İnsan İnkişafı İndeksi

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
2014-cü ilin hesabatına əsasən dünya ölkələri üzrə İİİ göstəricisi.
     Çox yüksək      Aşağı
     Yüksək      Məlumat yoxdur
     Orta

İnsan İnkişafı İndeksi (İİİ)1990-cı ildən etibarən hər il BMT-nin İnkişaf Proqramı tərəfindən nəşr edilən "İnsan İnkişafı Hesabatı"nda dünya ölkələrində əhalinin rifahını əks etdirən göstərici.

Bu indeks əhalinin rifahını ÜDM-dən daha geniş şəkildə özündə ehtiva edir. İİİ insan inkişafının üç ölçüsünü özündə birləşdirir:

  • uzun və sağlam ömür (orta ömür uzunluğu əsasında hesablanır);
  • təhsil səviyyəsi (böyüklər arasında savadlılıq, həmçinin ibtidai, orta və ali məktəblərdə təhsil alanların say nisbəti əsasında hesablanır);
  • layiqli yaşayış standartları (alıcılıq qabiliyyəti pariteti/AQP, gəlir əsasında hesablanır).

Lakin, bu indeks insan inkişafının müfəssəl, hərtərəfli ölçü vasitəsi deyil. Məsələn, buraya gender və ya gəlir bərabərsizliyi, insan hüquqları və siyasi azadlıqların təmin olunması kimi göstəricilər daxil edilmir. Buna baxmayaraq, məhz bu indeks insan inkişafının və gəlirlə rifah arasında qarşılıqlı mürəkkəb münasibətlərin nəzərdən keçirilməsi üçün daha geniş prizmanı təmin edir.

2009-cu il hesabatındakı reytinq sistemi istisna olmaqla əvvəlki illərdə reytinq 3 kateqoriyaya bölünmüşdür. Əvvəlki sistemdə 1-dən 63-dək yerləri insan inkişafının yüksək, 64-dən 146-dək yerləri orta, daha sonra isə aşağı olduğu ölkələr tuturdu. 2009-cu ildən etibarən ölkələr 4 kateqoriyaya bölünür. Yeni sistemdə əvvəlkinə əlavə olaraq "çox yüksək" kateqoriyası daxil edilmişdir.

1975-2004-cü illərdə İİİ trendi
     İƏİT      Şərqi AvropaMDB      Latın AmerikasıKarib hövzəsi      Şərqi Asiya      Ərəb ölkələri      Cənubi Asiya      Saharadan aşağı Afrika

İndeksin hesablanması metodu[redaktə | əsas redaktə]

İstənilən göstəricisini qiyməti 0 və 1 arasında dəyişən indeksə çevirmək üçün aşağıdakı formuldan istifadə edilir:

  • -indeks =

burada: təhlil edilən bütün ölkələr üzrə göstəricisinin minimal və maksimal qiymətləridir.

Hər hansı ölkənin İnsan İnkişafı İndeksi aşağıdakı 3 göstərici əsasında formalaşır:

1. Gözlənilən həyat müddəti indeksi (LEI) =

2. Təhsil indeksi (EI) =

  • Orta təhsil müddəti indeksi (MYSI) =
  • Gözlənilən təhsil müddəti indeksi (EYSI) =

3. Gəlir indeksi (II) =

İnsan İnkişafı İndeksi isə bu üç göstəricinin həndəsi ortasıdır:

LE — Gözlənilən həyat müddəti
MYS — Əhalinin orta təhsil müddəti (illərlə)
EYS — Təhsili davam edənlərin gözlənilən təhsil müddəti (illərlə)
GNIpc — AQP-yə görə adambaşına düşən ÜMM (ABŞ dolları ilə)

2014 Hesabatı[redaktə | əsas redaktə]

2014 İnsan İnkişafı Hesabatı BMT İnkişaf Proqramı tərəfindən 24 iyul 2014-də nəşr olunmuş və İİİ göstəricisi 2013-cü ilin məlumatları əsasında müəyyənləşdirilmişdir. Aşağıda "çox yüksək insan inkişafı"na malik ölkələr göstərilib:[1]

  • Artış = artım.
  • Sabit = stabil.
  • Azalış = azalma.
  • Mötərizə içindəki rəqəmlər ölkənin 2013-cü il Hesabatına nisbətən reytinqdə neçə pillə qalxıb-endiyini göstərir.
Tutduğu yer Ölkə İİİ
2014-cü ildə 2013-cü il üçün yeni təxminlər
[2]
2014-cü il hesabatında 2013-cü illə müqayisədə sıralama dəyişikliyi[2] 2014-cü ildə 2013-cü il üçün yeni təxminlər
[2]
2014-cü il hesabatında 2013-cü illə müqayisədə dəyişiklik
[2]
1 Sabit Flag of Norway.svg Norveç 0,944 Artış 0,001
2 Sabit Flag of Australia.svg Avstraliya 0,933 Artış 0,002
3 Sabit Flag of Switzerland.svg İsveçrə 0,917 Artış 0,001
4 Sabit Flag of the Netherlands.svg Niderland 0,915 Sabit
5 Sabit Flag of the United States.svg ABŞ 0,914 Artış 0,002
6 Sabit Flag of Germany.svg Almaniya 0,911 Sabit
7 Sabit Flag of New Zealand.svg Yeni Zelandiya 0,910 Artış 0,002
8 Sabit Flag of Canada.svg Kanada 0,902 Artış 0,001
9 Artış (3) Flag of Singapore.svg Sinqapur 0,901 Artış 0,003
10 Sabit Flag of Denmark.svg Danimarka 0,900 Sabit
11 Azalış (3) Flag of Ireland.svg İrlandiya 0,899 Azalış 0,002
12 Azalış (1) Flag of Sweden.svg İsveç 0,898 Artış 0,001
13 Sabit Flag of Iceland.svg İslandiya 0,895 Artış 0,002
14 Sabit Flag of the United Kingdom.svg Böyük Britaniya 0,892 Artış 0,002
15 Sabit Flag of Hong Kong.svg Honkonq 0,891 Artış 0,002
15 Artış (1) Flag of South Korea.svg Cənubi Koreya 0,891 Artış 0,003
17 Azalış (1) Flag of Japan.svg Yaponiya 0,890 Artış 0,002
18 Azalış (2) Flag of Liechtenstein.svg Lixtenşteyn 0,889 Artış 0,001
19 Sabit Flag of Israel.svg İsrail 0,888 Artış 0,002
20 Sabit Flag of France.svg Fransa 0,884 Sabit
21 Sabit Flag of Austria.svg Avstriya 0,881 Artış 0,001
21 Sabit Flag of Belgium (civil).svg Belçika 0,881 Artış 0,001
21 Sabit Flag of Luxembourg.svg Lüksemburq 0,881 Artış 0,001
24 Sabit Flag of Finland.svg Finlandiya 0,879 Sabit
25 Sabit Flag of Slovenia.svg Sloveniya 0,874 Sabit
26 Sabit Flag of Italy.svg İtaliya 0,872 Sabit
27 Sabit Flag of Spain.svg İspaniya 0,869 Sabit
28 Sabit Flag of the Czech Republic.svg Çexiya 0,861 Sabit
29 Sabit Flag of Greece.svg Yunanıstan 0,853 Azalış 0,001
30 Sabit Flag of Brunei.svg Bruney 0,852 Sabit
31 Sabit Flag of Qatar.svg Qatar 0,851 Artış 0,001
32 Sabit Flag of Cyprus.svg Kipr 0,845 Azalış 0,003
33 Sabit Flag of Estonia.svg Estoniya 0,840 Artış 0,001
34 Sabit Flag of Saudi Arabia.svg Səudiyyə Ərəbistanı 0,836 Artış 0,003
35 Artış (1) Flag of Lithuania.svg Litva 0,834 Artış 0,003
35 Azalış (1) Flag of Poland.svg Polşa 0,834 Artış 0,001
37 Sabit Flag of Andorra.svg Andorra 0,830 Sabit
37 Artış (1) Flag of Slovakia.svg Slovakiya 0,830 Artış 0,001
39 Sabit Flag of Malta.svg Malta 0,829 Artış 0,002
40 Sabit Flag of the United Arab Emirates.svg BƏƏ 0,827 Artış 0,002
41 Artış (1) Flag of Chile.svg Çili 0,822 Artış 0,003
41 Sabit Flag of Portugal.svg Portuqaliya 0,822 Sabit
43 Sabit Flag of Hungary.svg Macarıstan 0,818 Artış 0,001
44 Sabit Flag of Bahrain.svg Bəhreyn 0,815 Artış 0,002
44 Sabit Flag of Cuba.svg Kuba 0,815 Artış 0,002
46 Azalış (2) Flag of Kuwait.svg Küveyt 0,814 Artış 0,001
47 Sabit Flag of Croatia.svg Xorvatiya 0,812 Sabit
48 Sabit Flag of Latvia.svg Latviya 0,810 Artış 0,002
49 Azalış Flag of Argentina.svg Argentina 0,808 Azalış 0,003

2011 Hesabatı[redaktə | əsas redaktə]

Hesabat 2011-ci il noyabrın 2-də yayımlanmış və 2011-ci ilin məlumatları əsasında tərtib edilmişdir.[3] Hesabatda 187 dövlət arasında Azərbaycan Türkiyəni bir pillə qabaqlayaraq 91-ci yerdə qərarlaşmışdır.[4] Keçmiş Sovet respublikalarından Belarus 65, Rusiya 66, Gürcüstan 75, Ermənistan 86-cı yerdədir.

Ən yüksək İİİ-yə malik 47 ölkə aşağıda göstərilmişdir:

  1. Flag of Norway.svg Norveç 0,943 (Sabit)
  2. Flag of Australia.svg Avstraliya 0.929 (Sabit)
  3. Flag of the Netherlands.svg Niderland 0.910 (Artış 4)
  4. Flag of the United States.svg ABŞ 0.910 (Sabit)
  5. Flag of New Zealand.svg Yeni Zelandiya 0.908 (Azalış 2)
  6. Flag of Canada.svg Kanada 0.908 (Artış 2)
  7. Flag of Ireland.svg İrlandiya 0.908 (Azalış 2)
  8. Flag of Liechtenstein.svg Lixtenşteyn 0.905 (Azalış 2)
  9. Flag of Germany.svg Almaniya 0.905 (Artış 1)
  10. Flag of Sweden.svg İsveç 0.904 (Azalış 1)
  11. Flag of Switzerland.svg İsveçrə 0.903 (Artış 2)
  12. Flag of Japan.svg Yaponiya 0.901 (Azalış 1)
  13. Flag of Hong Kong.svg Honkonq 0.898 (Artış 8)
  14. Flag of Iceland.svg İslandiya 0.898 (Artış 3)
  15. Flag of South Korea.svg Cənubi Koreya 0.897 (Azalış 3)
  16. Flag of Denmark.svg Danimarka 0.895 (Artış 3)
  17. Flag of Israel.svg İsrail 0.888 (Azalış 2)
  18. Flag of Belgium (civil).svg Belçika 0.886 (Sabit)
  19. Flag of Austria.svg Avstriya 0.885 (Artış 6)
  20. Flag of France.svg Fransa 0.884 (Azalış 6)
  21. Flag of Slovenia.png Sloveniya 0.884 (Artış 8)
  22. Flag of Finland.svg Finlandiya 0.882 (Azalış 6)
  23. Flag of Spain.svg İspaniya 0.878 (Azalış 3)
  24. Flag of Italy.svg İtaliya 0.874 (Azalış 1)
  25. Flag of Luxembourg.svg Lüksemburq 0.867 (Azalış 1)
  26. Flag of Singapore.svg Sinqapur 0.866 (Artış 1)
  27. Flag of the Czech Republic.svg Çexiya 0.865 (Artış 1)
  28. Flag of the United Kingdom.svg Böyük Britaniya 0.863 (Azalış 2)
  29. Flag of Greece.svg Yunanıstan 0.861 (Azalış 7)
  30. Flag of the United Arab Emirates.svg BƏƏ 0.846 (Artış 2)
  31. Flag of Cyprus (bordered).svg Kipr 0.840 (Artış 4)
  32. Flag of Andorra.svg Andorra 0.838 (Azalış 2)
  33. Flag of Brunei.svg Bruney 0.838 (Artış 4)
  34. Flag of Estonia.svg Estoniya 0.835 (Sabit)
  35. Flag of Slovakia.png Slovakiya 0.834 (Azalış 4)
  36. Flag of Malta.svg Malta 0.832 (Azalış 3)
  37. Flag of Qatar.svg Qətər 0.831 (Artış 1)
  38. Flag of Hungary.svg Macarıstan 0.816 (Azalış 2)
  39. Flag of Poland.svg Polşa 0.813 (Artış 2)
  40. Flag of Lithuania.svg Litva 0.810 (Artış 4)
  41. Flag of Portugal.svg Portuqaliya 0.809 (Azalış 1)
  42. Flag of Bahrain.svg Bəhreyn 0.806 (Azalış 3)
  43. Flag of Latvia.svg Latviya 0.805 (Artış 5)
  44. Flag of Chile.svg Çili 0.805 (Artış 1)
  45. Flag of Argentina.svg Argentina 0.797 (Artış 1)
  46. Flag of Croatia.svg Xorvatiya 0.796 (Artış 5)
  47. Flag of Barbados.svg Barbados 0.793 (Azalış 5)

2010 Hesabatı[redaktə | əsas redaktə]

2010-cu ilin Hesabatı BMT-nin İnkişaf Proqramı tərəfindən 4 noyabr 2010-cu il tarixində açıqlanmışdır. 182 ölkənin yer aldığı bu hesabatda Azərbaycan RusiyaQazağıstandan sonra 67-ci, Gürcüstan 74-cü, Ermənistan 76-cı, Türkiyə isə 83-cü yerdə qərarlaşmışdır. Aşağıdakı siyahı həmin hesabatda ilk 30 yeri tutan ölkələri göstərir:

  1. Flag of Norway.svg Norveç 0,938
  2. Flag of Australia.svg Avstraliya 0,937
  3. Flag of New Zealand.svg Yeni Zelandiya 0,907
  4. Flag of the United States.svg ABŞ 0,902
  5. Flag of Ireland.svg İrlandiya 0,895
  6. Flag of Liechtenstein.svg Lixtenşteyn 0,891
  7. Flag of the Netherlands.svg Niderland 0,890
  8. Flag of Canada.svg Kanada 0,888
  9. Flag of Sweden.svg İsveç 0,885
  10. Flag of Germany.svg Almaniya 0,885
  11. Flag of Japan.svg Yaponiya 0,884
  12. Flag of South Korea.svg Cənubi Koreya 0,877
  13. Flag of Switzerland.svg İsveçrə 0,874
  14. Flag of France.svg Fransa 0,872
  15. Flag of Israel.svg İsrail 0,872
  16. Flag of Finland.svg Finlandiya 0,871
  17. Flag of Iceland.svg İslandiya 0,869
  18. Flag of Belgium (civil).svg Belçika 0,867
  19. Flag of Denmark.svg Danimarka 0,866
  20. Flag of Spain.svg İspaniya 0,863
  21. Flag of Hong Kong.svg Honkonq 0,862
  22. Flag of Greece.svg Yunanıstan 0,855
  23. Flag of Italy.svg İtaliya 0,854
  24. Flag of Luxembourg.svg Lüksemburq 0,852
  25. Flag of Austria.svg Avstriya 0,851
  26. Flag of the United Kingdom.svg Böyük Britaniya 0,849
  27. Flag of Singapore.svg Sinqapur 0,846
  28. Flag of the Czech Republic.svg Çexiya 0,841
  29. Flag of Slovenia.png Sloveniya 0,828
  30. Flag of Andorra.svg Andorra 0,824

2009 Hesabatı[redaktə | əsas redaktə]

2009-cu ilin hesabatına əsasən BMT-yə üzv ölkələrdə İİİ göstəricisi (2007-ci ilin məlumatları əsasında).
     0,950 və +      0,900–0,949      0,850–0,899      0,800–0,849      0,750–0,799      0,700–0,749      0,650–0,699      0,600–0,649      0,550–0,599      0,500–0,549      0,450–0,499      0,400–0,449      0,350–0,399      < 0,350      məlumat yoxdur

2009-cu ilin İİİ Hesabatı 2007-ci ilin məlumatlarına əsaslanır və 2009-cu il 5 oktyabrda açıqlanmışdır. Bu hesabata əsasən Azərbaycanda İnsan inkişafı indeksi 0,787-yə bərabərdir və 182 ölkə arasında 86-cı yeri tutmaqla "orta" reytinqə malik olan ölkələr sırasındadır.

2009-cu ildə ümümi siyahıya Norveç, Avstraliyaİslandiya başçılıq edirlər. İnsan inkişafının potensialı ən aşağı olan 10 ölkə - Qvineya-Bisau, Burundi, Çad, Konqo Demokratik Respublikası, Burkina-Faso, Mali, Mərkəzi Afrika Respublikası, Syerra-Leone, ƏfqanıstanNigerdir.Bu hesabatda ölkələrin qruplaşdırılması üçün "Çox yüksək İnsan İnkişafı" qrupu əlavə olunmuşdur. Hesabatda bu ölkələr "inkişaf etmiş ölkələr" kimi qəbul olunur. Hesabatda "çox yüksək" qrupundakı 38 ölkə:

  1. Flag of Norway.svg Norveç 0,971 Sabit
  2. Flag of Australia.svg Avstraliya 0,970 Sabit
  3. Flag of Iceland.svg İslandiya 0,969 Sabit
  4. Flag of Canada.svg Kanada 0,966 Sabit
  5. Flag of Ireland.svg İrlandiya 0,965 Sabit
  6. Flag of the Netherlands.svg Niderland 0,964 Artış
  7. Flag of Sweden.svg İsveç 0,963 Azalış
  8. Flag of France.svg Fransa 0,961 Artış
  9. Flag of Switzerland.svg İsveçrə 0,960 Sabit
  10. Flag of Japan.svg Yaponiya 0,960 Sabit
  11. Flag of Luxembourg.svg Lüksemburq 0,960 Azalış
  12. Flag of Finland.svg Finlandiya 0,959 Artış
  13. Flag of the United States.svg ABŞ 0,956 Azalış
  14. Flag of Austria.svg Avstriya 0,955 Artış
  15. Flag of Spain.svg İspaniya 0,955 Sabit
  16. Flag of Denmark.svg Danimarka 0,955 Azalış
  17. Flag of Belgium (civil).svg Belçika 0,953 Sabit
  18. Flag of Italy.svg İtaliya 0,951 Artış
  19. Flag of Liechtenstein.svg Lixtenşteyn 0,951 Azalış
  20. Flag of New Zealand.svg Yeni Zelandiya 0,950 Sabit
  21. Flag of the United Kingdom.svg Böyük Britaniya 0,947 Sabit
  22. Flag of Germany.svg Almaniya 0,947 Sabit
  23. Flag of Singapore.svg Sinqapur 0,944 Artış
  24. Flag of Hong Kong.svg Honkonq 0,944 Azalış
  25. Flag of Greece.svg Yunanıstan 0,942 Sabit
  26. Flag of South Korea.svg Cənubi Koreya 0,937 Sabit
  27. Flag of Israel.svg İsrail 0,935 Artış
  28. Flag of Andorra.svg Andorra 0,934 Azalış
  29. Flag of Slovenia.png Sloveniya 0,929 Sabit
  30. Flag of Brunei.svg Bruney 0,920 Sabit
  31. Flag of Kuwait.svg Küveyt 0,916 Sabit
  32. Flag of Cyprus (bordered).svg Kipr 0,914 Sabit
  33. Flag of Qatar.svg Qətər 0,910 Artış
  34. Flag of Portugal.svg Portuqaliya 0,909 Azalış
  35. Flag of the United Arab Emirates.svg BƏƏ 0,903 Artış
  36. Flag of the Czech Republic.svg Çexiya 0,903 Sabit
  37. Flag of Barbados.svg Barbados 0,903 Artış
  38. Flag of Malta.svg Malta 0,902 Azalış

2008 Hesabatı[redaktə | əsas redaktə]

2006-cı ilin məlumatları əsasında hazırlanmış 2008-ci il Hesabatına əsasən Azərbaycan İİİ göstəricisi 0,758-ə bərabər olmaqla, 179 ölkə arasında 97-ci yeri tutmuşdur. Hesabatda "yüksək" İİİ-yə malik 30 ölkə (0,912-dən 0,969-dək):

  1. Flag of Iceland.svg İslandiya Sabit 0,968
  2. Flag of Norway.svg Norveç Sabit 0,968
  3. Flag of Canada.svg Kanada Artış 0,967
  4. Flag of Australia.svg Avstraliya Artış 0,965
  5. Flag of Ireland.svg İrlandiya Artış 0,960
  6. Flag of Sweden.svg İsveç Artış 0,958
  7. Flag of the Netherlands.svg Niderland Artış 0,958
  8. Flag of Japan.svg Yaponiya Artış 0,956
  9. Flag of Luxembourg.svg Lüksemburq Artış 0,956
  10. Flag of Switzerland.svg İsveçrə Sabit 0,955
  11. Flag of France.svg Fransa Artış 0,955
  12. Flag of Finland.svg Finlandiya Artış 0,954
  13. Flag of Denmark.svg Danimarka Artış 0,952
  14. Flag of Austria.svg Avstriya Artış 0,951
  15. Flag of the United States.svg ABŞ Azalış 0,950
  16. Flag of Spain.svg İspaniya Sabit 0,949
  17. Flag of Belgium (civil).svg Belçika Artış 0,948
  18. Flag of Greece.svg Yunanıstan Artış 0,947
  19. Flag of Italy.svg İtaliya Artış 0,945
  20. Flag of New Zealand.svg Yeni Zelandiya Artış 0,944
  21. Flag of the United Kingdom.svg Böyük Britaniya Azalış 0,942
  22. Flag of Hong Kong.svg Honkonq Artış 0,942
  23. Flag of Germany.svg Almaniya Artış 0,940
  24. Flag of Israel.svg İsrail Azalış 0,930
  25. Flag of South Korea.svg Cənubi Koreya Artış 0,928
  26. Flag of Slovenia.png Sloveniya Artış 0,923
  27. Flag of Brunei.svg Bruney Artış 0,919
  28. Flag of Singapore.svg Sinqapur Azalış 0,918
  29. Flag of Kuwait.svg Küveyt Artış 0,912
  30. Flag of Cyprus (bordered).svg Kipr Artış 0,912

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr14-report-en-1.pdf
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 "Human Development Report 2014 – "Sustaining Human Progress: Reducing Vulnerabilities and Building Resilience"". HDRO (Human Development Report Office) United Nations Development Programme. http://hdr,undp,org/en/content/human-development-report-2014. İstifadə tarixi: 25 July 2014.
  3. Reports (1990-2011) | Global Reports | HDR 2011 | Download | Russian | Human Development Reports (HDR) | United Nations Development Programme (UNDP)
  4. http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2011_EN_Table1.pdf

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]