Macar inqilabı (1956)

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Macar inqilabı
Szétlőtt harckocsi a Móricz Zsigmond körtéren.jpg Budapeştdə yerləşən uçurulmuş Stalin heykəlinin ətrafına toplaşan adamlar
Yer Macarıstan Xalq Cümhuriyyəti
Tarix 23 oktyabr-10 noyabr 1956
Əsas məqsəd Macarıstanda sovet diktaturasına son qoymaq
Nəticə uğursuzluqla nəticələndi
Təşkilatçılar Imre Nagy, İvan Konev(komandir), Pál Maléter
Commons-logo.svg Macar inqilabı Commons-logo.svg Vikianbarda

Səbəbləri[redaktə | əsas redaktə]

İkinci Dünya müharibəsi başa çatdıqdan sonra, 1947-ci il fevralın 10 da Paris Sülh Müqaviləsi nə əsasən, Macarıstan Dünya müharibəsi zamanı SSRİ, YuqoslaviyaÇexoslovakiyaya vurduğu zərərə görə 300 mil dollar məbləğində təzminat ödəməli idi. Bununla yanaşı, müttəfiq qoşunları Avstriyanı tərk etdikdən sonra, sovet qoşunlarıda Macarıstan ərazisini tərk etməli idilər. Lakin, 1955-ci ilin oktyabrında sovet işğal qoşunu Avstriyanı tərk etsədə, Macarıstan ərazisini tərk etmək fikrində deyildi. Eyni zamanda, Macarıstan 1955-ci ilin mayında Şərqi Avropanın SSRİ tərəfindən işğalını qanuniləşdirən Varşava Müqaviləsi Təşkilatı adlı hərbi - siyasi bloka daxil edilir. 1945-ci ilin noyabrında Macarıstanda çoxpartiyalı sistem əsasında demokratik seçkilər keçirilir. Seçki nəticəsində liberal sağ təmayüllü Kiçik Kənd Sahibkarları Partiyası səsələrin 50% artığını toplayaraq seçkilərdə qalib gəlir. Kommunistlər isə yalnız 17 % səs toplaya bilirləır. Növbəti, 1949-cu il seçkiləri isə Macarıstan Əmək Partiyasının (Kommunist) xeyrinə kütləvi şəkildə saxtalaşdırılır. M.Rakoşi başda olmaqla hakimiyyəti ələ keçirmiş kommunistlər ölkədə diktatura rejimi qurmağa başlayırlar. Macarıstanda kommunist partiyasından başqa bütün partiyalar ləğv edilir, mətbuat üzərində senzura tətbiq edilir, siyasi fikirlərinə görə insanlar kütləvi şəkildə həbs edilir. Həmin dövrdə 8 mil əhalisi olan Macarıstanda 500 min şəxsə qarşı siyasi motivlər əsasında cinayət işi açılaraq həbs edilmişdi. Beləliklə, ölkədə vaxtilə mövcud olmuş Xorti diktaturası qırmızı sovet diktaturası ilə əvəz olunur. Uğursuz sənayeləşdirmə və zorakı kollektivləşdirmə prossesi sosial - iqtisadi vəziyyəti daha da pisləşdirir. Belə ki, əhalinin həyat səviyyəsi 25% aşağı enmiş, 85 % isə yoxsulluq həddindən aşağı səviyyədə yaşayırdı. Bununla yanaşı təbii ki, ətrafda baş verən siyasi prosseslərdə Macarıstana təsirsiz ötüşmürdü. 1947-ci ildə İ. Stalinlə Yuqoslaviya lideri B. Tito arasında ciddi qarşıdurma Macarıstandan da təsirsiz ötüşmür. Yaranmış vəziyyətdən öz xeyrinə istifadə etməyə çalışan Macaristan Əmək Partiyasının baş katibi M.Rakoşi isə daxildə siyasi rəqiblərini "Tito tərəfdarları" elan edərək həbs etdirir və ölüm hökmü ilə cəzalandırrmağa başlayır.[1]

İnqilab[redaktə | əsas redaktə]

İnqilaba aparan yol[redaktə | əsas redaktə]

1953-cü ilin iyununda Rakoşi nazirlər sovetinin sədri vəzifəsindən azad edilir. Həmin vəzifəyə onun rəqibi İ.Nad təyin edilir. İmre Nadın rəhbərlik etdiyi hökumət bir sıra islahatlar həyata keçirməyə başlayır. Belə ki, kapital qoyuluşu əsasən yüngül və yeyinti sənayesinə istiqamətləndirilir, kəndlərdə kollektivləşdirmə prossesi dayandırılır, vergilər azaldılır, əmək haqqları artırılır, siyasi repressiyalara son qoyulur. Bununla yanaşı, ölkənin ictimai siyasi həyatında da, liberallaşdırma prossesi başlanır. Lakin, 1955-ci il aprelin 18 də Rakoşi tərəfdarlarının səyi nəticəsində İ. Nad vəzifədən və partiyadan xaric edilir. Bu hadisə əhali tərəfindən ciddi narazılıqla qarşılanır. Ölkə yenidən stalinizm prinsiplərinə qayıtmağa başlayır. Təbii olaraq, ciddi narazılıqlarla müşahidə olunan bu prosses Moskvanıda narahat etməyə başlayır.

İnqilabın simvolu olan bayraq

Rakoşinin idarəçilik metodu 1956-cı ilin fevralında Sov İKP-nın XX qurultayında Stalin kultunun tənqidi prinsipləri ilə ziddiyyət təşkil edirdi. 1956-cı ilin iyulunda Moskvanın təzyiqi ilə Rakoşi baş katib vəzifəsindən azad edilir. Rakoşi vəzifədən azad edilsə də, yeni baş katib vəzifəsinə onun yaxın silahdaşı, digər bir stalinist Erne Qeryo təyin edilir. Nəticədə mahiyyət etibarı ilə heç bir şey dəyişmir. Sov.İKP XX qurultayının qərarları, xüsusilə hər ölkənin milli xüsusiyyətlərinin nəzərə alınmasının zəruriliyi haqqındakı nəticələri, Stalinin şəxsiyyətinə pərəstişin pislənməsi Mərkəzi və Cənubi-Şərqi Avropanın bütün ölkələrinin kommunist partiyalarının rəhbərliyi tərəfindən formal surətdə bəyənildi. Lakin yeni kurs heç də hər yerdə həyata keçirilməyə başlamadı. Macarıstanda ehkamçı rəhbərlik siyasəti və iqtisadi vəziyyətdən narazılıq sosial-iqtisadi ziddiyətlərin qəflətən kəskinləşməsinə səbəb oldu.1956-ci ilin payızında ölkədə böhran baş verdi.

İnqilabın başlaması[redaktə | əsas redaktə]

1956-cı il oktyabrın ortalarında Macarıstan universitetləri kütləvi şəkildə Macarıstan Kommunist Demokratik Gənclər İttifaqından (Komsomol ) çıxaraq müstəqi gənclər ittifaqı yartmaları barədə qərar qəbul edirlər. Yeni yaradılmış gənclər ittifaqları oktyabrın 22 də Budapeşt Texniki Universitetində birgə toplantı keçirir və 16 bənddən ibarət Manifest hazırlayırlar. Həmin Manifest əsasən aşağıdakı tələblərdən ibarət idi:

  1. Sovet qoşunları Macarıstandan çıxarılsın
  2. Kommunist rejimi cəza tədbirlərinə məruz qalmış şəxslərə bəraət verilsin.
  3. Macarıstan Zəhmətkeşlər Partiyası rəhbərləri mühakimə edilsin[1]
  4. Çoxpartiyalılıq əsasında azad seçkilər keçirilsin
  5. Milli simvollar bərpa edilsin
  6. İmre Nad vəzifəsinə qayıtsın[2]

1956-cı ilin oktyabrın 23-də Budapeşt Texniki Universitetinin tələbəllərinin təşəbbüsü ilə nümayiş başlayır. Nümayişçilərlə polis və dövlət təhlükəsizliyi qüvvələri arasında toqquşmalar baş verdi, az sonra bu toqquşmalar silahlı üsyana çevrildi. Üsyançılar polis və hərbçilərin bir hissəsinin yardımı ilə partiya komitələrinin və dövlət təhlükəsizlik orqanlarının binalarını darmadağın etdilər, partia fəallarının və dövlət təhlükəsizlik işçilərinin xeyli hissəsini öldürdülər. Üsyançılar faktiki olaraq Budapeşti ələ keçirdilər. Digər şəhərlərdə də əvvəlki hakimiyyət orqanlarının funkisyalarını həyata keçirən xalq inqilabi komitələri və fəhlə şuraları yaradılmağa başlandı.[2] 1956-cı il oktyabrın 24-də İmre Nad yenidən baş nazir təyin olundu. Nad üsyançıların tərəfini saxlayaraq onların tələblərini qəbul etdi. O , Macarıstan zəhmətkeşlər partiyasını buraxılması və birpartiyalı sistemin ləğvi haqqında qərar qəbul etdi.O cümlədən, dövlət təhklükəsizliyi orqanlarını buraxaraq öz fəaliyyətlərini canlandıran burjua partiyalarının iştirakı ilə hökumət yaratdı.Bu addım SSRİ rəhbərliyi tərəfindən oktyabrın 30-da əks-inqilabi qiyam kimi qeyd olundu.[3] İmre Nad hökuməti noyabrın 1-də İmre Nad tələb etdi k, sovet qoşunları Macarıstandan çıxarılsın. Eləcə də Varşava müqaviləsində iştirakdan imtina etdiyini bildirdi. Macarıstanı bitərəf ölkə elan edərək, kömək üçün Birləşmiş Millətlər təşkilatına müraciət etdi.

1956-cı il Macar inqilabı xatirəsinə qoyulmuş abidə

Üsyanın yatırılması[redaktə | əsas redaktə]

Macarıstanda əksinqilabın qələbə çaldığını və ölkənin NATO tərəfinə keçəcəyini güman edən sovet höüməti Yuqoslaviya və Çin də daxil olmaqla bütün sosialist dövlətlərinin rəhbərlərinin razılığı ilə üsyanı silahlı qüvvəylə yatırmaq haqqında qərar qəbul etdi. Bu məqsədlə Moskvada Yanoş Kadar başda olmaqla hökumət yaradıldı. 1951-ci ildə ömürlük həbs cəzasına məhkum edilmiş Yanoş Kadar yalnız 1954-cü ildə bəraət almışdı. Kadar hökuməti özünü Macarıstan inqilabi fəhlə-kəndli hökuməti adlandıraraq sosializmin taleyinin təhlükədə olduğunu bildirdi. Bu hökumət yardım üçün Sovet İttifaqına müraciət etdi. Noyabrın 4-də Sovet qoşunları yenidən Macarıstana həmlə etdilər. Sovet qoşunları artıq Budapeşt küçələrində idi ki, Macarıstanın son azad radiostansiyası Rakoczi Dunapentele dünya ictimaiyyətinə son kömək çağırışı ilə müraciət etmişdi:[4]

" Macarlıstan sizə üz tutur, Macarıstan sizə üz tutur... Biz, BMT-yə müraciət edirik. Bu səhər Sovet qoşunları Macarıstana geniş hücum həyata keçirmişlər. Biz, sizdən bizə təcili yardım göstərməyinizi, Dunay ətrafındakı rayonlara desant salmağınızı xahiş edirik. Ola bilsin ki, ölkənin digər radiostansiyaları kimi, bizim radiostansiyamız da bağlansın, belə halda, xahiş edirik, bizim kömək haqda müraciətimiz dünyaya çatdırın. Tanrı və Azadlıq naminə - Macarıstana kömək edin! "

1956-cü il noyabrın 4-də üsyançılara qarşı hərbi əməliyyatlara başlayan sovet qoşunları gərgin döyüşlərdən sonra onları darmadağın etdilər. Sovet qoşunlarından 640 ölən, 1200 yaralanan oldu. Macarıstan əhalisindən 2600-ü öldü, 20 min nəfəri isə yaralandı. Kadarın başçılıq etdiyi MZP Macarıstan Sosialst Fəhlə Partiyası olaraq yenidən təşkil olundu. Macarların müqaviməti dörd gün içində yatırldı. Yuqoslaviya səfirliyində gizlənməyə cəhd edən İmre Nad həbs olunaraq dövlətə xəyanətdə günahlandırıldı və 1958-ci ildə ölüm cəzasına məhkum edildi. Daha sonra o və onunla birlikdə mühakimə olunmuş başqa şəxslərə 1989-cu ildə bəraət verildi.[2]

Nəticə[redaktə | əsas redaktə]

Macarıstandakı 1956-cı il hadisələri sosializmin Stalin modelinin böhranınn nəticəsi kimi meydana çıxdı. Sovet təcrübəsinn, xüsusən Macarıstan rəhbərliyi üçün xarakterik olan kortəbii , milli xüsusiyyətlərə laqeydlik, siyasi sistemin antidemokratiliyi, repsressiyaların azğınlığı, yaradılmış qorxu mühiti cəmiyyətdə köklü dəyişliklər edilməsinə can atmaq meyli doğurmuşdu. SSRİ-nin Macarıstanın daxili işinə qarışması Mərkəzi və Cənubi-Şərqi Avropa ölkələrində bərqərar olmuş sosializm modelinin silah gücü ilə qorunub saxlanıldığını göstərdi. Bundan sonra SSRİ-nin təsirilə həmin ölkələrdə mövcud olan yadfikirliliyə qarşı mübarizə daha sərt xarakter aldı.[1]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]