Macarıstan

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Macarıstan
mac. Magyarország
bayrağı
Bayrağı
gerbi
Gerbi
Himn: Hu-magyarhimnusz.ogg
xəritədə yeri
Paytaxt Budapeşt
47°26′N 19°15′E / 47.433°N 19.250°E / 47.433; 19.250
Ən böyük şəhər Budapeşt, Debretsen, Mişkolts, Seged, Peç, Dyor, Niredhaza, Keçkemet, Sekeşfehervar
Rəsmi dillər macar dili
Hökumət Parlament respublikası
Yanoş Ader
Viktor Orban
Yaranması
895[1]
25 dekabr 1000[2]
24 aprel 1222
29 avqust 1541
2 sentyabr 1686
15 mart 1848
20 mart 1867
4 iyun 1920
• Üçüncü respublika
23 oktyabr 1989
• Aİ-yə qəbul
1 may 2004
Sahəsi
• Ümumi
93,036 km2 (35,921 sq mi) (108)
• Su (%)
0,74%
Əhali
• Təxmini  (2015)
9 849 000[3] (89)
• Siyahıya alma (2011)
9 937 628
• Sıxlıq
106/km2 (274.5/sq mi) (94)
ÜDM (AQP) 2015 təxmini
• Ümumi
242 mlrd.[4] (57)
• Adambaşına
24 498[4]
ÜDM (nominal) 2015 təxmini
• Ümumi
137 mlrd.[4] (57)
• Adambaşına
13 910[4]
İİİ (2015)  0.831
çox yüksək · 37-ci[5]
Valyuta macar forinti
Saat qurşağı CET (UTC+1, yayda UTC+2)
Telefon kodu 36
İnternet domeni .hu, .eu (AB üzvü kimi)
Macarıstan

Macarıstan (mac. Magyarország) — Avropada dövlət. Əhalisinin əsasını təşkil edən macarlar özlərini Hunqarian (yəni Hunlar ölkəsinin sakinləri) adlandırırlar . Macarıstanda ən son siyahıya alma 2001-ci ildə aparılmışdır. Bu siyahıya almaya əsasən, ölkədə yaşayan əhalinin 9.627.057 nəfərini macarlar, 205.720 nəfərini qaraçılar, 120.344 nəfərini almanlar, 39.266 nəfərini slovaklar təşkil edir.

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Macarıstan tarixi

Macarıstan XX əsrdə[redaktə | əsas redaktə]

Macarıstan 1918-ci ilə qədər Avstriya-Macarıstan İmperiyasının tərkibində idi. O, əsasən aqrar ölkə idi. 1918-ci il noyabrın 16-da Macarıstan respublika elan olundu. Habsburqlar ın 400 illik hakimiyyətinə son qoyuldu. Kommunistlərlə sosial-demokratların birləşmiş qüvvələri 1919-cu il martın 21-də inqilab edərək Macarıstan Sovet Respublikasının (MSR) yarandığını elan etdilər. Lakin həmin ilin avqustun 1-də MSR süqut etdi. Sovet höküməti devrildikdən sonra ölkədə naiblik (regent) sistemi yaradıldı. Naib vəzifəsini kontr-admiral Mikloş Xorti tutdu. O, Trianon sülh müqaviləsini tanıdığını bildirdi. Bu sülhə əsasən Macarıstan öz ərazisinin 2/3-ni, əhalisinin isə 1/3-ni və dənizə çıxış yolunu itirdi. Lakin sonralar Macarıstanda qraf Betlenin höküməti dövründə Slovakiya, Cənubi Karpat UkraynasıTransilvaniya torpaqlarında macar hökmranlığı yenidən bərpa olundu. 1929-1933 illər dünya iqtisadi böhranı Macarıstan iqtisadiyyatına ağır təsir göstərdi. 1930-1932-ci illərdə taxıl yığımı 5,5 milyon sentner azaldı. Sənaye istehsalı 1929-cu ilə nisbətən 23,1% aşağı düşdü. İqtisadi böhran daxili vəziyyəti də gərginləşdirdi. 1932-ci ilin payızından etibarən Macarıstanın Almaniyaya meyli gücləndi. Macarıstanda hakimiyyətdə olan Xorti höküməti Almaniya və İtaliya ilə sıx əməkdaşlıq etməyə başladı. Macarıstan 1939-cu ildə Antikomintern və 1940-cı ildə Berlin paktına qoşuldu.

İkinci dünya müharibəsindəki məğlubiyyət nəticəsində 1944-cü ildə Macarıstan Sovet ordusunun işğalına məruz qaldı. Nəticədə Macarıstan kommunist hakimiyyəti quruldu. Sovet modelli rejimə qarşı 1956-cı il oktyabrın 23-də Macarıstanda kütləvi nümayişlər başladı. Onlar partiyanın siyasi xəttinin dəyişdirilməsi, İmre Nad başda olmaqla yeni hökümət yaradılması, Macarıstanla SSRİ arasında bərabərhüquqlu münasibətlərin bərqərar olması tələblərini irəli sürürdülər. Hadisələr sürətlə inkişaf edir. Oktyabrın 29-da İmre Nad hökümət başçısı seçildi. Macarıstan Zəhmətkeşlər partiyasının (MZP) buraxılması, birpartiyalı sistemin ləğv edilməsi, əvvəllər mövcud olan siyasi partiyaların fəaliyyətinin bərpa olunması barədə qərar qəbul edildi. Oktyabrın 30-da SSRİ höküməti hərəkata qarşı bəyanat yaydı. Macarıstanda başlanmış etiraz hərəkatı "əksinqilabi qiyam" kimi dəyərləndirildi. Buna cavab olaraq İmre Nad noyabrın 1-də Macarıstanın Varşava Müqaviləsi Təşkilatından çıxdığını elan etdi. Noyabrın 4-də Sovet ordusu Budapeşt şəhərinə daxil oldu. Dörd gün davam edən döyüşlərdən sonra İmre Nad höküməti devrildi. Yanoş Kadarın başçılıq etdiyi MZP Macarıstan Sosialist Fəhlə Partiyası adı altında yenidən təşkil olundu. İmre Nad dövlətə xəyanətdə ittiham olunaraq edam edildi. 1989-cu ildə Macarıstan Ali məhkəməsi İmre Nada və onunla birlikdə mühakimə edilmiş şəxslərə bəraət verdi. 23 oktyabr Macarıstanda milli bayram, sovet işğal rejiminə qarşı milli üsyan günü kimi qiymətləndirildi. 80-ci illərin ortalarında Macarıstan iqtisadiyyatı ağır vəziyyətə düşdü. Xarici borcların artması vəziyyəti daha da gərginləşdirdi. 1988-ci ilin mayında Macarıstan Sosialist Fəhlə Partiyası konfransında Y.Kadar Karoyu Qrosla əvəz edildi. Lakin Macarıstanda vəziyyət sabitləşmədi. 1989-cu ildə çoxpartiyalı parlament sisteminə əsaslanan quruluşa keçmək qərara alındı. 1990-cı il parlament seçkilərində Macarıstan Demokratik Forumu qələbə çaldı. Onun lideri Yojef Antall Xırda Kənd Sahibkarlar partiyası ilə birlikdə koalisiya höküməti təşkil etdi. 1990-cı ilin avqustunda keçirilmiş parlament seçkilərində Azad Demokratlar İttifaqının lideri Arpad Gents prezident seçildi. Macar hökümətinin sürətlə özəlləşdirmə siyasəti yeritməsi nəticəsində ölkədə azad rəqabətə əsaslanan sahibkarlıq sistemi formalaşdı. Ölkədə sənaye və ərzaq malları qıtlığı aradan qalxdı. Lakin əhalinin yoxsulluğu 1990-cı illərdə hələ də yüksək olaraq qalmağa davam etdi.

İnzibati quruluşu[redaktə | əsas redaktə]

  1. Baç-Kişkun (medye)
  2. Baranya (medye)
  3. Bekeş (medye)
  4. Borşod-Abauy-Zemplen (medye)
  5. Çonqrad (medye)
  6. Feyer (medye)
  7. Dyor-Moşon-Şopron (medye)
  8. Haydu-Bihar (medye)
  9. Heveş (medye)
  10. Yas-Nadkun-Solnik (medye)
Şomod (medye) Baranya (medye) Tolna (medye) Zala (medye) Vaş (medye) Vesprem (medye) Dyor-Moşon-Şopron (medye) Heveş (medye) Çonqrad (medye) Bekeş (medye) Baç-Kişkun (medye) Borşod-Abauy-Zemplen (medye) Komarom-Esterqom Noqrad (medye) Sabolç-Satmar-Bereq Haydu-Bihar (medye) Feyer (medye) Yas-Nadkun-Solnik (medye) Budapeşt Peşt (medye)Xəritə
About this image
  1. Komarom-Esterqom
  2. Noqrad (medye)
  3. Peşt (medye)
  4. Şomod (medye)
  5. Sabolç-Satmar-Bereq
  6. Tolna (medye)
  7. Vaş (medye)
  8. Vesprem (medye)
  9. Zala (medye)
  10. Budapeşt

Coğrafiyası[redaktə | əsas redaktə]

Macarıstanın topoqrafik xəritəsi

Macarıstanın relyefi daha çox düzənlik xarakterə malikdir. Orta Dunay ovalığı geniş bir sahəni əhatə edir. Şimalda dağlar az bir sahəni tutur. Faydalı qazıntı ehtiyatları azdır. Əsas təbii sərvəti boksit yataqlarıdır. Az miqdarda daş kömür, neft, təbii qaz, misuran ehtiyatlarına malikdir.

İqlimi mülayim kontinentaldır. Belə əlverişli iqlimin olması və həmçinin geniş düzənlik sahələr və məhsuldar torpaqlar burada kənd təsərrüfatının inkişafı üçün əlverişli imkan yaradır. Təbii bitki örtüyü insanlar tərəfindən çox dəyişdirilmişdir. Ərazinin 16%-ni meşələr təşkil edir. Dunay, onun qolu olan Tisa və başqa çaylardan suvarma və nəqliyyat məqsədilə geniş istifadə edilir. Mənzərəli Balaton gölü və başqa təbii imkanlar hesabına turizmin inkişafına nail olunmuşdur.

İqtisadiyyatı[redaktə | əsas redaktə]

ÜDM görə adambaşına düşən orta illik gəlir 13.487 ABŞ dolları. (2015)[6]

Ixracat əsaslı iqtisadiyyata sahib olan Macarıstan, beynəlxalq iqtisadi konjonktürün yaratdığı risklərə açıqdır. Xarici ticarətinin böyük bir hissəsini AB ölkələri ilə edir. Əsas məhsul qruplarına görə xarici ticarət əlaqələrində maşınlar, elektron əşyalar və nəqliyyat vasitələri ölkənin idxal və ixracatında əsas sektorlar olaraq ön plandadır. Idxalatın təxminən 50%-ni, ixracatın isə 60%-ni bu üç sektor təşkil edir.

Əhalisi[redaktə | əsas redaktə]

Macarlar - 89,9%, qaraçılar - 4%, almanlar, yəhudilər, slovaklar, xorvatlar, serblər, rumınlar.

Mədəniyyət[redaktə | əsas redaktə]

Təhsil[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Macarıstanda təhsil

Macarıstanda təhsil — keçmiş Şərq Blokundakı təhsil sisteminin getdikcə Avropa Birliyinə inteqrasiyası şəklində formalaşıb və hazırda Avropa Birliyi standartlarına əsasən fəaliyyət göstərir.

Azərbaycanlıların Macarıstanda təhsili[redaktə | əsas redaktə]

Azərbaycanlılar Macarıstanda təhsil üçün daha çox 1990-cı illərdə maraqlanmağa başlayıblar və artıq 90-cı illərin ortalarından hər il bir neçə tələbə Mərkəzi Avropa Universitetində təhsil alıb. Daha sonralar azərbaycanlılar digər ali məktəblərdə də təhsil almağa başlayıblar və hazırda Macarıstanda 10-dan çox ali məktəbdə azərbaycanlı tələbələr təhsil almaqdadırlar. Macarıstan-Azərbaycan Gənclər Birliyi Macarıstanda təhsili Azərbaycanda təbliğ etməkdədir və bu layihə "Study in Hungary" adlanır.[7]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]