İnsan İnkişafı İndeksi

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
2011-ci ilin hesabatına əsasən dünya ölkələri üzrə İİİ göstəricisi.
     Çox yüksək      Aşağı
     Yüksək      Məlumat yoxdur
     Orta

İnsan İnkişafı İndeksi (İİİ)1990-cı ildən etibarən hər il BMT-nin İnkişaf Proqramı tərəfindən nəşr edilən "İnsan İnkişafı Hesabatı"nda dünya ölkələrində əhalinin rifahını əks etdirən göstərici.

Bu indeks əhalinin rifahını ÜDM-dən daha geniş şəkildə özündə ehtiva edir. İİİ insan inkişafının üç ölçüsünü özündə birləşdirir:

  • uzun və sağlam ömür (orta ömür uzunluğu əsasında hesablanır);
  • təhsil səviyyəsi (böyüklər arasında savadlılıq, həmçinin ibtidai, orta və ali məktəblərdə təhsil alanların say nisbəti əsasında hesablanır);
  • layiqli yaşayış standartları (alıcılıq qabiliyyəti pariteti/AQP, gəlir əsasında hesablanır).

Lakin, bu indeks insan inkişafının müfəssəl, hərtərəfli ölçü vasitəsi deyil. Məsələn, buraya gender və ya gəlir bərabərsizliyi, insan hüquqları və siyasi azadlıqların təmin olunması kimi göstəricilər daxil edilmir. Buna baxmayaraq, məhz bu indeks insan inkişafının və gəlirlə rifah arasında qarşılıqlı mürəkkəb münasibətlərin nəzərdən keçirilməsi üçün daha geniş prizmanı təmin edir.

2009-cu il hesabatındakı reytinq sistemi istisna olmaqla əvvəlki illərdə reytinq 3 kateqoriyaya bölünmüşdür. Əvvəlki sistemdə 1-dən 63-dək yerləri insan inkişafının yüksək, 64-dən 146-dək yerləri orta, daha sonra isə aşağı olduğu ölkələr tuturdu. 2009-cu ildən etibarən ölkələr 4 kateqoriyaya bölünür. Yeni sistemdə əvvəlkinə əlavə olaraq "çox yüksək" kateqoriyası daxil edilmişdir.

1975-2004-cü illərdə İİİ trendi
     İƏİT      Şərqi AvropaMDB      Latın AmerikasıKarib hövzəsi      Şərqi Asiya      Ərəb ölkələri      Cənubi Asiya      Saharadan aşağı Afrika

İndeksin hesablanması metodu[redaktə]

İstənilən x göstəricisini qiyməti 0 və 1 arasında dəyişən indeksə çevirmək üçün aşağıdakı formuldan istifadə edilir:

  • x-indeks = \frac{x - \min\left(x\right)} {\max\left(x\right)-\min\left(x\right)}

burada: \min\left(x\right)\max\left(x\right) təhlil edilən bütün ölkələr üzrə x göstəricisinin minimal və maksimal qiymətləridir.

Hər hansı ölkənin İnsan İnkişafı İndeksi aşağıdakı 3 göstərici əsasında formalaşır:

1. Gözlənilən həyat müddəti indeksi (LEI) = \frac{LE - 20} {83,2-20}

2. Təhsil indeksi (EI) = \frac{\sqrt {MYSI \times EYSI} - 0} {0,951-0}

  • Orta təhsil müddəti indeksi (MYSI) = \frac{MYS - 0} {13,2-0}
  • Gözlənilən təhsil müddəti indeksi (EYSI) = \frac{EYS - 0} {20,6-0}

3. Gəlir indeksi (II) = \frac{ln(GNIpc) - ln(163)} {ln(108211) - ln(163)}

İnsan İnkişafı İndeksi isə bu üç göstəricinin həndəsi ortasıdır:

  • HDI = \sqrt[3]{LEI \times EI \times II}

LE — Gözlənilən həyat müddəti
MYS — Əhalinin orta təhsil müddəti (illərlə)
EYS — Təhsili davam edənlərin gözlənilən təhsil müddəti (illərlə)
GNIpc — AQP-yə görə adambaşına düşən ÜMM (ABŞ dolları ilə)

2011 Hesabatı[redaktə]

Hesabat 2011-ci il noyabrın 2-də yayımlanmış və 2011-ci ilin məlumatları əsasında tərtib edilmişdir.[1] Hesabatda 187 dövlət arasında Azərbaycan Türkiyəni bir pillə qabaqlayaraq 91-ci yerdə qərarlaşmışdır.[2] Keçmiş Sovet respublikalarından Belarus 65, Rusiya 66, Gürcüstan 75, Ermənistan 86-cı yerdədir.

Ən yüksək İİİ-yə malik 47 ölkə aşağıda göstərilmişdir:

  1. Flag of Norway.svg Norveç 0,943 ()
  2. Flag of Australia.svg Avstraliya 0.929 ()
  3. Flag of the Netherlands.svg Niderland 0.910 ( 4)
  4. Flag of the United States.svg ABŞ 0.910 ()
  5. Flag of New Zealand.svg Yeni Zelandiya 0.908 ( 2)
  6. Flag of Canada.svg Kanada 0.908 ( 2)
  7. Flag of Ireland.svg İrlandiya 0.908 ( 2)
  8. Flag of Liechtenstein.svg Lixtenşteyn 0.905 ( 2)
  9. Flag of Germany.svg Almaniya 0.905 ( 1)
  10. Flag of Sweden.svg İsveç 0.904 ( 1)
  11. Flag of Switzerland.svg İsveçrə 0.903 ( 2)
  12. Flag of Japan.svg Yaponiya 0.901 ( 1)
  13. Flag of Hong Kong.svg Honkonq 0.898 ( 8)
  14. Flag of Iceland.svg İslandiya 0.898 ( 3)
  15. Flag of South Korea.svg Koreya Respublikası 0.897 ( 3)
  16. Flag of Denmark.svg Danimarka 0.895 ( 3)
  17. Flag of Israel.svg İsrail 0.888 ( 2)
  18. Flag of Belgium (civil).svg Belçika 0.886 ()
  19. Flag of Austria.svg Avstriya 0.885 ( 6)
  20. Flag of France.svg Fransa 0.884 ( 6)
  21. Flag of Slovenia.png Sloveniya 0.884 ( 8)
  22. Flag of Finland.svg Finlandiya 0.882 ( 6)
  23. Flag of Spain.svg İspaniya 0.878 ( 3)
  24. Flag of Italy.svg İtaliya 0.874 ( 1)
  25. Flag of Luxembourg.svg Lüksemburq 0.867 ( 1)
  26. Flag of Singapore.svg Sinqapur 0.866 ( 1)
  27. Flag of the Czech Republic.svg Çexiya 0.865 ( 1)
  28. Flag of the United Kingdom.svg Böyük Britaniya 0.863 ( 2)
  29. Flag of Greece.svg Yunanıstan 0.861 ( 7)
  30. Flag of the United Arab Emirates.svg BƏƏ 0.846 ( 2)
  31. Flag of Cyprus (bordered).svg Kipr 0.840 ( 4)
  32. Flag of Andorra.svg Andorra 0.838 ( 2)
  33. Flag of Brunei.svg Bruney 0.838 ( 4)
  34. Flag of Estonia.svg Estoniya 0.835 ()
  35. Flag of Slovakia.png Slovakiya 0.834 ( 4)
  36. Flag of Malta.svg Malta 0.832 ( 3)
  37. Flag of Qatar.svg Qətər 0.831 ( 1)
  38. Flag of Hungary.svg Macarıstan 0.816 ( 2)
  39. Flag of Poland.svg Polşa 0.813 ( 2)
  40. Flag of Lithuania.svg Litva 0.810 ( 4)
  41. Flag of Portugal.svg Portuqaliya 0.809 ( 1)
  42. Flag of Bahrain.svg Bəhreyn 0.806 ( 3)
  43. Flag of Latvia.svg Latviya 0.805 ( 5)
  44. Flag of Chile.svg Çili 0.805 ( 1)
  45. Flag of Argentina.svg Argentina 0.797 ( 1)
  46. Flag of Croatia.svg Xorvatiya 0.796 ( 5)
  47. Flag of Barbados.svg Barbados 0.793 ( 5)

2010 Hesabatı[redaktə]

2010-cu ilin Hesabatı BMT-nin İnkişaf Proqramı tərəfindən 4 noyabr 2010-cu il tarixində açıqlanmışdır. 182 ölkənin yer aldığı bu hesabatda Azərbaycan RusiyaQazağıstandan sonra 67-ci, Gürcüstan 74-cü, Ermənistan 76-cı, Türkiyə isə 83-cü yerdə qərarlaşmışdır. Aşağıdakı siyahı həmin hesabatda ilk 30 yeri tutan ölkələri göstərir:

  1. Flag of Norway.svg Norveç 0,938
  2. Flag of Australia.svg Avstraliya 0,937
  3. Flag of New Zealand.svg Yeni Zelandiya 0,907
  4. Flag of the United States.svg ABŞ 0,902
  5. Flag of Ireland.svg İrlandiya 0,895
  6. Flag of Liechtenstein.svg Lixtenşteyn 0,891
  7. Flag of the Netherlands.svg Niderland 0,890
  8. Flag of Canada.svg Kanada 0,888
  9. Flag of Sweden.svg İsveç 0,885
  10. Flag of Germany.svg Almaniya 0,885
  11. Flag of Japan.svg Yaponiya 0,884
  12. Flag of South Korea.svg Koreya Respublikası 0,877
  13. Flag of Switzerland.svg İsveçrə 0,874
  14. Flag of France.svg Fransa 0,872
  15. Flag of Israel.svg İsrail 0,872
  16. Flag of Finland.svg Finlandiya 0,871
  17. Flag of Iceland.svg İslandiya 0,869
  18. Flag of Belgium (civil).svg Belçika 0,867
  19. Flag of Denmark.svg Danimarka 0,866
  20. Flag of Spain.svg İspaniya 0,863
  21. Flag of Hong Kong.svg Honkonq 0,862
  22. Flag of Greece.svg Yunanıstan 0,855
  23. Flag of Italy.svg İtaliya 0,854
  24. Flag of Luxembourg.svg Lüksemburq 0,852
  25. Flag of Austria.svg Avstriya 0,851
  26. Flag of the United Kingdom.svg Böyük Britaniya 0,849
  27. Flag of Singapore.svg Sinqapur 0,846
  28. Flag of the Czech Republic.svg Çexiya 0,841
  29. Flag of Slovenia.png Sloveniya 0,828
  30. Flag of Andorra.svg Andorra 0,824

2009 Hesabatı[redaktə]

2009-cu ilin hesabatına əsasən BMT-yə üzv ölkələrdə İİİ göstəricisi (2007-ci ilin məlumatları əsasında).
     0,950 və +      0,900–0,949      0,850–0,899      0,800–0,849      0,750–0,799      0,700–0,749      0,650–0,699      0,600–0,649      0,550–0,599      0,500–0,549      0,450–0,499      0,400–0,449      0,350–0,399      < 0,350      məlumat yoxdur

2009-cu ilin İİİ Hesabatı 2007-ci ilin məlumatlarına əsaslanır və 2009-cu il 5 oktyabrda açıqlanmışdır. Bu hesabata əsasən Azərbaycanda İnsan inkişafı indeksi 0,787-yə bərabərdir və 182 ölkə arasında 86-cı yeri tutmaqla "orta" reytinqə malik olan ölkələr sırasındadır.

2009-cu ildə ümümi siyahıya Norveç, Avstraliyaİslandiya başçılıq edirlər. İnsan inkişafının potensialı ən aşağı olan 10 ölkə - Qvineya-Bisau, Burundi, Çad, Konqo Demokratik Respublikası, Burkina-Faso, Mali, Mərkəzi Afrika Respublikası, Syerra-Leone, ƏfqanıstanNigerdir.Bu hesabatda ölkələrin qruplaşdırılması üçün "Çox yüksək İnsan İnkişafı" qrupu əlavə olunmuşdur. Hesabatda bu ölkələr "inkişaf etmiş ölkələr" kimi qəbul olunur. Hesabatda "çox yüksək" qrupundakı 38 ölkə:

  1. Flag of Norway.svg Norveç 0,971
  2. Flag of Australia.svg Avstraliya 0,970
  3. Flag of Iceland.svg İslandiya 0,969
  4. Flag of Canada.svg Kanada 0,966
  5. Flag of Ireland.svg İrlandiya 0,965
  6. Flag of the Netherlands.svg Niderland 0,964
  7. Flag of Sweden.svg İsveç 0,963
  8. Flag of France.svg Fransa 0,961
  9. Flag of Switzerland.svg İsveçrə 0,960
  10. Flag of Japan.svg Yaponiya 0,960
  11. Flag of Luxembourg.svg Lüksemburq 0,960
  12. Flag of Finland.svg Finlandiya 0,959
  13. Flag of the United States.svg ABŞ 0,956
  14. Flag of Austria.svg Avstriya 0,955
  15. Flag of Spain.svg İspaniya 0,955
  16. Flag of Denmark.svg Danimarka 0,955
  17. Flag of Belgium (civil).svg Belçika 0,953
  18. Flag of Italy.svg İtaliya 0,951
  19. Flag of Liechtenstein.svg Lixtenşteyn 0,951
  20. Flag of New Zealand.svg Yeni Zelandiya 0,950
  21. Flag of the United Kingdom.svg Böyük Britaniya 0,947
  22. Flag of Germany.svg Almaniya 0,947
  23. Flag of Singapore.svg Sinqapur 0,944
  24. Flag of Hong Kong.svg Honkonq 0,944
  25. Flag of Greece.svg Yunanıstan 0,942
  26. Flag of South Korea.svg Koreya Respublikası 0,937
  27. Flag of Israel.svg İsrail 0,935
  28. Flag of Andorra.svg Andorra 0,934
  29. Flag of Slovenia.png Sloveniya 0,929
  30. Flag of Brunei.svg Bruney 0,920
  31. Flag of Kuwait.svg Küveyt 0,916
  32. Flag of Cyprus (bordered).svg Kipr 0,914
  33. Flag of Qatar.svg Qətər 0,910
  34. Flag of Portugal.svg Portuqaliya 0,909
  35. Flag of the United Arab Emirates.svg BƏƏ 0,903
  36. Flag of the Czech Republic.svg Çexiya 0,903
  37. Flag of Barbados.svg Barbados 0,903
  38. Flag of Malta.svg Malta 0,902

2008 Hesabatı[redaktə]

2006-cı ilin məlumatları əsasında hazırlanmış 2008-ci il Hesabatına əsasən Azərbaycan İİİ göstəricisi 0,758-ə bərabər olmaqla, 179 ölkə arasında 97-ci yeri tutmuşdur. Hesabatda "yüksək" İİİ-yə malik 30 ölkə (0,912-dən 0,969-dək):

  1. Flag of Iceland.svg İslandiya 0,968
  2. Flag of Norway.svg Norveç 0,968
  3. Flag of Canada.svg Kanada 0,967
  4. Flag of Australia.svg Avstraliya 0,965
  5. Flag of Ireland.svg İrlandiya 0,960
  6. Flag of Sweden.svg İsveç 0,958
  7. Flag of the Netherlands.svg Niderland 0,958
  8. Flag of Japan.svg Yaponiya 0,956
  9. Flag of Luxembourg.svg Lüksemburq 0,956
  10. Flag of Switzerland.svg İsveçrə 0,955
  11. Flag of France.svg Fransa 0,955
  12. Flag of Finland.svg Finlandiya 0,954
  13. Flag of Denmark.svg Danimarka 0,952
  14. Flag of Austria.svg Avstriya 0,951
  15. Flag of the United States.svg ABŞ 0,950
  16. Flag of Spain.svg İspaniya 0,949
  17. Flag of Belgium (civil).svg Belçika 0,948
  18. Flag of Greece.svg Yunanıstan 0,947
  19. Flag of Italy.svg İtaliya 0,945
  20. Flag of New Zealand.svg Yeni Zelandiya 0,944
  21. Flag of the United Kingdom.svg Böyük Britaniya 0,942
  22. Flag of Hong Kong.svg Honkonq 0,942
  23. Flag of Germany.svg Almaniya 0,940
  24. Flag of Israel.svg İsrail 0,930
  25. Flag of South Korea.svg Koreya Respublikası 0,928
  26. Flag of Slovenia.png Sloveniya 0,923
  27. Flag of Brunei.svg Bruney 0,919
  28. Flag of Singapore.svg Sinqapur 0,918
  29. Flag of Kuwait.svg Küveyt 0,912
  30. Flag of Cyprus (bordered).svg Kipr 0,912

İstinadlar[redaktə]

  1. Reports (1990-2011) | Global Reports | HDR 2011 | Download | Russian | Human Development Reports (HDR) | United Nations Development Programme (UNDP)
  2. http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2011_EN_Table1.pdf

Xarici keçidlər[redaktə]