Malayziya

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Malayziya
马来西亚
மலேசியா
Malayziya
Malayziya bayrağı
Bayrağı
Malayziya gerbi
Gerbi
Şüar: Bersekutu Bertambah Mutu
"Birlik gücdür"
Himn: "Negaraku"
"Mənim ölkəm"
Malayziya xəritədə yeri
Paytaxt Kuala Lumpur[1]
Ən böyük şəhər Kuala Lumpur, Cohor-Baru, Subanq Caya
Rəsmi dillər Malay
Etnik qruplar Malay, çinli, tamil, indoneziyalı və s.
Hökumət Federativ seçkili konstitusiyalı monarxiya
• Yanq di-Pertuan Aqonq (Ali başçı)
Sultan Abdul Halim Muadzam Şah
• Baş nazir
Nəcib Tun Əbdürrazaq
Yaranması
• Böyük Britaniyadan müstəqillik
31 avqust 1957
• Federasiyanın qurulması
16 sentyabr 1963
Sahəsi
• Ümumi
329,845 km2 (127,354 sq mi) (66-cı)
• Su (%)
0,3
Əhali
• Təxmini  (2009)
28 276 000 (43-cü)
• Siyahıya alma (2000)
24 821 286
• Sıxlıq
86/km2 (222.7/sq mi) (114-cü)
ÜDM (AQP) 2008 təxmini
• Ümumi
$384 119 milyon
• Adambaşına
$14 071
ÜDM (nominal) 2008 təxmini
• Ümumi
$222 219 milyon
• Adambaşına
$8 140
İİİ (2008) Increase 0.823
çox yüksək · 63-cü
Valyuta Ringgit (MYR)
Saat qurşağı Standart Malayziya vaxtı (UTC+8)
Telefon kodu 60
İnternet domeni .my
Malayziya Aktı 1963 (rəsmi sənəd)
Malayziya ilə bağlı Saziş (rəsmi sənəd)

MalayziyaCənub-Şərqi Asiyada dövlət. 1957-ci ildə Böyük Britaniyadan müstəqillik qazanmış, 1963-cü ildə Malayziya Federasiyanın 11 ştatı Sinqapur, SaravakSabahla (keçmiş Şimali Borneo) birləşmişdir. Lakin, 1965-ci ildə Sinqapur federasiyadan ayrılmışdır. Şimalda TaylandSinqapur, cənubda İndoneziya ilə qonşudur. Bundan əlavə qərbdən Andaman dənizi, şərqdən Cənubi Çin Dənizinə çıxışı var. Ölkə coğrafi baxımdan Qərbi MalayziyaŞərqi Malayziya olmaqla 2 bölgəyə, bu bölgələr isə 10 ştata ayrılır. Paytaxtı Kuala Lumpur şəhəridir. Lakin, federal hökumət Putracaya şəhərində yerləşir. 30 milyon nəfər əhalisi olan Malayziya dünyada əhalisinin sayına görə 44-cü yerdədir. Avrasiya materikinin cənub nöqtəsi olan Tanjunq Piai də Malayziyadadır.

Müstəqillik əldə etdikdən sonra, Malayziya Asiyada ən yaxşı inkişaf edən iqtisadiyyata malik ölkələrdən biri hesab olunur. Hər il ortalama ÜDM artımı 6.5%-dir. Bugün, Malayziya bazar iqtisadiyyatına malik, yeni sənayeləşmiş ölkələr qrupuna daxildir. ÜDM göstəricisinə görə Malayziya dünya ölkələri arasında 29-cu yerdədir.

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Müasir insanların indiki Malayziya ərazisində təxminən 40.000 il əvvəl məskunlaşdıqları təxmin edilir. Burada ilk məskunlaşan insanların neqritos etnik qrupuna aid olduqları ehtimal edilir. I əsrdə ÇinHindistandan olan ticarətçilər və məskunlar Malayziyaya köçməyə başladılar. II və III əsrdə onlar burada bir neçə şəhər və limanın əsası qoydular. Onların burada məskunlaşması Malayziya xalqının Çin və Hindistan mədəniyyətinin təsiri altına düşməsi ilə nəticələndi, HinduizmBuddizm dinləri yerli xalq arasında yayılmağa başladı. Sanskrit dili və yazısı IV və V əsrlərdə burada peyda oldu. Malay yarımadasının şimalındakı ərazilərdə Lanqkasuka dövləti II əsrdə formalaşdı və XV əsrə qədər mövcudluğunu qorudu. XV əsrdə Malakkada İslam dini yayıldı və bütün yarımadanı əhatə etdi. Portuqaliyalılar 1511-ci ildə Malay yarımadasını ələ keçirdilər. Ancaq Hollandiyalılar ilə Portuqaliyalılar arasında Malayziya uğrunda davamlı bir mübarizə başladı. 1641-ci ildədə Portuqaliyalılar Malakkadan geri çəkildi. Hollandiyalılar burada 1795-ci ilə qədər hakim qüvvə oldular. Penanqda 1786-cı ildə və Sinqapurda 1824-cü ildə yerləşməyə başlayan İngilislər getdikcə ticari və siyasi fəaliyyətlərini artırdılar. Bu vaxt müxtəlif Malayziya ərazilərini işğal etməyə cəhd edən Taylanda qarşı mübarizə başlandı. Malayziyanı Hollandlar 1826-cı ildə təkrar işğal etdilər.

Biomüxtəliflik[redaktə | əsas redaktə]

Malayziya 12 iyun 1993-cü ildə, Rio de Janeyro şəhərində Bioloji Müxtəlifliyin qorunmasına dair sənədi imzalamışdır. Ölkə böyük biomüxtəlifliyə sahibdir. Dünyada olan bütün heyvan növlərinin 20%-i Malayziyada yerləşir. Ölkə ərazisində təqribən 210 məməli heyvan növünə rast gəlinir. Malayziyanın yarımada hissəsində 620-dən çox quş növü aşkar edilmişdir. 150 ilan növü, 80 kərtənkələ növü də daxil olmaqla, ölkə ərazisində 250 növ sürünən qeydə alınıb. Malayziya həmçinin 150 qurbağa növü və minlərlə növ həşərata da ev sahibliyi edir. Malayziyanın iqtisadi zonası (su sahəsi ilə birlikdə) isə onun quru ərazisindən 1.5 dəfə böyükdür. Malayziya sularında 1200 balıq və 600 mərcan növü var. Qədim biomüxtəlifliyi olan Malayziya mağaraları isə ekoturizm həvəskarlarını həmişə özünə cəlb edir.

Dini[redaktə | əsas redaktə]

Malayziyada islamın sünni məzhəbi rəsmi din elan olunub. Müsəlmanlar əsasən malaylar və İndoneziyadan gələnlər, ərəblər, əfqanlar, çin-malay metislər, çinlilərin bir qrupudur. İslam dininə etiqad edənlər əhalinin 61.3%-ni təşkil edir. Digər dinlərdən əhalinin 19.8%-i buddizmə, 9.2%-i xristianlığa, 6.3%-i induizmə etiqad edir. Malayziyada yaşayan çinlilər buddizmin maxayana formasını, konfusiçilikdaosizmi qəbul edirlər. Xristianlar əsasən, Cənubi Asiyadan gələnlər, çinlilər və avropalılardır. Xristianlar həm katoliklər (335 min nəfər, Malayziya və Bruneydə), həm də protestantlarla (225 min nəfər) təmsil olunublar. Protestantlar arasında metodistlər (85 min nəfər) daha çoxdur. Bununla yanaşı anqlikanlar (40 min nəfərdən çox), lüteranlar (35 min nəfər), presviterianlar (20 min nəfər), baptistlər (8 min nəfər), yeddinci gün adventistləri (7 min nəfər) və digər xristian təriqətləri vardır. İnduizmə etiqad edənlərin 70%-i Cənubi Asiyadan gələnlərdir. Malayziyada siqxlər də yaşayırlar. Bunlar Cənubi Asiyadan gələnlərin 2%-ni təşkil edir. Şərqi Malayziyada yaşayan dyakların böyük əksəriyyəti və Qərbi Malayziyanın azsaylı xalqları ənənəvi kultlarını qouyub saxlayırlar.

Mədəniyyəti[redaktə | əsas redaktə]

Malayziya zəngin mədəniyyətə malik ölkədir. Malayziya mədəniyyəti qarışıqdır, yəni müxtəlif xalqlara məxsus xüsusiyyətləri burada tapmaq olar.

Mətbəxi[redaktə | əsas redaktə]

Malayların maraqlı və xeyirli mətbəxi var. Səhər yeməyi "nasi lemak" adlanır. Malaylar düyüdən, balıqdan, ətdən və s-dən geniş istifadə edirlər. Vəhşi heyvanların və quşların ətini, həşəratları və s. yemək qadağan edilib.

Geyimləri[redaktə | əsas redaktə]

Malayların qadın geyimi baju kurunq adlanır. O, dizə qədər uzanan paltar-köynəkdir. Onu uzun ətəyin üstündən geyinirlər. Bəzən daha qısa köynək-baju kebaya da geyinirlər. Malaylar müsəlman olduqları üçün qadınlar başlarını yaylıqla örtürlər. Kişi geyimi isə baju melayu adlanır. Malaylar çox əlvan geyinməyi sevmirlər.

Dil[redaktə | əsas redaktə]

Dinlər, adlar, yeməklər və s müxtəlif olduğu kimi, Malayziyada dillər də müxtəlifdir. Ancaq yenə də aparıcı dil malay dilidir. Malayziyada ingilis, tamil, hind, çin və s dillərində danışılır.

Milli tərkib[redaktə | əsas redaktə]

Malayziya çoxmillətli ölkədir. Burada malaylar, indoneziyalılar, hindlilər, tamillər, yaponlar, çinlilər yaşayırlar. Malayziyalılar monqoloid irqinə mənsubdurlar. Dəriləri qarayanız,gözləri qıyıq olur.

Maraqlı faktlar[redaktə | əsas redaktə]

  • Malaylar mehriban xalqdırlar.
  • Malayziyada təmizliyə ciddi riayət və nəzarət edilir. Yerə zibil atanlar 500 ringit cərimələyirlər. Həm də ölkədə ekologiya çirklənmiş vəziyyətdədir.
  • Malayların öz milli adları yoxdur, müxtəlif xalqların adlarını qoyurlar.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. 2007-ci ildən etibarən Malayziya federal hökumətinin iqamətgahı Putracaya şəhəridir.

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]