литовкин, В. Десантники будут прикрывать вывод 366-го полка из Степанакерта. Известия.- 1992.- 3 марта.- С.1
  21. Vəliyev, X. 366-cı alayın hərbi quluqçularının və digər şəxslərin Xocalı Soyqırımında iştirakı tam sübuta yetirilib. Yeni Azərbaycan.- 2011.- 26 fevral.- S.11.
  22. Əlioğlu, S. Xocalı: [“366-ci” diviziyanın törətdiyi qırğından 366 gün keçir]. 525-ci qəzet.- 1993.- 26 fevral.- S.4.
  23. Məmmədov, E. Xocalı dörd ay tam mühasirədə qaldı: 366-cı motoatıcı alayın qərargahında əməliyyat planı hazırlandı. İki sahil.- 2008.- 26 fevral.- S.5.
  24. 24,0 24,1 24,2 24,3 Qafqazda qətliam, “Human Rights Watch” (keçmiş “Helsinki Watch”) hesabatı, sentyabr 1992-ci il, səhifə 19-24.
  25. "Əfsanəvi qəhrəman – Allahverdi Bağırov…". Arxivləşdirilib: [8] saytından 26 avqust 2016 tarixində. http://ideologiya.az/2014/11/%C9%99fsan%C9%99vi-q%C9%99hr%C9%99man-allahverdi-bagirov/. İstifadə tarixi: 26 avqust 2016.
  26. "Xocalı faciəsində 1003 nəfəri əsirlikdən alan qəhrəmanın nağılı". www.anl.az. Arxivləşdirilib: [9] saytından 26 avqust 2016 tarixində. http://www.anl.az/down/meqale/adalet/2012/fevral/235647.htm. İstifadə tarixi: 26 avqust 2016.
  27. "“Bizi “ölüm kamerası”ndan çıxarıb, maşına doldurdular...” – ƏSİR DÜŞƏRGƏSİ". gundemxeber.az. Arxivləşdirilib: [10] saytından 26 avqust 2016 tarixində. http://gundemxeber.az/fakt/15726-vbizi-vglgm-kamerasdvndan-gdxardb-maedna-doldurdularv-v-zhsdr-dgezhrgzhsd.html. İstifadə tarixi: 26 avqust 2016.
  28. "İşğal altında qalan qəhrəman məzarına gül aparan erməni (FOTO-VİDEO) I və II hissələr". ideologiya.az. Arxivləşdirilib: [11] saytından 26 avqust 2016 tarixində. http://ideologiya.az/2014/06/isgal-altinda-qalan-q%C9%99hr%C9%99man-m%C9%99zarina-gul-aparan-erm%C9%99ni-foto-video-i-v%C9%99-ii-hiss%C9%99l%C9%99r/. İstifadə tarixi: 26 avqust 2016.
  29. McGuinness, Damien. "Nagorno-Karabakh: Remembering the victims of Khojaly". BBC. Arxivləşdirilib: [12] saytından 25 avqust 2016 tarixində. http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-17179904. İstifadə tarixi: 25 avqust 2016.
  30. 30,0 30,1 30,2 "23 il öncə bir gecədə 8 ailə məhv edildi". www.ailem.az. Arxivləşdirilib: [13] saytından 25 avqust 2016 tarixində. http://www.ailem.az/read/3049. İstifadə tarixi: 25 avqust 2016.
  31. 31,0 31,1 31,2 31,3 31,4 31,5 31,6 31,7 "Qafqazda Qətliam: Dağlıq Qarabağda silahlı münaqişənin eskalasiyası". www.justiceforkhojaly.org. Arxivləşdirilib: [14] saytından 25 avqust 2016 tarixində. http://www.justiceforkhojaly.org/az/content/qafqazda-q%C9%99tliam-da%C4%9Fl%C4%B1q-qaraba%C4%9Fda-silahl%C4%B1-m%C3%BCnaqi%C5%9F%C9%99nin-eskalasiyas%C4%B1. İstifadə tarixi: 25 avqust 2016.
  32. de Waal 2003, p. 171.
  33. "Letter from the Charge d'affaires a.i. of the Permanent Mission of Azerbaijan to the United Nations Office". Unhchr.ch. Arxivləşdirilib: [15] saytından 17 February 2012 tarixində. https://web.archive.org/web/20120217010848/http://www.unhchr.ch/Huridocda/Huridoca.nsf/0/7c3561e40d2d3d07c1256bae00447b7f?Opendocument. İstifadə tarixi: 31 May 2012.
  34. 34,0 34,1 34,2 34,3 34,4 34,5 "Xocalı səmasında sonuncu əməliyyat". www.anl.az. Arxivləşdirilib: [16] saytından 28 fevral 2016 tarixində. http://www.anl.az/down/meqale/azerbaycan/2014/fevral/354726.htm. İstifadə tarixi: 28 fevral 2016.
  35. 35,0 35,1 35,2 "“Qayıtsam papağımı qaytararsan”". karabakhinfo.com. Arxivləşdirilib: [17] saytından 20 iyul 2016 tarixində. http://karabakhinfo.com/11031. İstifadə tarixi: 20 iyul 2016.
  36. "Qəhrəmanlar unudulmur – Milli Qəhrəman Tofiq Hüseynov". news.lent.az. Arxivləşdirilib: [18] saytından 25 avqust 2016 tarixində. http://news.lent.az/news/63493. İstifadə tarixi: 25 avqust 2016.
  37. 37,00 37,01 37,02 37,03 37,04 37,05 37,06 37,07 37,08 37,09 37,10 37,11 37,12 37,13 37,14 37,15 "Vətənin qəhrəman oğlu...". www.sherg.az. Arxivləşdirilib: [19] saytından 28 iyun 2016 tarixində. http://www.sherg.az/pre.php?id=40897. İstifadə tarixi: 28 iyun 2016.
  38. 38,0 38,1 "TOMAS DE VAAL XOCALIDAN YAZDI". www.anl.az. Arxivləşdirilib: [20] saytından 25 avqust 2016 tarixində. http://www.anl.az/down/meqale/yeni_musavat/2011/fevral/156580.htm. İstifadə tarixi: 25 avqust 2016.
  39. 7.Bədəlov, Ə. Ayaz Mütəllibovun adı çəkiləndə insanın yadına Xocalı faciəsi düşür: [Milli Məclisin deputatı Səyyad Aranla müsahibə] /Ə.Bədəlov //Azərbaycan.- 2002.- 7 mart.- S.5.
  40. "Xocalı faciəsi - vəhşiliyin, qəddarlığın son həddi". www.anl.az. Arxivləşdirilib: [21] saytından 26 avqust 2016 tarixində. http://www.anl.az/down/meqale/xalqqazeti/xalqqazeti_fevral2009/70537.htm. İstifadə tarixi: 26 avqust 2016.
  41. "“Xocalı soyqırımı” diskinin təqdimatı keçirilib". anl.az. Arxivləşdirilib: [22] saytından 25 avqust 2016 tarixində. http://anl.az/down/meqale/yeni_az/2010/fevral/109033.htm. İstifadə tarixi: 25 avqust 2016.
  42. 42,0 42,1 42,2 "Ümummilli lider Heydər Əliyev tərəfindən Xocalı soyqırımına siyasi qiymətin verilməsi". news.lent.az. Arxivləşdirilib: [23] saytından 26 avqust 2016 tarixində. http://news.lent.az/news/125384. İstifadə tarixi: 26 avqust 2016.
  43. 43,0 43,1 43,2 Markar Melkonyan, "My Brother’s Road: An American’s Fateful Journey to Armenia" (London və Nyu York, 2005), səh. 213-214
  44. 44,0 44,1 44,2 Thomas de Vaal, "Black Garden: Armenia and Azerbaijan through Peace and War" (Nyu York və London, 2003), səh. 172
  45. 45,0 45,1 David Xerdiyan. Xaç uğrunda. Livan, "Şərq" mətbəəsi, səh. 26
  46. "Xocalı haqqında Zori Balayandan – Tükürpədici etiraf". axar.az. Arxivləşdirilib: [24] saytından 25 avqust 2016 tarixində. http://axar.az/news/9913. İstifadə tarixi: 25 avqust 2016.
  47. "Kanadalı nazir Xocalı barədə birinci dəfə eşitdiyini deyir". www.azadliq.org. Arxivləşdirilib: [25] saytından 25 avqust 2016 tarixində. http://www.azadliq.org/a/379910.html. İstifadə tarixi: 25 avqust 2016.
  48. "MEKSİKA PARLAMENTİNİN DEPUTATI: “XOCALI YER ÜZÜNDƏN İNSAN ƏLİ İLƏ SİLİNİB”". www.mediaforum.az. Arxivləşdirilib: [26] saytından 26 avqust 2016 tarixində. http://www.mediaforum.az/az/2011/02/24/MEKS%C4%B0KA-PARLAMENT%C4%B0N%C4%B0N-DEPUTATI-XOCALI-YER-%C3%9CZ%C3%9CND%C6%8FN-013410122c00.html#.V7-2z_krKUk. İstifadə tarixi: 26 avqust 2016.
  49. "İsrail prezidenti Xocalı faciəsini dünyadakı kütləvi qətllər sırasında - QEYD EDİB". news.atv.az. Arxivləşdirilib: [27] saytından 25 avqust 2016 tarixində. http://news.atv.az/news/event/13732-israil-prezidenti-xocali-faciesini-dunyadaki-kutlevi-qetller-sirasinda. İstifadə tarixi: 25 avqust 2016.
  50. "Avocatul parlamentar Aurelia Grigoriu provoacă un nou SCANDAL". www.ziarulnational.md. Arxivləşdirilib: [28] saytından 26 avqust 2016 tarixində. http://www.ziarulnational.md/avocatul-parlamentar-aurelia-grigoriu-provoaca-un-nou-scandal/. İstifadə tarixi: 26 avqust 2016.
  51. "Ərdoğan: "Xocalı qətliamı bütün bəşəriyyətin dərs çıxarmalı olduğu hadisədir” Böyüt". apa.az. Arxivləşdirilib: [29] saytından 25 avqust 2016 tarixində. http://apa.az/dagliq_qarabag/erdogan-xocali-qetliami-butun-beseriyyetin-ders-cixarmali-oldugu-hadisedir.html. İstifadə tarixi: 25 avqust 2016.
  52. "Rusiyalı deputat: Xocalı faciəsi dünyanın heç bir yerində təkrarlanmamalıdır". az.trend.az. Arxivləşdirilib: [30] saytından 26 avqust 2016 tarixində. http://az.trend.az/azerbaijan/karabakh/2499439.html. İstifadə tarixi: 26 avqust 2016.
  53. 53,00 53,01 53,02 53,03 53,04 53,05 53,06 53,07 53,08 53,09 53,10 53,11 53,12 53,13 53,14 53,15 Bayramqızı, Əfsanə. "Xocalı soyqırımı beynəlxalq mətbuatın gözü ilə". www.xalqqazeti.com. Arxivləşdirilib: [31] saytından 25 avqust 2016 tarixində. http://www.xalqqazeti.com/az/news/politics/68231. İstifadə tarixi: 25 avqust 2016.
  54. 54,0 54,1 54,2 "BEYNƏLXALQ MƏTBUATDA İŞIQLANDIRMA". www.justiceforkhojaly.org. Arxivləşdirilib: [32] saytından 25 avqust 2016 tarixində. http://www.justiceforkhojaly.org/az/international_media_reports. İstifadə tarixi: 25 avqust 2016.
  55. "Remembering Chingiz Mustafayev". teas.eu. Arxivləşdirilib: [33] saytından 25 avqust 2016 tarixində. http://teas.eu/news-remembering-chingiz-mustafayev. İstifadə tarixi: 25 avqust 2016.
  56. "Enclave Horror Echoed in a Cameraman's Sobs : Karabakh: Film is shown in Moscow as Azerbaijanis and Armenians again trade charges over Khojaly attack.". articles.latimes.com. Arxivləşdirilib: [34] saytından http://articles.latimes.com/1992-03-05/news/mn-4713_1_khojaly-residents tarixində. http://articles.latimes.com/1992-03-05/news/mn-4713_1_khojaly-residents. İstifadə tarixi: 25 avqust 2016.
  57. 57,0 57,1 57,2 "Justice for Khojaly: Çingiz Mustafayev". justiceforkhojaly.org. Arxivləşdirilib: [35] saytından 25 avqust 2016 tarixində. http://justiceforkhojaly.org/az/content/%C3%A7ingiz-mustafayev. İstifadə tarixi: 25 avqust 2016.
  58. 58,0 58,1 58,2 58,3 "Justice for Khojaly: Ilgar Jafarov". justiceforkhojaly.org. Arxivləşdirilib: [36] saytından 25 avqust 2016 tarixində. http://justiceforkhojaly.org/az/content/ilqar-c%C9%99f%C9%99rov. İstifadə tarixi: 25 avqust 2016.
  59. 59,0 59,1 ""International Recognition of The Khojaly Genocide"". un.mfa.gov.az. Arxivləşdirilib: [37] saytından 25 avqust 2016 tarixində. http://un.mfa.gov.az/news/4/3069. İstifadə tarixi: 25 avqust 2016.
  60. "Kentucky Senate adopts resolution on 25th anniversary of Azerbaijan's independence". www.azernews.az. Arxivləşdirilib: [38] saytından 25 fevral 2016 tarixində. http://www.azernews.az/azerbaijan/93349.html. İstifadə tarixi: 25 fevral 2016.
  61. "BEYNƏLXALQ TANINMA". www.justiceforkhojaly.org. Arxivləşdirilib: [39] saytından 26 avqust 2016 tarixində. http://www.justiceforkhojaly.org/az/content/beyn%C9%99lxalq-taninma. İstifadə tarixi: 26 avqust 2016.
  62. 62,0 62,1 "Today is the 24th anniversary of the Khojaly Genocide". geneva.mfa.gov.az. Arxivləşdirilib: [40] saytından 25 avqust 2016 tarixində. http://geneva.mfa.gov.az/news/4/3074. İstifadə tarixi: 25 avqust 2016.
  63. 63,0 63,1 63,2 "Khojaly Memorials". xocali.org. Arxivləşdirilib: [41] saytından 25 avqust 2016 tarixində. http://xocali.org/en/index.php?p=memory. İstifadə tarixi: 25 avqust 2016.
  64. "Bakıda Xocalı abidə kompleksi yenidən qurulub". www.anspress.com. Arxivləşdirilib: [42] saytından 25 avqust 2016 tarixində. http://www.anspress.com/siyaset/22-02-2011/bakida-xocali-abide-kompleksi-yeniden-qurulub. İstifadə tarixi: 25 avqust 2016.
  65. "20 Jahre Chodschali" (Almanca). www.geschichte.hu-berlin.de. Arxivləşdirilib: [43] saytından 25 avqust 2016 tarixində. http://www.geschichte.hu-berlin.de/de/bereiche-und-lehrstuehle/aserbaidschan/gaeste-und-veranstaltungen/chodschali-2012_botschaftsflyer. İstifadə tarixi: 25 avqust 2016.
  66. "HOCALI ANITINDA SONA GELİNDİ". www.milliyet.com.tr. Arxivləşdirilib: [44] saytından 25 avqust 2016 tarixində. http://www.milliyet.com.tr/hocali-anitinda-sona-gelindi-ankara-yerelhaber-31122/. İstifadə tarixi: 25 avqust 2016.
  67. "İzmir’e ‘Hocalı Şehitleri Anıtı’ Dikildi". www.dolunaydergi.com. Arxivləşdirilib: [45] saytından 25 avqust 2016 tarixində. http://www.dolunaydergi.com/2016/05/01/izmire-hocali-sehitleri-aniti-dikildi/. İstifadə tarixi: 25 avqust 2016.
  68. [www.milliyet.com.tr "İZMİT’TE HOCALI ANITI AÇILDI"]. www.milliyet.com.tr. Arxivləşdirilib: [46] saytından 25 avqust 2016 tarixində. www.milliyet.com.tr. İstifadə tarixi: 25 avqust 2016.
  69. "SAKARYA'YA HOCALI ANITI". www.haberturk.com. Arxivləşdirilib: [47] saytından 25 avqust 2016 tarixində. http://www.haberturk.com/yerel-haberler/haber/43445794-sakaryaya-hocali-aniti. İstifadə tarixi: 25 avqust 2016.
  70. "“Xocalıya ədalət” beynəlxalq kampaniyası çərçivəsində Azərbaycan Dillər Universitetinin tələbələri ilə görüş keçirilib". www.heydar-aliyev-foundation.org. Arxivləşdirilib: [48] saytından 25 avqust 2016 tarixində. http://www.heydar-aliyev-foundation.org/az/content/view/59/4246/%E2%80%9CXocal%C4%B1ya-%C9%99dal%C9%99t%E2%80%9D-beyn%C9%99lxalq-kampaniyas%C4%B1-%C3%A7%C9%99r%C3%A7iv%C9%99sind%C9%99-Az%C9%99rbaycan-Dill%C9%99r-Universitetinin-t%C9%99l%C9%99b%C9%99l%C9%99ri-il%C9%99-g%C3%B6r%C3%BC%C5%9F-ke%C3%A7irilib. İstifadə tarixi: 25 avqust 2016.
  71. "Justice for Khojaly Around Europe". www.visions.az. Arxivləşdirilib: [49] saytından 25 avqust 2016 tarixində. http://www.visions.az/en/news/628/0b31e1cc/. İstifadə tarixi: 25 avqust 2016.
  72. "KAMPANİYA HAQQINDA". www.justiceforkhojaly.org. Arxivləşdirilib: [50] saytından 25 avqust 2016 tarixində. http://www.justiceforkhojaly.org/az/content/kampaniya-haqqinda. İstifadə tarixi: 25 avqust 2016.
  73. "Azeris mark 20th anniversary of Khojaly Massacre in Istanbul". www.hurriyetdailynews.com. Arxivləşdirilib: [51] saytından 25 avqust 2016 tarixində. http://www.hurriyetdailynews.com/azeris-mark-20th-anniversary-of-khojaly-massacre-in-istanbul.aspx?pageID=238&nid=14673. İstifadə tarixi: 25 avqust 2016.
  74. "Hocalı katliamına dev protesto". www.hurriyet.com.tr. Arxivləşdirilib: [52] saytından 25 avqust 2016 tarixində. http://www.hurriyet.com.tr/hocali-katliamina-dev-protesto-20004588. İstifadə tarixi: 25 avqust 2016.
  75. 75,0 75,1 "Xocalı soyqırımı ilə bağlı plakatlar ABŞ metrosu və küçələrində". www.anspress.com. Arxivləşdirilib: [53] saytından 26 avqust 2016 tarixində. http://www.anspress.com/siyaset/24-02-2012/xocali-soyqirimi-ile-bagli-plakatlar-abs-metrosu-ve-kucelerinde--fotolar. İstifadə tarixi: 26 avqust 2016.
  76. Polad İlyas. Dünya sənin qəm yükünü daşıdım.- Bakı, 2010.- S.38-39.
  77. E. Elitli.- Bakı: MBM, 2009.- 368 s
  78. T.Söhrab //Məhsəti.- 2009.- №1.- S.10.
  79. Paşa Qəlbinur //525-ci qəzet.- 2007.- 24 fevral.- S.22.
  80. Qlobal Press jurnalı.- 2006.- №1-2.- S.17.
  81. Nurəngiz Gün //Azərbaycan.- 2005.- 26 fevral. S.7.
  82. Fəridə Hacıyeva. Məni məndən alan dünya.- Bakı, 1998.- S.14.
  83. 83,0 83,1 83,2 83,3 83,4 83,5 Qaliboğlu, Elçin. "Xocalı faciəsi - Azərbaycanın tarixində dəhşətli soyqırımı hadisəsi". anl.az. Arxivləşdirilib: [54] saytından 25 avqust 2016 tarixində. http://anl.az/xocali/x_qazet/Xalq_Cebhesi.-2010.-5fevral.-S.14..pdf. İstifadə tarixi: 25 avqust 2016.
  84. 84,0 84,1 84,2 Qaliboğlu, Elçin. "Xocalı faciəsi yaradıcılıq əsərlərində". Arxivləşdirilib: [55] saytından 26 avqust 2016 tarixində. http://www.anl.az/down/meqale/xalqcebhesi/xalqcebhesi_fevral2009/70367.htm. İstifadə tarixi: 26 avqust 2016.
  85. "20 Yanvarın sənət təcəssümü". anl.az. Arxivləşdirilib: [56] saytından 28 avqust 2016 tarixində. http://anl.az/down/meqale/medeniyyet/2013/yanvar/290497.htm. İstifadə tarixi: 28 avqust 2016.
  86. Whitfield, Gemma. "Xoca (Khoja) review". www.theupcoming.co.uk. Arxivləşdirilib: [57] saytından 25 avqust 2016 tarixində. http://www.theupcoming.co.uk/2013/05/03/xoca-khoja-movie-review/. İstifadə tarixi: 25 avqust 2016.
  87. "Lithuanian war journalist puts his memories about Khojaly Massacre in a film". www.15min.lt. http://www.15min.lt/en/article/world/lithuanian-journalist-puts-his-memories-about-armenian-fascism-in-a-film-529-201042. İstifadə tarixi: 14 June 2014.
  88. "Award-winning Khojaly documentary screened in Brussels". azertag.az. Arxivləşdirilib: [58] saytından 25 avqust 2016 tarixində. http://azertag.az/en/xeber/Award_winning_Khojaly_documentary_screened_in_Brussels-930553. İstifadə tarixi: 25 avqust 2016.
  89. "WATCH as Nigar Jamal releases the 3D explosive ‘Empathy for Khojaly’ video". eurovisionireland.net. Arxivləşdirilib: [59] saytından 25 avqust 2016 tarixində. https://eurovisionireland.net/2015/02/27/watch-as-nigar-jamal-releases-the-3d-explosive-empathy-for-khojaly-video/. İstifadə tarixi: 25 avqust 2016.
  90. "UK première of Khojaly 613 by Pierre Thilloy moves a London audience". teas.eu. Arxivləşdirilib: [60] saytından 25 avqust 2016 tarixində. http://teas.eu/press-release-uk-premi%C3%A8re-khojaly-613-pierre-thilloy-moves-london-audience. İstifadə tarixi: 25 avqust 2016.
  91. "Requiem for a wartime massacre". ticket.heraldtribune.com. Arxivləşdirilib: [61] saytından 25 avqust 2016 tarixində. http://ticket.heraldtribune.com/2016/02/26/requiem-for-a-wartime-massacre/. İstifadə tarixi: 25 avqust 2016.
  92. "“Traktor-Sazi” Xocalı şüarı qaldırdı". axar.az. Arxivləşdirilib: [62] saytından 25 avqust 2016 tarixində. http://axar.az/news/10092. İstifadə tarixi: 25 avqust 2016.
  93. "Meaningful Message from Arda Turan". www.habermonitor.com. Arxivləşdirilib: [63] saytından 25 avqust 2016 tarixində. http://www.habermonitor.com/en/haber/detay/meaningful-message-from-arda-turan/301386/. İstifadə tarixi: 25 avqust 2016.
  94. "Atletico Madrid FC to honor Khojaly victims". www.azernews.az. Arxivləşdirilib: [64] saytından 25 avqust 2016 tarixində. http://www.azernews.az/nation/64702.html. İstifadə tarixi: 25 avqust 2016.

Biblioqrafiya[redaktə | əsas redaktə]

Tarixi nəzərlər[redaktə | əsas redaktə]

  • Tomas de Vaal. “Black Garden - Armenia and Azerbaijan Through Peace and War”. NYU Press, 2004
  • Soyqırım cinayəti: Beynəlxalq aktlar, normativ sənədlər, müraciətlər və şərhlər toplusu.- Bakı, 2010.- 85 s.
  • Məhərrəmzadə, Ə. Xocalı Soyqırımı: ermənilərin azərbaycanlılara qarşı apardığı soyqırım siyasətinin xronologiyası.- Bakı: Adiloğlu, 2011.- 167 s
  • Raoul Contreras. Murder in the Mountains: War Crime in Khojaly and the Nagorno-Karabakh Conflict. Berkeley Press, 2016. 204 s.
  • Исторические факты о деяниях армян на Азербайджанской земле.- Бишкек: Мегамедия, 2009.- 304 с.
  • Əziz Boran. Xocalı soyqırımı: səbəbləri, həyata keçirilmə üsulları və nəticələri: Azərnəşr, 2008.- 224 s.

Xüsusi məsələlər və müqayisəli tədqiqatlar[redaktə | əsas redaktə]

  • Чаладзе, Т. Карабахский геноцид: Обреченный Ходжалы: документальная хроника.- Баку, 2009.- 845 с.
  • Церцвадзе, Ф. Забытый геноцид. Нью-Йорк: Adeqi Prеss, 2005.- 132 с.
  • Qasım Qırxqızlı. Qırxqızda Qartal yuvası.- Bakı: Şuşa, 1998.- 144 s.
  • Tapdıqoğlu, N. Xocalı toponimləri, faciə qurbanları qısa ensiklopedik məlumat kitabı.- Bakı, 2002.- 160 s.
  • İmanov, V. İçimdə yaşatdığım dərd.- Bakı: Nurlan, 2007.- 166 s.
  • Tomas Qoltz. Azərbaycan gündəliyi: Çılğın müxbirin neftlə zəngin, müharibədən üzülmüş, post-Sovet Respublikasında macəraları, M.E. Şarp, Nyu-York 1998
  • Nəsiman Yaqublu. Xocalı qırğını.-Bakı: Azərnəşr , 1992. 128 s.
  • Məhəmməd Nərimanoğlu. Türklərə qarşı törədilmiş erməni terrorunun qısa xronikası.- B.: Adiloğlu, 2009. -187 s.

Xilas olunanların ifadələri və xatirələri[redaktə | əsas redaktə]

  • Səriyyə Müslüm qızı. Qar üstünə qan yağırdı.- Bakı: Azərnəşr, 1993.- 184 s.
  • Ana dərdi.- Bakı: Hərbi nəşriyyat, 1995.- 28 s.
  • Məmmədova, H. Xocalı: Şəhidlər, şahidlər.- Bakı: Yeni nəşrlər evi, 2003.- 197 s
  • Xocalı Soyqırımı rabitəçilərin yaddaşında.- Bakı, 2009.- 143 s.
  • Qənirə Paşayeva, Həvva Məmmədova. Xocalı soyqırımı: Şahidlərin dilindən. Bakı, «Elm və təhsil», 2011.-288 səh.
  • Tale Heydərov, Fiona Maklaxlan və İan Pert. Khojaly Witness of a war crime: Armenia in the Dock. 2014. 272 səh.
  • Qənirə Paşayeva. Hocalı soykırımı: tanıkların dilinde.- Bakü: Elm və Təhsil, 2011.- 288 s.- Türk dilində.

Bioqrafiyalar[redaktə | əsas redaktə]

  • Hüseynov, S. Xocalıdan gələn səs.- Bakı: Azərbaycan, 1993.- 48 s.

Beynəlxalq reaksiyalar və xatirələr[redaktə | əsas redaktə]

  • Xocalı soyqırımı – 1992: sənədlərdə, faktlarda və xarici mətbuatda.-Bakı: Əbilov, Zeynalov və oğulları, 2006.- 192 s

Mirası və tarixşünaslıq[redaktə | əsas redaktə]

  • Xocalı harayı: Xocalı faciəsi rəssam N.Məmmədovun gözü ilə.- Bakı, 2010.- 101 s.

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]

VikiAnbarda Xocalı soyqırımı ilə əlaqəli mediafayllar var.

Vikikitabda Xocalı soyqırımı ilə əlaqəli kitablar var.

Vikimənbədə Xocalı soyqırımı ilə əlaqəli məlumatlar var.

Vikisitatda Xocalı soyqırımı ilə əlaqəli məlumatlar var.