İordaniya

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
İordaniya Haşimilər Krallığı
المملكة الأردنية الهاشمية
(əl-Məmləka əl-Ürduniyə əl-Haşimiyə)
bayrağı
Bayrağı
gerbi
Gerbi
Şüar: الله، الوطن، الملك‎ (Allah, Vətən, Kral)
Himn: السلام الملكي الأردني‎ (Əs-səlam əl-məlaki əl-ürduni)
xəritədə yeri
Paytaxt Amman
Rəsmi dillər ərəbcə
Din İslam
Hökumət konstitusiyalı monarxiya
• kral
II Abdallah [ 7.II.1999 ]
• baş nazir
Abdullah Nsur [11.X.2012 ]
Yaranması 25 may 1946
Sahəsi
• Ümumi
92,000 km2 (36,000 sq mi) (112-ci yer)
• Su (%)
0,8
Əhali
• Təxmini  (2015-ci)
6 920 min (101-ci)
• Siyahıya alma (2.X.2004)
5 103 639
• Sıxlıq
75/km2 (194.2/sq mi)
ÜDM (AQP) 2014 təxmini
• Ümumi
79,6 milyard (89-cu)
• Adambaşına
11 900 (120-ci)
Saat qurşağı +2[1]
Telefon kodu 962
İnternet domeni .jo

İordaniya, rəsmi adı: İordaniya Haşimilər Krallığı (ərəb المملكة الأردنية الهاشمية‎‎, əl-Məmləkə əl-Urdiniyə əl-Haşimi, (ərəb الأردن‎‎, Əl-Urdun) — Yaxın Şərqdə yerləşən ərəb dövləti. Şimalda Suriya, şimal şərqdən İraq, cənubdan Səudiyyə Ərəbistanı, qərbdən İsrailFələstinlə həmsərhəddir. Ürdün İsrail və Fələstin Muxtariyyəti ilə Ölü dənizdə, Aqaba körfəzində isə İsraillə, Səudiyyə ƏrəbistanıMisirlə qonşu dövlətlərdir. Dövlət quruluşu konstitusiyalı monarxiyadır, dövlət dili ərəb dili, dövlət dini islam dinidir. Pul vahidi İordaniya dinarıdır[2]

Coğrafiyası[redaktə | əsas redaktə]

İordaniyanın əksər hissəsi səhradır. Ancaq, İordaniya çayının şimal-qərb hissəsi, Münbit Hilal (Fertile Crescent) adlanan bölgənin bir hissəsidir. Paytax Əmman şimal qərbdə yerləşir. İordaniya Krallığının ümumi ərazisi 89,342 km², əhalisi isə 5 milyondan artıqdır. Şəhər əhalisi - 72%, kənd əhalisi - 28%-dir. Ən yüksək coğtafi nöqtəsi Ram dağında (1754 m), ən alçaq nöqtəsi - 403 m-dir (dəniz səviyyəsindən). Qışı sərin, yayı isti və qurudur.[2]

Əhalisi[redaktə | əsas redaktə]

Sonuncu dəfə 2015-ci ildə əhalinin siyahıya alınması həyata keçirilib. Bu zaman İordaniya əhalisi 9.5 milyon nəfər hesablanmışdır. Lakin əhalinin 2.9 milyon nəfəri vətəndaşlığı olmayanlar, yəni qeyri-qanuni olaraq ölkəyə gəlmiş immiqrantlar və məcburi köçkünlərdir. 2015-ci ildə İordaniyada ev sahiblərinin ümumi sayı 1,977,534 nəfər olmuşdur ki, bu da orta hesabla hər ev sahibinə 4.8 nəfər düşdüyünün göstəricisidir. Əhalinin 98%-ni ərəblər, 1.2%-ni çərkəzlər təşkil edir.[3] Paytaxt Amman şəhərinin əhalisi 1946-cı ildə 65,574 nəfər təşkil edirdisə, 2015-ci ildə paytaxt əhalisi 4 milyon nəfər hesablanmışdır.[4]

Dini vəziyyət[redaktə | əsas redaktə]

İordaniyada islam dövlət dinidir. Əhalinin 95 %-ni müsəlmanlar təşkil edir. Müsəlmanların 90 %-i sünnülüyün şafii məzhəbinə aiddir. Az sayda şiə-imamlara və druzlara rast gəlmək olar (birlikdə 5 %). Xristianlar əhalinin 5 %-ni təşkil edirlər. Onlar əsasən şəhərlərdə məskunlaşıblar. Xristianların 2/5 hissəsi pravoslavlar, 1/3 hissəsi roma katolikləridir. Həmçinin yunan-katoliklər, yaxud melkitlər, erməni-qriqoryan, yakobin və az sayda protestantlar (anqlikan, lüteran, baptistlər və s.) da vardır.

Turizm[redaktə | əsas redaktə]

Ən çox diqqət çəkən məkanlardan biri də Amman şəhərində olan Roma teatrıdır. Bu teatr öz qədimliyi ilə seçilir. Burada 33 sırada 5000-ə qədər tamaşaçı otura bilir. İordaniyanın məşhur yerlərindən olan Petra şəhəri də öz qədimliyi ilə turistləri cəlb edir. Bu şəhər Lut gölü ilə Aqaba körfəzi arasında yerləşir. Ceraş şəhəri də turistləri ən çox maraqlandıran şəhərdir. Burada Zevsin məbədi, eləcə də Artemidin məbədi adlı tarixi abidələr yerləşir. Şəhərdə Bizans dövrünə aid 17 kilsə də var.[2]

Milli bayramlar[redaktə | əsas redaktə]

İordaniyada rəsmi istirahət günləri cümə, eləcə də bazar günləri sayılır. Cümə günü hətta mağazalar da işləmir. Burada İslam dini ilə bağlı bayramlarla yanaşı, Avropa təqviminə uyğun bayramlar da qeyd edilir. Bunlar: 1 yanvar - Yeni il, 1 may - Əmək günü, 15 yanvar - Ağac günüdür. Ağac günü İsanın xurma ağacı altında doğulduğu gündür. Həmin gün bütün İordaniyada ağac əkirlər. 25 may (1946) - Müstəqillik günü kimi qeyd edilir. İordaniyanın yüksək səviyyədə qeyd edilən bayramları sırasında Ramazan, Qurban bayramlarını göstərmək olar.[2]

Səhiyyə və təhsil[redaktə | əsas redaktə]

İordaniyada orta ömür müddəti 74.6 ildir.[5] Bu ölkə öz səhiyyəsinin səviyyəsi ilə öyünə bilər. Belə ki, səhiyyənin səviyyəsinə görə İordaniya regionda ən yaxşılardan biri hesab olunur. Ölkənin səhiyyə sistemi dövlət və özəl sektor arasında bölüşdürülmüşdür. 1 iyun 2007-ci il tarixində ən böyük dövlət hospitalı olan "Jordan Hospital" JCAHO beynəlxalq akkreditasiyasını əldə etmişdir. İordaniya əhalisinin 66%-i tibbi sığortaya sahibdir.

İordaniya təhsil sistemi iki illik məktəbəqədər təhsil, on illik məcburi təhsil, iki illik litsey daha sonra da universitet təhsilindən ibarətdir. Məktəb şagirdlərinin 79-85%-i ali təhsil alırlar.[6] 2015-ci il hesablamalarına görə, ölkədə oxuma-yazma bilənlər ümumi əhalinin 95.4%-ni təşkil edir. UNESCO-nun məlumatına əsasən təhsil sistemində gender bərabərliyinin təmin edilməsinə görə İordaniya 94 ölkə arasında 18-ci yerdə qərarlaşmışdır.[7] Burada pulsuz təhsil yoxdur.

İordaniyada 10 dövlət universiteti, 16 özəl universitet və 54 kollec var. Kolleclərin 14-ü dövlət, 24-ü özəl sahibkarlara məxsus olduğu halda, digərləri İordaniya Silahlı Qüvvələrinə, Mülki Müdafiə şöbəsinə və Səhiyyə Nazirliyinə aiddir. Hər il 200,000-dən çox şagird universitetlərə daxil olur. Bundan başqa, hər il 20,000 şagird isə ali təhsil almaq üçün əksəriyyəti ABŞAvropa olmaqla xarici ölkələrə üz tutur. Dünya universitetlərinin reytinqində İordaniyanı üç ali təhsil müəssisəsi təmsil edir. Bu universitetlər İordaniya Universiteti (UJ), İordaniya Elm və Texnologiya Universiteti (JUST) və Yarmouk Universitetidir. UJ və JUST ərəb universitetləri arasında müvafiq olaraq 8-ci və 10-cu yerləri tuturlar.[8]

İordaniya internet istifadəsi baxımından ərəb ölkələri arasında ilk yerdədir. Əhalinin təqribən 75%-i internet istifadəçisidir.

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. DST News - Jordan will shift to the Winter time on December 20 2013
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 İslam ənənələrinə sadiq müsəlman ölkəsi
  3. Ethnologue: Languages of the World : Languages of Jordan
  4. "Census report of Jordan":2015
  5. Factbook Jordan
  6. Education reform for the knowledge economy
  7. Education system in Jordan scoring well
  8. 2014 QS University Rankings