Macar inqilabı (1956)

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Macar inqilabı (1956)
Əsas münaqişə: Soyuq müharibənin bir hissəsi
Hole in flag - Budapest 1956.jpg İnqilabın simvolu:
Üzərində 1949-1956-cı illərdə yer alan kommunizm embleminin kəsildiyi Macarıstan bayrağı
Tarix 23 iyun11 noyabr 1956
Əsas mərhələ: 23 oktyabr4 noyabr 1956
Yeri Macarıtan Xalq Respublikası
Nəticəsi Sovetlərin qələbəsi
İnqilab uğursuzluqla nəticələndi
Münaqişə tərəfləri

Flag of the Soviet Union.svg Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqı
Flag of Hungary (1949-1956).svg Macarıstan Xalq Respublikası

Flag of the Hungarian Revolution (1956; 1-2 aspect ratio).svg Macar inqilabçılar

Komandan(lar)

Flag of the Soviet Union.svg Nikita Xruşşov
Flag of the Soviet Union.svg Yuri Andropov
Flag of the Soviet Union.svg İvan Konyev
Flag of the Soviet Union.svg İvan Serov
Flag of the Soviet Union.svg Georgi Jukov
Flag of the Soviet Union.svg Kuzma Qrebennik
Flag of the Soviet Union.svg Gennadi Obaturov
Flag of the Soviet Union.svg Vasili Sokolovski
Flag of the Soviet Union.svg Pyotr Laşçenko
Flag of Hungary (1949-1956).svg Erno Gero
Flag of Hungary (1949-1956).svg Andraş Hegedüş
Flag of Hungary (1949-1956).svg Laslo Piroş
Flag of Hungary (1949-1956).svg İstvan Bata
Flag of Hungary (1949-1956).svg Yanoş Kadar

Flag of the Hungarian Revolution (1956; 1-2 aspect ratio).svg İmre Nad  Edam edilib
Flag of the Hungarian Revolution (1956; 1-2 aspect ratio).svg Pal Maleter  Edam edilib
Flag of the Hungarian Revolution (1956; 1-2 aspect ratio).svg Mikloş Gimeş  Edam edilib
Flag of the Hungarian Revolution (1956; 1-2 aspect ratio).svg Loşonçi Giza  Edam edilib
Flag of the Hungarian Revolution (1956; 1-2 aspect ratio).svg Yozef Dudaş  Edam edilib
Flag of the Hungarian Revolution (1956; 1-2 aspect ratio).svg Yozef Silaqi  Edam edilib
Flag of the Hungarian Revolution (1956; 1-2 aspect ratio).svg Yanos Sabu  Edam edilib
Flag of the Hungarian Revolution (1956; 1-2 aspect ratio).svg Laslo Kovaç  Edam edilib
Flag of the Hungarian Revolution (1956; 1-2 aspect ratio).svg Attila Siqeti  Edam edilib
Flag of the Hungarian Revolution (1956; 1-2 aspect ratio).svg Şandor Kopaçi
Flag of the Hungarian Revolution (1956; 1-2 aspect ratio).svg Bela Kiray
Flag of the Hungarian Revolution (1956; 1-2 aspect ratio).svg Gergey Ponqraç
Flag of the Hungarian Revolution (1956; 1-2 aspect ratio).svg Müxtəlif silahlanmış üsyan liderləri

Tərəflərin qüvvəsi

31550 əsgər
1130 tank

Məlum deyil

İtkilər

722 ölü
1540 yaralı

2500–3000 ölü
13000 yaralı

Ümumi itkilər
3000 dinc sakit həyatını itirdi
Commons-logo.svg Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Macar inqilabı (1956) (mac. 1956-os forradalom) və ya Macar üsyanıMacarıstan Xalq Respublikasına və onun Sovetlərdən asılı siyasət yürütməsinə qarşı baş vermiş, 1956-cı ilin 23 oktyabrından 10 noyabrına qədər davam edən ümummilli inqilab. Bu, inqilab başlayan zaman hər hansı liderə sahib olmayan Sovet hakimiyyəti üçün Avropada cərəyan edən II Dünya Müharibəsinin sonlarında Qızıl ordunun Nasist Almaniyasının qüvvələrini SSRİ ərazilərindən təmizləməsi uğrunda mübarizəsindən sonrakı ən böyük və əsas təhlükə idi.

Üsyan ilk öncə tələbə etirazları şəklində başladı. Onlar Budapeştin mərkəziylə Macarıstanın parlament binasına doğru irəliləyərkən səsucaldıcı cihazların olduğu avtofurqonlardan istifadə edərək edərək minlərlə insanın bu mübarizəyə qoşulmasına səbəb oldular. Tələbələrin ümumi tələblərini yayımlamaq cəhdi göstərərək radio binasına daxil olan bir qrup tələbə heyəti saxlanıldı. Çöldəki etirazçılar bu heyətin azad olunmasını tələb etdikdə onlara binanın içərisindən ÁVH kimi tanınan (mac. Államvédelmi Hatóság və ya ÁVH, azərb. Dövlət Mühafizə Təşkilatı‎) Dövlət Təhlükəsizlik Polisləri tərəfindən atəş açıldı. Nəticədə bir tələbə həyatını itirdi və bayrağa sarılaraq izdihamın çiyinləri üzərində tutuldu. Bu, inqilabın növbəti mərhələsinin başlanğıcı mənasına gəlirdi. Xəbərlər yayıldıqca paytaxtda iğtişaşlar və şiddət daha da artaraq pik həddə çatırdı.

Üsyan sürətlə yayıldı və hökumət parçalandı. Minlərlə insan milis dəstələrində birləşərək DMT (Dövlət Mühafizə Təşkilatı) və Sovet qoşunları ilə vuruşurdu. Üsyan zamanı zorakı hadisələr baş verirdi. Bir tərəfdən bir neçə yerli lider və DMT üzvləri ələ keçirilərək linç edilir, digər tərəfdən isə əvvəlki siyasi məhbuslar azadlığa çıxaraq silahlanırdı. Radikal və hazırlıqsız fəhlə şuraları bələdiyyə hakimiyyətini idarəedici Macarıstan Zəhmətkeşlər Partiyasının əlindən alaraq siyasi reform tələb etdi.

İmre Nadın başçılıq etdiyi yeni hökumət rəsmi olaraq DMT-ni ləğv etdi, Varşava Müqaviləsi Təşkilatından çıxmaq niyyətində olduğunu bildirdi və azad seçkilərin yenidən keçiriləcəyi vədini verdi. Oktyabr ayının sonunadək döyüşlər, demək olar ki, dayandı və normal günlər geri qayıtmağa başladı. Əvvəlcə SSRİ qüvvələrinin geri çəkilməsi üçün danışıqlara açıq görünən Sov.İKP MK Siyasi Bürosu daha sonra fikrini dəyişdi və inqilabı sıxışdırmağa başladı. Noyabrın 4-də çoxsaylı Sovet qüvvələri Budapeşti və ölkənin digər ərazilərini işğal etdi. Macarların müqaviməti 10 noyabra qədər davam etdi. Münaqişədə 2500-dən çox macar və 700-dən çox Sovet əsgəri həlak oldu, 200000-ə yaxın macar isə qaçqın düşdü. Bundan sonra kütləvi həbslər və ittihamlar aylarla davam etdi. 1957-ci ilin yanvarına qədər yeni qurulmuş Sovet hökuməti bütün ictimai müxalifəti aradan qaldırdı. Sovetlərin bu hərəkətləri ilə Şərq Bloku üzərində nəzarətini gücləndirməsinə baxmayaraq Qərb blokundakı bir çox marksistin rəğbətini itirdi. Nəticədə bu, parçalanmalara və kapitalist ölkələrdəki kommunist partiyaları üçün böyük üzv itkisinə səbəb oldu.

Macarıstanda üsyan haqqında ictimai müzakirə etmək 30 ildən çox sıxışdırıldı. 1980-cı illərdə siyasi vəziyyətin bir qədər mülayimləşməsindən sonra bu, gərgin araşdırma və müzakirə mövzusu olmuşdur. 1989-cu ildə Üçüncü Macarıstan Respublikasının elan olunması zamanı 23 oktyabr milli bayram kimi bəyan edildi.

İnqilabdan öncəki vəziyyət[redaktə | əsas redaktə]

II Dünya Müharibəsi zamanı Macarıstan Berlin-Roma-Tokio oxunun üzvü və Nasist Almaniyası, Faşist İtaliyası, RumıniyaBolqarıstan qüvvələrinin müttəfiqi idi. 1941-ci ildə Macarıstan hərbi qüvvələri YuqoslaviyaSSRİ-nin işğalında iştirak etdi. Lakin Qızıl Ordu macar və Berlin-Roma-Tokio oxunun işğalçı qüvvələrini geri çəkilmək məcburiyyətində qoydu və 1944-cü ilə qədər Macarıstana doğru irəliləməyə davam etdi.

İşğal olunma təhlükəsi ilə üzləşən Macarıstan hakimiyyəti müttəfiqlərlə atəşkəs danışıqlarına başladı. Bu, Üçüncü Reyxin ölkəni işğal etməsi və burada Milli Birlik Hökumətini qurması ilə başa çatdı. 1944-cü ilin sonlarında isə SSRİ Macarıstanı işğal edərkən burada yerləşən alman və macar qüvvələrini məğlub etdi.

Müharibədən sonrakı işğal[redaktə | əsas redaktə]

II Dünya Müharibəsinin sonuna doğru Sovet ordusu Macarıstanı işğal etdi və onu nəzarəti altına alaraq təsir dairəsinin genişləndirdi. Müharibədən dərhal sonra Macarıstan çoxpartiyalı idarəetmə formasına malik idi və 1945-ci ildəki seçkilər baş nazir Zoltan Tildinin rəhbərliyi altında koalisiya hökumətini meydana gətirdi. Halbuki Sovet hökumətinin ideoloji inanclarını paylaşan Marksist-Leninist qrup olan Macarıstan Kommunist Partiyası səslərin yalnız 17%-ni almasına baxmayaraq seçilmiş hakimiyyətin təsirini azaltmaq üçün salami taktikaları adlanan prosesdə kiçik güzəştlərdən istifadə edirdi.

1945-ci il seçkilərindən sonra Macarıstan Dövlət Təhlükəsizlik Polisinə (mac. Államvédelmi Hatóság, daha sonra ÁVH kimi tanınmışdır) nəzarət etmək səlahiyyətinə malik olan Daxili Nazirlikdə rəhbərlik vəzifəsi Müstəqil Kiçik Sahibkarlar Partiyasından Kommunist Partiyasının namizədinə dəyişdirildi. Dövlət Mühafizə Təşkilatı siyasi müxalifəti boğmaq üçün hədə-qorxudan, saxta ittihamlardan, həbs etmə və işgəncə vermə methodlarından istifadə edirdi. Çoxpartiyalı demokratiyanın qısamüddətli dövrü Kommunist Partiyasının Sosial Demokrat Partiyası ilə birləşərək Macarıstan Zəhmətkeşlər Partiyasının əsasını qoyması ilə başa çatdı. 1949-cu ildəki seçkilər zamanı bu partiya namizədlər siyahısında rəqibsiz idi. Macarıstan Xalq Respublikası da elə bu zaman elan olundu.

Macarıstan Zəhmətkeşlər Partiyası Sovet modelinə əsaslanan radikal milliləşdirmə siyasəti yürüdərək iqtisadiyyatı sosialistcəsinə yenidən qurmağa başladı. Hökumət və onun siyasətini açıq şəkildə ilk dəfə tənqid edənlər yazıçı və jurnalistlər oldu. Onlar bu fikirlərini 1955-ci ildə tənqidi məqalələr dərc edərək ifadə edirdi. 1922-ci il 22 oktyabr tarixində Texniki Universitetin tələbələri MEFESZ (mac. Magyar Egyetemisták és Főiskolások Szövetsége, azərb. Macar Universitet və Kollec Tələbələri İttifaqı‎) adlanan tələbə birliyini bərpa etdi. 23 oktyabrda isə onlar bir nümayiş səhnələşdirdi və bu nümayiş birbaşa inqilaba aparan hadisələr zəncirinin əsasını qoydu.

Siyasi repressiya və iqtisadi tənəzzül[redaktə | əsas redaktə]

Macarıstan Matyaş Rakoşinin avtoritar rəhbərliyi altında kommunist dövlətə çevrildi. Rakoşinin hakimiyyyəti dövründə Təhlükəsizlik Polisi (ÁVH) təmizləmə əməliyyatlarına başladı. Bu təmizləmələr ilk öncə Rakoşiyə qarşı Kommunist Partiyası daxilində baş verən qarşıdurmalara son qoymaq məqsədi güdürdü. Təmizləmənin qurbanları "Tiotistlər", "qərb agentləri" və ya "Trotiskiçilər" ləqəbləri ilə tanınırdı. Bu ləqəblər onlara gördükləri işin qərbdəki İspaniya vətəndaş müharibəsində vaxt keçirmək qədər əhəmiyyətsiz olduğunu göstərmək üçün verilmişdi. Ümumilikdə təqribən bütün aşağı və orta səviyyəli partiya rəsmilərinin yarısı - ən azı 7000 nəfər təmizləndi.

1950-1952-ci illər arasında Təhlükəsizlik Polisi həm Macarıstan Zəhmətkeşlər Partiyasının üzvlərini əmlak və mənzillə təmin etmək, həm də intellektual və burjua sinfini aradan qaldırmaq məqsədilə minlərlə insanı zorla köçürdü. Bu insanlar həbs edildi, şərqə sürgün olundu və sürgün olunduqları düşərgələrdə ittihamlara və ya işgəncələrə məruz qaldılar. DMT-nin qurucusu Laslo Kovaç da daxil olmaqla bəzi insanlar isə edam olundu. Yalnız bir ildə Budapeştdən 26000-dən çox insan zorla köçürüldü. Nəticədə iş və mənzil əldə etmək çox çətin hal aldı. Məcburi köçkünlərin əksəriyyəti dəhşətli şəraitdə həyatlarına davam etmək məcburiyyətində qaldı. Onlardan kollektiv fermalarda qul əməyi kimi istifadə olunurdu. Çoxsayda insan yaşayış şəraiti və qidalanmanın zəif olması nəticəsində dünyasını dəyişdi.

Rakoşi hökuməti təhsilli sinifləri "zəhmətkeş ziyalılar"la əvəz etməklə Macarıstan təhsil sistemini hərtərəfli siyasiləşdirdi. Rus dili və kommunist siyasi təlimin keçilməsi ümumtəhsil məktəb və universitetlərdə məcburi hal aldı. Dini məktəblər milliləşdirildi və kilsə rəhbərləri hökümətə sadiq şəxslərlə əvəz olundu. 1949-cu ildə Macar Katolik Kilsəsinin rəhbəri Yozef Mindsenti xəyanətə görə ömürlük həbs cəzasına məhkum edildi. Rakoşinin rəhbərliyindəki hökümət Avropada ən sərtlər arasında idi.

Müharibədən sonra Macarıstanın iqtisadiyyatı bir çox çətinliklərlə üzləşdi. Macarıstan SSRİ, Çexslovakiya və Yuqoslaviyaya 300 milyon ABŞ dolları məbləğində təzminat ödəməyə və Sovet qarnizonlarına dəstək verməyə razı oldu. Macarıstan Milli Bankının 1946-cı ildəki hesablamalarına görə təzminatın məbləği illik milli gəlirin 19% və 22%-i arasındadır. 1946-cı ildə Macarıstan valyutası öz dəyərini əhəmiyyətli dərəcədə itirdi və nəticədə insanlara məlum olan ən yüksək hiperinflasiya dərəcəsinə sahib oldu. Macarıstanın Sovetlər tərəfindən maliyyələşdirilən QİYŞ-də (Qarşılıqlı İqtisadi Yardım Şurası; rus. Сове́т Экономи́ческой Взаимопо́мощи, ing. Council for Mutual Economic Assistance) iştirakı ölkənin qərblə ticarət etməsi və ya Marşal planından maddi yardım almasının qarşısını aldı.

Bundan əlavə Rakoşi 1950-ci ildə özünün ilk beşillik planına başladı. O, bu məsələdə Stalinin sənaye istehsalını 380%-ə qədər artırağı hədəfləyən eyniadlı planına əsaslanmışdır.

Beynəlxalq hadisələr[redaktə | əsas redaktə]

Sosial iğtişaşların yaranması[redaktə | əsas redaktə]

İnqilab[redaktə | əsas redaktə]

İlk atəş[redaktə | əsas redaktə]

Toqquşmaların yayılması və hökumətin devrilməsi[redaktə | əsas redaktə]

Fasilə[redaktə | əsas redaktə]

Yeni hökumət[redaktə | əsas redaktə]

Sovet perspektivi[redaktə | əsas redaktə]

Polyakların macar üsyanına reaksiyası[redaktə | əsas redaktə]

Beynəlxalq reaksiya[redaktə | əsas redaktə]

4 noyabrdakı Sovet müdaxiləsi[redaktə | əsas redaktə]

Hadisələrə Sovetlərin yanaşması[redaktə | əsas redaktə]

Nəticəsi[redaktə | əsas redaktə]

Macarıstan[redaktə | əsas redaktə]

Beynəlxalq[redaktə | əsas redaktə]

Xatirəsi[redaktə | əsas redaktə]

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

Əlavə oxu üçün[redaktə | əsas redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]

Tarixi kolleksiyalar[redaktə | əsas redaktə]

Digər akademik mənbələr[redaktə | əsas redaktə]

Bədii filmlər[redaktə | əsas redaktə]

Xatirələr[redaktə | əsas redaktə]