Şərqi Timor

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Şərqi Timor Demokratik Respublikası
Repúblika Demokrátika Timór Lorosa'e
República Democrática de Timor-Leste
Şərqi Timor
Şərqi Timor gerbi
Gerbi
Şüar: "Honra, Pátria e Povo" (port.)
"Şərəf, Ana vətən və Xalq"
Himn: Pátria
Şərqi Timor xəritədə yeri
Paytaxt
və ən böyük şəhər
Dili
Rəsmi dillər Tetumportuqal
Hökumət Parlamentar respublika
• Prezident
Taur Matan Ruak [ 20.V.2012 ~]
• Baş nazir
Ruy Mariya de Arauju [ 16.II.2015 ~]
Yaranması
• Portuqaliyadan müstəqillik
28 noyabr 1975
• İndoneziya işğalı
dekabr 1975
• İndoneziyadan müstəqillik
20 may 2002
Sahəsi
• Ümumi
1,495,444 km2 (577,394 sq mi) (159-cu)
Əhali
• Təxmini  (2015)
1 167 242 (158-ci yer)
• Siyahıya alma (11.VII.2010)
1 066 582
• Sıxlıq
781/km2 (2,022.8/sq mi) (132-ci)
ÜDM (AQP) 2014 təxmini
• Ümumi
2,234 milyard
• Adambaşına
5 479 (148)
ÜDM (nominal) 2014 təxmini
• Ümumi
1,293 milyard
• Adambaşına
3 330
İİİ (2014)  0.595
orta · 133-cü
Valyuta ABŞ dolları (USD)
Saat qurşağı (UTC+9)
Telefon kodu 670
İnternet domeni .tl
Şərqi Timor

Şərqi TimorCənub-Şərqi Asiyada dövlət.Timor adasının şərq hissəsində yerləşir və Atauro və Jaco adaları ilə Oecussi-Ambeno bölgəsini əhatə edir. Adanin qalan hissəsi - İndoneziya tərkibindədir. Paytaxtı - Dili şəhəridir. Respublika ərazisi 13 regiona (distrito) bölünmüşdür.

Etimologiyası[redaktə | əsas redaktə]

"Timor" sözünün mənşəyi Timur sözdən götürülüb. Rəsmi olaraq Portuqalca adı Timor-Leste (ti'moɾ 'lɛʃtɨ), qeyri-rəsmi olaraq Tetumca adı Timor Lorosa'e və bəzən İngilis adından istifadə edilir. Birləşmiş Millətlər Təşkilatında Portuqalca olan Timor-Lesteyi istifadə edilir. Lorosae (Tetumcada dünyanın "şərq"i) hərfi hərfinə "doğan günəş" mənasını verir.

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Uzun illər Portuqaliya müstəmləkəsi olduqdan sonra 1975-ci ildə qonşusu İndoneziya tərəfindən işğal edilən Şərq Timor 1975-ci ildə qəti olaraq İndoneziyanın 27-ci vilayəti oldu. 1999-ci ildə Birləşmiş Millətlər Təşkilatının vəziyyətə müdaxilə etməsi ilə muxtariyyət verilməsindən sonra Şərqi Timor öz müqəddəratını təyinetmə ilə bağlı referendum keçirildi. Nəticədə, əhalinin 78.5% müstəqilliyi üçün səs verdi. Bu zorakılıqla nəticələndikdən sonra beynəlxalq sülhməramlı qüvvə tətbiqi tələb edildir. 20 may 2002-ci il keçmiş Portuqaliya müstəmləkəsi rəsmən müstəqil dövlət elan edildi.

1999-cu ildə referendumdan sonra və 2006-ci ildə rəqib siyasi partiyalar, qruplaşmalar və qəbilələr arasındakı qarşıdurmalar və qiyamlar əsnasında paytaxt Dili və digər Şərq Timor qəsəbələri yandırılaraq ağır ziyan görmüşdür. Əhalinin çoxu qaçqın düşərgələrinə qaçmışdır və gərginlik hələ davam etməkdədir.

Coğrafiya[redaktə | əsas redaktə]

Şərqi Timorun relyefi əsasən dağlıqdır. Ekvatorial iqlimə malik olan ölkədə il ərzində temperatur daim yüksəkdir və nemlidir (orta illik 30 °C).

Paytaxtı ən böyük şəhər və liman olan Dilidir və ölkənin şəhər deyilə biləcək tək yaşayış məntəqəsidir. Ikinci böyük şəhər isə şərq qəsəbəsi olan Baucaudur. Dilinin beynəlxalq bir havalimanı, Baucau, Suai və Oecusse kimi daha kiçik şəhərlərdə isə kiçik aerodromlar vardır. Dilidəki Havalimanının uçuş-enmə zolağıdan böyük təyyarələr uça bilməz.

Əhalisi[redaktə | əsas redaktə]

Son zamanlarda əhali nisbəti yüksək doğum nisbətləri ilə artmağa başlamışdır, əhalinin artmasında qaçqınların ölkələrinə geri qayıtmasının da təsiri var. Əhali xüsusilə paytaxt və tək şəhəri Dilidə cəmlənmişdir. İllik artım - 2% (artım - qadın başına 3,2 doğum). Şəhər əhalisi - 27%. 2002-ci ilin təxmini məlumatlarına görə təhsil alanlar əhalinin 58% təşkil edir. Etnik tərkibi - Austronesian xalqları (tetum - 45%, Mambai - 15%, Tokode - 12% və s.), Papuan millətlər (Bunak - 11%, Makasai - 3% və s.), Çin - 1%.

Din[redaktə | əsas redaktə]

Əhalinin dini vəziyyəti (2005-ci ilə görə):

Dil[redaktə | əsas redaktə]

Şərq Timorda 2 rəsmi dil vardır. Bunlar: Portuqal və Austronesian dillərindən biri olan Tetumdur. Xalq arasında Tetum daha çox istifadə edilir. Bu iki dildən başqa İndonezcə və yerli dillər danışılır.



Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]