Andorra

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Andorra Knyazlığı
Principat d'Andorra
Andorra
Andorra gerbi
Gerbi
Andorra xəritədə yeri
Paytaxt
və ən böyük şəhər
Andorra la Vella
Rəsmi dillər Katalon
Etnik qruplar ispanlar-43%, andorralılar-33%,portuqallar-11%, fransızlar-7%
• baş nazir
Antoni Marti Petit [V.2011~ ]
Sahəsi
• Ümumi
468 km2 (181 sq mi) (193)
• Su (%)
0,26
Əhali
• Təxmini  (2015)
82 min (201-ci)
• Siyahıya alma (1989)
46 166
• Sıxlıq
175/km2 (453.2/sq mi)
ÜDM (AQP) 2011 təxmini
• Ümumi
3 214 million (180)
• Adambaşına
37 200 (36)
Valyuta Avro (EUR)
Telefon kodu 376
İnternet domeni .ad

Andorra - Andorra dünyanın ən kiçik dövlətlərindən biridir. Bu ölkənin ərazisi 468 kvadrat kilometrə bərabərdir, əhalinin sayı isə təqribən 80 000 nəfərdir. Ölkənin paytaxtı olan Andorra-la-Velya dəniz səviyyəsindən 1029 metr hündürlükdə yerləşir və Avropa paytaxtları sırasında ən yüksək dağlı şəhərdir.[1]

Avropada dənizə çıxışı olmayan, Piriney yarımadasının şərqində, Fransa ilə İspaniya arasında yerləşən cırtdan ölkə. Rəsmi adı Andorra Knyazlığı (Katalan dili: Principat d'Andorra, fr: Principauté d'Andorre, isp: Principado de Andorra). Ölkə Fransa Respublikasının Prezidenti və Urxelski yepiskopu tərəfindən birgə idarə olunur.

Andorranın sahəsi 465 kv. km-dir. Ölkə Şərqi Pirenryin çənub yamacında, Ebro hövzəsinə aid Cerpe çayının qolu Valiranın orta və yuxarı axını boyu dağ dərəsində yerləşir. Onu qərbdən, şərqdən və eləcə də Fransa tərəfdən hündürlüyü 2500 m-ə qə dər olan sıldırım dağ yamacları əhatə edir. Ölkənin yerləşdiyi dərə İspaniya tərəfə açıqdır.[2]

Sahəsinə görə Avropanın Mikro dövlətləri içərisində ən böyüyü olsada dümya ölkələri işərisində 176-cı, Qərbi Avropada isə 20-ci yeri tutur. Koma Pedros adlanan zirvənin dəniz səviyyəsindən hündürlüyü 2949, Kapa zirvəsinin hündürlüyü isə 26298 metrdir.[3]

Adın etimologiyası[redaktə | əsas redaktə]

Bask dilində "andurial" sözündəndir, mənası "Boş yer" deməkdir.

Tarix[redaktə | əsas redaktə]

Bir dövlət kimi Andorranın yaranması tarixi çox maraqlıdır. Bu haqda ilk məlumatlar 805-ci ilə istinad edir. Orta əsrlərdə əvvəl mavrlardan, sonra isə İspanFransız feodallarından öz müstəqilliyini qoruyan çoban qəbilələri burada yaşamışlar. Bu ərazidə ağalar üstündə İspanFransız feodallarının rəqabəti yüz illərlə davam etmişdir. 1278-ci ildən başıayaraq Andorra bəzi fasilələrlə İspaniya və Fransanın ikili protektoratı altında olur. 1278-1288-ci illərdə Upxel yeniskopu ilə (İspaniya) qraf de Fya (Frasa) bu ölkəni bölüşdürmək aktını imzalayırlar. Bu iki asılılıq indi simvolik xarakter daşıyır. Hər il ölkə Fransaya 960 frank, Ypxel yeniskopuna (Ceo-de Upxel şəhərinin yeniskopunu) isə 460 peset simvolik vergi verir. 1866-cı ildə Andorra konstitusiya qəbul edir.

Coğrafiya[redaktə | əsas redaktə]

Coğrafi mövqe və təbiət Andorradakə dağ massivlərinin əksəriyyəti bərk kristallik suxurlardan (qranit, qneys, kvarsit) ibarətdir.Andorra relyefinin buzlaq dövrünün təsiri gücü hiss olunur. Valira çayı dərəsində qədim buzlaqların fəaliyyətiu açıq-aydın görünür. Ölkədə səth çayları (çay, göl, bulaq) çoxdur. Dağlarda gözəl mənzərəli buzlaq göllərinə rast gəlmək olar.

Ölkə dağlıq ərazidə yerləşdiyindən buranın iqlimi, torpaq və bitki örtüyü üçün hündürlük qurşaqlarının üstünlük təşkil edir. Dağlarda yay ayları sərin, qış isə soyuq keçir. Hündür dağ yaçaclarına bir ildə orta hesabla 1200, İspaniya ilə sərhəd bölgələrində isə 500 mm-ə qədər yağıntı düşür. Ərazi kişik olsa da, şimalına nisbətən cənubunun iqlimi sərt deyil. Mənubda tez-tez quraqlıq baç verdiyində əkin və otlaq yerləri cüni suvarmaya məruz qalır.

Torpaqları əsasən dağ-boz tiplidir. Ölkə florası insanlar tərəfindən çox dəyişdirilmişdir. Nə vaxtlar isə ərazi başdan-başa meşələrlə örtülü olub. İndi isə meşələr ölkə ərazisinin cəmi üçdə bir hissəsini tutur. Cənubda quraq və nisbətən isti iqlim şəraitinin cod yarpaqlı palıd, şimalda isə fısdıq, şabalıd və iynəyarpaqlı ağaclar üstünlük təşkil edir. 2000 m-dən hündür yerlərdə subalp və alp çəmənləri yerləşir. Dağ dərələrində yaşayan vəhşi heyvanlar tamamilə qırılıb qurtarıb. Lap hündür yerlərdə ayı, qaban, tülkü, qartal və s. rast gəlmək olar.

Andorra cırtdan dövlət olsa da faydalı qazıntılarla zəngindir. Burda Dəmir filizi ilə yanaşı qurğuşun, gümüş yataqları var. Xrisoberial, əqiq, yaşma kimi qiymətli və yarımqiymətli daşlar aşlar edilib. Dağ yamaclarında və dərələrdə müxtəlif tərkibli müalicəvi mineral bulaqlar üzə çıxıb.

Andorra topographic map-ca.svg
  • Mövqe: Cənub-qərb Avropa, Piriney yarımadasının şərsində, Fransa ilə İspaniya arasında yerləşir..
  • Coğrafi mövqesi: 42 30 Şimal paraleli, 1 30 Qərb meridianı
  • Xəritədəki mövqesi: Avropa
  • Sahə: cəmi: 468 km²
  • Quru: 468 km²
  • Su: 0 km²
  • Sərhədləri cəmi: 120.3 km
  • Sərhəd qonşuları: Fransa 56.6 km, İspaniya 63.7 km
  • Sahil qisimi: 0 km
  • Dənizləri: 0 km
  • İqlimi: ilıq; qışları qarlı və soyuq, yayları quru və ilıq keçər.
  • Ərazi quruluşu: Tik qayalıqlar və dar vadilərə malikdir.
  • Dəniz səviyyəsindən yüksəkliyi: ən alçaq nöqtəsi: Riu Runer 840 m; Ən yüksək nöqtəsi: Coma Pedrosa 2,946 m
  • Təbii qaynaqları: hidro, mineral sular, taxta-şalban, dəmir yataqları, güllə
  • Ərazi istifadəsi: əkinçiliyə uyğun torpaqlar: %4
  • Otlaqlar: %45
  • Meşəlik ərazi: %35
  • Digər: %16 (1998 məlumatları)
  • Təbii fəlakətlər: Uçqun, qar fırtınaları

Andorranın rayonları[redaktə | əsas redaktə]

Nr.* Rayon Ərazi
km²
İllər Əhali
1990 2000 2007
1 Escut de Canillo.svg Canillo 121 1.290 2.706 5.422
2 Escut d'Encamp.svg Encamp 74 7.119 10.595 14.029
3 Escut d'Ordino.svg Ordino 89 1.289 2.283 3.685
4 La Masana coa.gif La Massana 61 3.868 6.276 9.357
5 Escut d'Andorra la Vella.svgAndorra la Vella 12 19.022 21.189 24.574
6 Escut de Sant Julià de Lòria.svg Sant Julià de Lòria 60 6.012 7.623 9.595
7 Escut d'Escaldes-Engordany.svg Escaldes-Engordany 47 12.235 15.299 16.475
  Coat of arms of Andorra.svg Andorra 464 50.835 65.971 83.137

Hökumət[redaktə | əsas redaktə]

  • Ali qanunverici orqan - Baş Şura
  • Hökumət başçısı - Antoni Martí Petit

Siyasət[redaktə | əsas redaktə]

  1. Andorra Liberal Partiyası - Lider: Alber Pinta Santoparia.
  2. Andorra Demokratik Mərkəzçi Partiyası.
  3. Sosial-Demokrat Partiyası - Lider: M.Q.Reolit.

İnzibati ərazilər[redaktə | əsas redaktə]

7 icmaya(dairəyə) bölünür:

  • Kanillo
  • Enkamp
  • Ordino
  • La Massana
  • Andorra la Vella
  • Sant Julia de Loria
  • Escaldes-Engordany

İqtisadiyyat[redaktə | əsas redaktə]

  • Turistlərə xidmət (hər il 10 mln. ABŞ dolları)
  • Tütün yetişdirilməsi və emalı
  • Yüngül və yeyinti sənayesi
  • Heyvandarlıq (qoyun,keçi)
  • Əkinçilik (arpa, çovdar, kartof, üzüm)


  • İxracat: yun, paltar, pendir, mineral su.
  • İdxal: sənaye malları, ərzaq.
  • ÜMM - adambaşına 26800 ABŞ dolları (2003).

Əhali[redaktə | əsas redaktə]

2013-cü il məlumatına görə Andorrada əhalinin 45,98 %-ni andorralılar, 26,37 %-ni ispanlar, 14,20 %-ni portuqaliyalılar, 4,86 %-fransızlar, 1,27 %-ni ingilislər, 7,32 %-ni digər millətlərin nümayəndələri təşkil edir. Andorrada həyat səviyyəsi yaxşı olduğuna görə bura qonşu dövlətlərdən axınların sayı ilbəil artmaqdadır. Yerli qanunlara əsasən əsl andorralı o şəxslər hesab olunur ki, onların ata-babaları bu torpaqda 3 nəsildən az yaşamasınlar. Əslində yerli andorralı İspaniyanın Katalon əyalətindən gəlmiş əkinçilər və çobanların nəsilləridir. Təbii artımına görə Andorra, Qərbi Avropa Dövlətləri içərisində birinci yeri tutur. Andorrada yaşayanların həyat tərzi yüksək hesab oluna bilər. 14 yaşına qədər onlar mütləq ibtidai təhsil almalıdırlar. İbtidai Təhsil pulsuz və məcburidir. Andorrada yaşayanların yarıdan çoxu şəhərlərdə məskunlaşıb. Ölkənin ən böyük şəhəri paytaxtı Andorra-la Belyadır.

Dili - Ölkənin rəsmi dili-katalon dilidir. İspan və fransız dillərindən də geniş istifadə edilir.

Dini - dini etiqadlarına görə əhalinin 99 %-n katolikdir.

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. http://banker.az/andorra-s%C9%99xsi-hec-n%C9%99yi-olmayan-olk%C9%99/Andorra – şəxsi “heç nəyi” olmayan ölkə!
  2. G.A.Hacıyeva Dünyanın cırtdan dövlətləri. Bakı, Elm. 1991
  3. C. Məmmədov, T. Gərayzadə "Qərbi Avropa Dövlətləri" Bakı, 2001



Andorra xəritəsi Andorranın rayonları Andorra Bayraq

Andorra la VellaCanilloEncampEscaldes-EngordanyLa MassanaOrdinoSant Julià de Lòria