Uqanda

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Uqanda Respublikası
Jamhuri ya Uganda
Uqanda
Uqanda gerbi
Gerbi
Uqanda xəritədə yeri
Paytaxt
və ən böyük şəhər
Kampala
Rəsmi dillər İngilis dili,Svahili dili
Hökumət Demokratik quruluş
Yoveri Museveni
Amama Mbabazi
Yaranması
• Böyük Britaniya'dan müstəqillik
9 oktyabr 1962
Sahəsi
• Ümumi
236,040 km2 (91,140 sq mi)
• Su (%)
15.39
Əhali
• Təxmini  (2009)
32,369,558
• Siyahıya alma (2014)
34,634,650
• Sıxlıq
143.7/km2 (372.2/sq mi)
ÜDM (AQP) təxmini
• Adambaşına
$1,226
ÜDM (nominal) 2010 təxmini
• Ümumi
$17.703 billion
• Adambaşına
$514
İİİ (2010)  0.422
aşağı
Valyuta Uqanda shillinqi (UGX)
Saat qurşağı ŞAV (UTC+3)
• Yay (DST)
 (UTC+3)
Telefon kodu +2561
İnternet domeni .ug

1 006 KeniyaTanzaniya.

Uqanda Respublikası (ing. Republic of Uganda, suah. Jamhuri ya Uganda) — Şərqi Afrikada dənizə çıxışı olmayan ölkə. Millətlər Birliyinə daxildir.

Uqanda eyni vaxta "Afrikanın mirvarisi" adlanırdı. Ölkə şərqdə Keniya, şimaldan Cənubi Sudan, qərbdən Konqo, cənubdan isə Tanzaniya ilə həmsərhəddir. Cənub-Şərdən Viktoriya gölü ilə əhatələnir.İnzibati cəhətdən 4 vilayətə bölünür. Paytaxtı Kampala şəhəridir.

Dövlət quruluşu[redaktə | əsas redaktə]

Uqanda respublikadır. Millətlər birliyinə daxildir. Konstitusiyası 1967-ci ildə qəbul olunmuşdur. 1987-ci ilin iyulun 27-də baş vermiş hərbi dövlət çevrilişi nəticəsində Konstutisiyanin qüvvəsi dayandırılmış, paytaxtda fövqəladə hal elan olunmuşdur. Ölkəni əsasən hərbiçilərdən ibarət hərbi Şura idarə edir.

Təbiət[redaktə | əsas redaktə]

Səthi,əsasən ayrı-ayrı dağlar olan zəif dalğalı platodur(hünd. 1100-1500 m). Faydalı qazıntıları :mis , qalay, kobalt, volfram və s.

İqlimi ərazisinin çox hissəsində ekvatorial-mussondur. Orta alyıq tempraturu 18-25 dərəcədir. İllik yağıntı 750-1500 mm-dir.

Çaylarə ərazisindən keçən Nil hövzəsi aiddir. Əsasən qırmızı ferralit torbaqlar yayılmışdır. Bitkiləri çox yerdə yüksəkotlu savannalardan ibarətdir. Heyvanları: Fil, kərgədan, begemot, antilop, zürafə, aslan, meymun və s. Çoxlu quş, sürünən (timsah, ilan) həşərat var. Milli Parklar(Ruvenzori , Kabareqa) yaradılmışdır.

Əhali[redaktə | əsas redaktə]

Əhalinin 97%-dən çoxu Afrika xalqlarıdır. Avropa və Asiyadan köçüb gələn də var. Rəsmi dilləri (1973 ildən) Svahili Və ingilis dilləridir. Əhalinin tərq. 65%-i xristian,5-6%-i müsəlman, qalanları isə ənənəvi din etqatları saxlayır. İşləyən əhalinin 154,3 min nəfəri xidmət sahəsində, 61,2 min nəfəri balıqçılıqla, 58,9 min nəfər sənayedə, 44,4 min nəfəri isə tikintidə çalışır. Orta sıxlıq 1km²-ə 57 nəfərdir. Şəhər əhalisi 7,8 %-dir. Mühüm şəhərləri: Kampala Cinca, Mbale, Entebbe və s.

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Ümumi ərazisi Aşağı Paleolitdən məskunlaşmışdır. 13-14-cü əsrlərdə yaşayan Kitara-Bunyoro dövləti 16-cı əsrdə Buqanda, Ankole, Karaqve və s. feodal dövlətlərə parçalandı. 19-cu əsrin ortalarında, ərazinə ərəblər köçüb gəlmişlər.19-cu əsrin 2-ci yarısında B.Britaniya , Almaniya və Fransanın ekspansiya obyektinə çevrilmişdir. 1890-cı ildən başlayaraq ərazisində olan dövlətlər B.Britaniyanın protektoratı altına keçməyə başladı.xx əsrin 23-30-cu illərində milli azadliq hərəkatı genişlənmişdi. İkinci Dünya müharibəsindən sonra istiqlaliyyət uğrunda mübarizəyə Milli Konqress(1952-ci ildə yaradılmışdır), sonra isə Uqanda Xalq Konqresi (UXK 1960-cı ildə yaradılmışdır) başçılıq etmişdir. 1962-ci ilin oktyabrında Uqanda müstəqil federativ dövlət elan edildi. A.M. Obote prezident seçildi. 1962-ci ildə BMT-yə qabul olundu. 1962-ildən SSRİ ilə diplomatik əlaqələr saxladı. 1967-ci ilin sentyabrın 8-də respublika elan edildi.1971-ci ildə hərbi çevriliş nəticəsində parlament buraxıldı. Ölkədə general İdi Əminin diktator rejimi quruldu.1979-cu ilin aprelində muxalifətçi qüvvələri birləşdirən Uqanda Milli Azadlıq Cəbhəsi Tanzaniya ordusunun köməyi ilə hakimiyyəti ələ aldı. 1980-cı ilin dekabrında parlament seçkiləri nəticəsindı A.M Obote yenidən prezident seçildi.

Siyasi Partiyalar və Həmkarlar İttifaqı[redaktə | əsas redaktə]

  • Uqanda Demokratik Partiyasi(1956)
  • Uqanda Xalq Konqresi(1960)
  • Uqanda Vətənpərvərlik hərəkatı(1980)
  • Uqanda Milli Azadlıq Cəbhəsi(1979)
  • Uqanda Həmkarlar İttifaqının Milli Cəmiyyəti(1974)