Zambiya

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Zambiya Respublikası
Republic of Zambia
Dziko la Zambia
Zambia
Zambia bayrağı
Bayrağı
Zambia gerbi
Gerbi
Şüar: «Bir Zambiya, bir millət»
Himn: «Stand and Sing of Zambia, Proud and Free» («Lumbanyeni Zambia»)
Zambia xəritədə yeri
Paytaxt
və ən böyük şəhər
Lusaka
Rəsmi dillər İngilis dili
Hökumət Prezident respublika
Edgar Lungu[ 25.I.2015 ]
Müstəqillik
24 oktyabr 1964
Sahəsi
• Ümumi
752,612 km2 (290,585 sq mi) (38-ci yer)
• Su (%)
1,2
Əhali
• Təxmini  (2015-ci yer)
15 milyon (68-ci)
• Siyahıya alma (15.X.2010)
13 046 508
• Sıxlıq
19/km2 (49.2/sq mi)
ÜDM (AQP) 2014 təxmini
• Ümumi
61 milyard (100-cü)
• Adambaşına
4 100 (177-ci)
ÜDM (nominal) 2016 təxmini
• Ümumi
19.117 milyard
• Adambaşına
1,143
İİİ (2014)  0.586
orta
Valyuta Zambiya kvaçası (ZMK)
Saat qurşağı (UTC+2)
• Yay (DST)
 (UTC+2)
Telefon kodu 260
İnternet domeni .zm

Zambiya - Afrikanın cənubunda dövlət. Ölkə Zambia adı ilə müstəqilliyini qazanmadan əvvəl Şimali Rodeziya adı ilə 1924-ci ilə qədər Böyük Britaniya müstəmləkəsi olmuş və bu tarixdən sonra da Böyük Britaniyanın himayəsi altına girmişdir. Ölkənin Anqola, Konqo Demokratik Respublikası, Tanzaniya, Malavi, Mozambik, Zimbabve, NamibiyaBotsvana ilə sərhədi var. Ölkənin adı Zambezi çayından götürülmüşdür. Zambiya 24 oktyabr 1964 tarixində Birləşmiş Krallıqdan müstəqilliyini qazanmışdır. Paytaxtı Lusaka şəhəridir.


Coğrafiyası[redaktə | əsas redaktə]

Banqveulu gölündə bataqlıqlar
Zambiyanın xəritəsi

Ölkənin bütövlükdə 5.664 km sərhədi var ki, onunda 1.110 km-i Angola, 1.930 km-i Konqo Demokratik Respublikası, 837 km-i Malavi, 419 km-i Mozambik, 233 km-i Namibiya, 338 km-i Tanzaniya, 797 km-i Zimbabve dövləti ilədir. Ayrıca dünyada tək dördbucaqlı sərhəd bölgəsində ölkənin Botsvana ilə əlaqəsini təmin edən və metrelerle ifadə edilən sərhəd xətti mübahisəlidir. Sözgedən sərhədlə əlaqəsi olan Botsvana, Zambiya, Zimbabve və Namibiya ölkələrinin sərhəd müqavilələri ilə sərhədlərinə qarşılıqlı olaraq rəsmiyyət kazandırmadıkları üçün neytral bir sərhəd nöqtəsi olan bu bölgə qeyri-müəyyənliyini qoruyur. Zambiya — əsasən platoda yerləşmiş dənizə çıxışı olmayan tropik iqlimə sahib ölkədir. Sahəsinə (752 614 km²) görə dünyada 39-ci yerdədir. Ərazisinin böyük hissəsi 1.000-1.400 m aralığında olan təbii yaylalardan ibarətdir. Ölkənin ən yüksək nöqtəsini Malavi sərhədində olan Mafinga Hillsdə olan Mafinga nöqtəsi olub, bu nöqtə dəniz səviyyəsindən 2.300 m yüksəklikdə yerləşir. Ölkənin qərb və cənub sərhədləri boyu uzununa axan Zambezi çayının hövzəsi ölkə ərazisinin təxminən dörddə üç hissəsini tutur, qalan hissə isə Konqo çayının hövzəsinə aiddir. Zambezi çayının qollarının da olduğu ölkənin qərb hissəsində alçaq səviyyədə Kalahari çölünün qumsaqlıqları olub, bu qumsaqlıqlar cənuba doğru getdikcə azalmaqdadır. Ölkənin şimal-şərqində yəni, Tanzaniyada yerləşən axarsız hövzəyə malik Rukva gölü əlverişsiz ərazi sayılır. Ölkənin Zimbabve ilə sərhədində , Zambezi çayının üzərində bir çox şəlalələr var. Məşhur Viktoriya şəlaləsi burada yerləşir.


Faydalı qazıntıları

Ölkə - mis, kobalt, almaz, qızıl, gümüş, uran, qurğuşun, sink, kömür, manqan kimi yeraltı sərvətlərlə zəngindir.

Heyvanlar aləmi

Ölkənin faunasında — fil, leva, kərgədan, antilopların bir neçə növünə rast gəlinir.

Əhali[redaktə | əsas redaktə]

Zambiyada əhalinin demək olar ki hamısını yəni 98%-ni Afrikalı zəncilər təşkil edir. Bu qrupun 99%-ni də Bantu etnik qrupuna mənsub qruplar təşkil edir. Bu qrupda həmçinin ölkədə olan ən böyük qrup isə cəmiyyətin 34%-ni təşkil edən Bemba etnik qrupudur. Ölkədə 14%-lik bir paya sahib olan Rotse etnik qrupu isə xüsusilə cənub bölgələrdə yaşayır. Zambiyada vəzifə tutan bir çox siyasət və ticarət ilə məşğul olan şəxslər bu etnik qrupunun üzvüdür. Ölkənin cənubunda yaşayan bir başqa qrup isə ölkə əhalisinin 16%-ni təşkil Tonga etnik qrupudur. Avropalı köçkünlərin ölkə əhalisi içərisindəki nisbətləri isə yalnız 1,2% əhatəsindədir.

Zambiya da bir çox Afrika ölkəsində olduğu kimi gənc əhaliyə sahib olub, 2016-cı ilin təxmini məlumatlarına görə 66,08%-i 0-24 yaş aralığındadır. Ölkənin yalnız 2,35%-i 65 yaş və daha yaşlıdır.

0-14 yaş: 46.08% (kişi 3,590,466 / qadın 3,556,756)
15 -24 Yaş: 20% (kişi 1,550,183 / qadın 1,552,706)
25 -54 Yaş: 28.65% (kişi 2,239,661 / qadın 2,204,823)
55 -64 Yaş: 2.91% (kişi 211,039 / qadın 240,156)
65 Yaş və daha yaşlı: 2.35% (kişi 158,827 / qadın 206,094)

Şəhərdə yaşayanların nisbəti 2015-ci ilin məlumatlarına görə 40,9% olan ölkədə, əhalinin illik artım nisbəti 2016-cı ilin təxmini məlumatlarına görə 2,94% səviyyəsindədir.

Dil[redaktə | əsas redaktə]

Ölkə əhalisinin böyük bir əksəriyyətini Bantu etnik qrupları təşkil etməsi səbəbi ilə ölkədə ən çox danışılan dillər Bantu dilləridir. Ölkənin rəsmi dili İngilis olmasına baxmayaraq, ölkədə 40-dan çox dil danışılmaqdadır. Chewa dili və Bemba dili ölkədə geniş istifadə olunan danışıq dilləridir. Ölkədə 3.300.000 adam, yəni əhalinin 36%-i Bemba dilini danışarkən, 800.000 nəfərdən çox adam da Chewa dilini danışır. Chewa dili eyni zamanda ölkənin paytaxtında də danışılan dillər arasındadır. Bu iki dilidən başqa ChiTonga dili də bir milyona yaxın adam tərəfindən danışıq dili kimi istifadə edilir.

Din[redaktə | əsas redaktə]

Xüsusilə missionerlik fəaliyyətləri nəticəsində sürətlə artan Xristianlıq ölkə daxilində ən geniş yayılan dindir. Ölkə əhalisinin 50%-i bu dinə inanır. Xristianlığa etiqad edən əhalinin böyük əksəriyyəti də protestant məzhəbinə inanır. Xristianlıq dinindən sonra ən geniş yayılan inanc isə 24% - 49% nisbət ilə təbiət dinlərinə inananlardır. İslamın ölkədə heç bir təsir gücü olmasa da, İslam inancına görə həyatını yaşayan əhalinin nisbəti 1,1% ətrafındadır.

İqtisadiyyat[redaktə | əsas redaktə]

Zambiya dünyada öndə gedən mis ixracatçısı ölkələrindən birdir.2000-ci ildə edilən investisiyalar ilə mis ixracı 550.000 tona qədər yüksəlib. Bu nisbət ilə ixrac 80% artım göstərib. 2004-ci ildən günümüzə qədər Zambiya iqtisadiyyatı orta hesabla 5,2% artım göstərmişdir. Bütün bu iqtisadi göstəricilərə baxmayaraq Zambiya dünyada ən az inkişaf etmiş və ən kasıb ölkələrdən biri sayılır. 2003-cü ilin məlumatlarına görə əhalinin 64%-i gündəlik 1 dollardan daha az qazanc ilə həyatını sürdürməkdədir.

Ölkə əhalisinin 80%-i kənd təsərrüfatı ilə məşğul olur. Başda mis və kobalt sektorunda olmaqla əhalinin 14%-i isə mədənçilik ilə məşğul olur. Mis sənayesi ölkənin ən əsas gəlir mənbəyini təşkil edib, xüsusilə mis və kobalt ölkənin ixracatının 75%-nə uyğun gəlir. 1969-ci ildə 750.000 ton həddində olan mis hasilatı, bu sektorda olan problemlərə görə 1999-ci ildə 260.000 tona qədər enmiş, mis bazarında da qiymətlərin düşməsi ilə daha da problemli bir sektor çevrilmişdir. Bununla da mis istehsalında 2,1% ilə dünyada mis istehsal edən ölkələr arasında 12-ci yerə qədər geriləyən Zambiya, 2005-ci ildə mis bazarında misin qiymətinin artması ilə yenidən sürətlənən mis istehsalı ilə 550.000 ton istehsala qədər çıxmışdır. Hal-Hazırda Zambiyada 37.000 adam dağ-mədən sektorunda çalışır.

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]