Qondarma Dağlıq Qarabağ Respublikası

Vikipediya, açıq ensiklopediya
(Dağlıq Qarabağ Respublikası səhifəsindən istiqamətləndirilmişdir)
Keçid et: naviqasiya, axtar
Dağlıq Qarabağ Respublikası
erm. Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետություն, Արցախի Հանրապետություն[1]
translit. Lernayin Ğarabaği Hanrapetut’yun
bayrağı
Bayrağı
gerbi
Gerbi
xəritədə yeri
Ən böyük şəhər Xankəndi
Rəsmi dillər erməni dili
Din xristianlıq
Yaranması 2 sentyabr 1991-ci il (Azərbaycan SSR-dən)
Sahəsi
• Ümumi
11,458[2][3] km2 (4,424 sq mi)
Əhali
• Təxmini  (2013)
146 600[4]
ÜDM (AQP) təxmini
• Ümumi
1.6 milyard
• Adambaşına
2,581
Valyuta Dram (AMD)
Saat qurşağı +4[5]
Telefon kodu 37447
İnternet domeni yoxdur
Digər dövlətlər tərəfindən tanınmamış dövlətdir.

.am domeni istifadə edilir.

+374 97 mobil telefonlar üçün istifadə olunur.

Qondarma "Dağlıq Qarabağ Respublikası"[6] — Beynəlxalq hüquqa əsasən Azərbaycan Respublikasına aid, Cənubi Qafqazda dənizə çıxışı olmayan və Ermənistan Respublikası və Erməni Diasporunun hərbi, siyasi və maliyyə dəstəyi ilə qurulmuş, BMT-yə üzv olan heç bir dövlət tərəfindən müstəqilliyi tanınmayan dövlətlərdən biridir.[7]

Erməni separatçı hərəkatının başlanması[redaktə | əsas redaktə]

1988-1989-cu illərdəki proseslər[redaktə | əsas redaktə]

Mixail Qorbaçovun hakimiyyətə gəlişindən sonra başlatdığı yenidərqurma və aşkarlıq siyasətinin iflasa uğramasından və bu siyasi dövlət xəttinin onlara yaratdığı imkanlardan istifadə edən ermənilər 1988-ci ildən başlayaraq yenidən Dağlıq Qarabağın Ermənistan Sovet Sosialist Respublikasına birləşdirilməsi məsələsini qaldırdılar. 1988-ci il fevrahn 20-də Azərbaycaran Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinin Soveti qərara aldı ki:

" "DQMV zəhmətkeşlərinin istəklərini dəstəkləyərək, Azərbaycan SSR Ali Soveti və Ermənistan SSR Ali Sovetindən Dağlıq Qarabağm erməni əhalisinin arzularmı nəzərə ahb DQMV-nin Azərbaycan SSR-i tərkibindən Ermənistan SSR-i tərkibinə verilməsi barədə məsələnin həll edilməsini xahiş etsin, eyni zamanda DQMV-nin Azərbaycan SSR-i tərkibindən Ermənistan SSR-i tərkibinə verilməsi barədə məsələnin müsbət həlli barədə SSRİ Ali Soveti qarşısmda iddia qaldırsın. "

Bu iclasdan 2 həftə əvvəl isə Xankəndidə ermənilər mitinq təşkil etmişdi. İcazəsiz mitinqin vaxtı elə seçilmişdi ki, insanların toplaşması, Moskvaya Dağlıq Qarabağın Ermənistana birləşdirilməsi üçün xahişə gedən erməni aktyor və aktrisaların geri dönməsi ilə eyni vaxta düşmüşdü. Hələ də sərt qayda-qanunlarla idarə olunan SSRİ-də ermənilərin bu cür açıq separatçı hərəkətlərinə dövlət tərəfindən niyə tutarlı cavab verilmədiyi hələ də dəqiq bilinmir. Belə ki, 1988-ci il SSRİ-sində SSRİ xəritəsinin dəyişdirilməsi üçün icazəsiz mitinq təşkil etmək demək olar ki, ölümə bərabər olmalı idi. Lakin ermənilərə heç bir cəza verilmədi.

Vilayət Sovetinin 87 deputatı növbədənkənar sessiya çağırdılar. Vilayət Komitə Sədri Boris Kevorkov və Azərbaycan Kommunist Partiyasının birinci katibi Kamran Bağırovun buna mane olmaq cəhdlərinə baxmayaraq, 4 saat gecikmə ilə iclas 20:00-da balşadı. Azərbaycanləı deputatlar səsvermədən imtina etdilər. Uzun müzakirəlrədən sonra 110 erməni deputat Dağlıq Qarabağın Sovet Ermənistanı ilə birləşməsinə çağıran qətnaməyə səs verdilər.

Səhəri gün "Sovetskiy Karabax" qəzeti bu xəbəri tirajladı. Maraqlısı odur ki. Sovet rəhbərliyi olan hadisələrə hələ də tutarlı bir cavab verməmişdi.

Sovet nümayəndə heyətləri[redaktə | əsas redaktə]

Sovet rəhbərliyi hadisələrin gedişatının sürətini bir qədər azaltmaq üçün bölgəyə iki nümayəndə heyəti göndərməyi qərara aldı. Onlardan biri Bakıya, sonra isə Dağlıq Qarabağa üz tutdu. Stepanakertdə yerli partiya təşkilatının plenumunu çağıran Moskva emissarları bu plenumda 1974-cü ildən, yəni Brejnev dövrünün ortalarından Azərbaycan Kommunist partiyasının Dağlıq Qarabağ təşkilatına rəhbərlik etmiş Kevorkovun istefaya göndərilməsinə nail oldular. Kevorkovun yerinə erməni əhalisi arasmda daha geniş rəğbətə sahib olan onun müavini Qenrix Poqosyan seçildi. Lakin bu, eyni zamanda Moskva üçün yeni problemlər yaratdı: bir neçə ay sonra Qarabağ ermənilərinin böyük hörmətini qazanmış Poqosyan özü də Ermənistanla birləşmək kampaniyasının tərəfdaşına çevrildi. Qenrix Poqosyanın Komitə Katibi vəzifəsinə təyinatı Sovet rəhbərliyinin əsl niyyətinin göstəricisi idi.

Siyasi Büronun nümayəndə heyətinə SovİKP Mərkəzi Komitəsinin əməkdaşı Qriqori Xarçenko da daxil edilmişdi. O mitinqləri belə xatırlayır:

" Biz bir mitinqə getdik. Mən nümayişçilərə müraciətimi belə başladım:

"Biz ziyalıların nümayəndələri ilə görüşmüşük, bütün mübahisəli məsələlər öz həllini tapmalıdır. Baxın, siz tətil edirsiniz, lakin məqsədiniz nədir? Biz bilirik ki, sizə buna görə pul ödəyirlər, lakin belə məsələlər mitinqlərdə həll edilmir! Baş katib bu məsələnin üzərində işləyir, tezliklə Ali Sovetin rəyasət heyətinin iclası keçiriləcək və orada sizin problemlər araşdırılacaq, və, əlbəttə ki, bütün qanuni tələblər müzakirə ediləcək." Amma əvəzində "Miatsum! Miatsum! Miatsum! (Birləşmə)".

"

Qriqori Xarçenkonun sözlərinə əsasən erməni nümayişçilərin kimlərsə tərəfindən maliyyələşdirildiyi bilinir.

Sabir Rüstəmxanlı isə hadisələri belə xatırlayır:

" Bütün Şuşa əhalisi ayağa qalxmışdı, hamı aşağı (Stepanakertə) enməyə hazırlaşırdı, qan tökmə qaçılmaz idi. (Azərbaycanlıların yaşadığı) Ağdamda da vəziyyət eyni idi. Biz bunun qarşısım almaq istəyirdik, eyni zamanda öz təbliğatımızda deyirdik ki, əgər ermənilər belə davam edərlərsə, biz müqavimət göstərməyə hazır olmalıyıq. Şuşanın müdafiəsini təşkil etdik. Gecə idi, atışma yox idi. Ermənilər suyu zəhərləmək istəyirdilər. Biz gözətçiləri təyin etdik. Rayon partiya komitəsində yerləşmişdik. Mən (Azərbaycan) nəşriyyatında baş redaktor vəzifəsində idim və biz erməni dilində onların kitablarım nəşr edirdik. Bütün yazıçılarla görüşürdüm. Oqancanyan gəlirdi nəşriyyata, məni qardaş çağıran uşaq yazıçısı və şairi Qurqen Qabrielyan da. İndi isə, meydanda durub özlərini elə aparırdılar ki, elə bil məni tanımırlar. Mühit çox dəyişmişdi. "

Azərbaycanlılara qarşı zorakılıq[redaktə | əsas redaktə]

Sabir Rüstəmxanlının bildirdiyi Şuşada ermənilərin suyu zəhərləmək istəyi faktından başqa, bu dövrə aid azərbaycanlılara qarşı edilmiş yüzlərlə zorakılıq faktı var. Lakin dövlətin bu faktları gizlətmə siyasətinə görə bu zorakılıq faktının dəqiq sayı hələ də bilinmir. Bunlardan ən səs-küylüsü isə Xankəndi də 2 tələbə azərbaycanlı qızın zorlanma faktıdır. Artıq 1988-ci ildə Dağlıq Qarabağla bağlı faktları toplamağa başlayan araşdırmaçı Arif Yunusov bu hadisəni aşkarlamışdı. Xəstəxananın baş həkimi görüşməyə icazə verməmişdi. Lakin tibb bacılarının sözləri belə idi:

" Qızlar Xankəndi Pedaqoji İnstitutundan gətirilib. Onlann qaldığı yataqxanada ya dava-dalaş, ya da basqın olmuşdur. Qızları zorlamışdılar. Onlar ağır vəziyyətdə idilər. "

DQMV sovetinin Dağlıq Qarabağın ayrılması haqqında qərarından iki gün sonra Ağdamda etiraz tədbirləri keçirildi. Fevralın 22-dəbir dəstə gənc Ağdamdan çıxıb Xankəndi istiqamətində yola düşdü. Ermənilərin yaşadığı Əskəran kəndinə çatanda onların yolunu milis kordonları və yerli ermənilər kəsdilər. Bəzilərində ov tüfəngləri var idi. Toqquşma baş verdi, hər iki tərəfdən yaralanan var idi. İki azərbaycanlı həlak oldu. Həlak olanların adı 16 yaşlı Bəxtiyar Quliyev və 23 yaşlı Əli Hacıyevdir.

İki nəfərin öldürülməsi haqqında xəbər Ağdamı hiddətə gətirdi. Qəzəblənmiş yerli əhali köhnə tüfənglər, daş və dəyənəklərlə silahlanıb bir neçə yük maşınında Xankəndinə yola düşdü. Bu zaman yerli qadınlardan biri, kolxoz sədri Xuraman Abbasova sonradan məşhurlaşmış addım atdı: o, maşının damına çıxıb örpəyini izdiham qarşısmda yerə atdı. Azərbaycanlıların adət-ənənələrinə görə, bu addımdan sonra kişilər dayanmalıdırlar.

Ermənistan dövlətinin dəstəyi ilə ermənilərin azərbaycanlılara qarşı zorakılığının başlanma tarixi kimi adətən 1988-ci ilin fevralı göstərilir. Lakin ilk zorakılıq halları bundan bir neçə ay öncə Qarabağda yox, Ermənistanda baş vermişdi.

1987-ci ilin noyabrında Bakmın dəmiryol vağzahna azərbaycanlılarla dolu iki yük vaqonu gəldi - bunlar milli zəmində baş vermiş toqquşmalara görə Qafandan qaçan azərbaycanlılar idi. 1988-ci il yanvarın 25-nə yaxm tarixçi Arif Yunusov Bakıdakı Elmlər Akademiyasına işə gedərkən azərbaycanlılarm Qafanı tərk etmələrinin yeni sübutunu gördü. Azərbaycan Ali Sovetinin binası qarşısında dörd qırmızı "İkarus" avtobusu dayanmışdı. Həmin avtobuslarm səmişinləri A.Yunusovun yaddaşında belə qalıblar:

" Onlar hamı dəhşətli vəziyyətdə idilər. Əsasən qadxnlar, uşaqlar və qocalar idi. Cavanlar çox az idi. Əksəriyyəti pis döyülmüşdülər. Onlar fəryad edirdilər. "
Azərbaycanlıların deportasiyası (1988-1989)[redaktə | əsas redaktə]

1988-1989-cu illərdə Qərbi Azərbaycanda (Ermənistan) azərbaycanlı işçilər iş yerlərinə, uşaqları isə məktəbə buraxılmır, dükan-bazarda azərbaycanlılara ərzaq və sairə satılmır, azərbaycanlıların işığı, telefonu, suyu, qazı kəsilir, onların həyat şəraiti dözülməz vəziyyətə gətirilirdi. Bu, əsl mənəvi, psixoloyi terror idi ki, tez-tez fiziki terrorla da əvəz olunurdu.

Çox vaxt ermənilər azərbaycanlı evlərinə əvvəlcə cüzi qiymət qoyur, sonra hədə-qorxu gəlir, bir şey çıxmayanda ev-eşiyini dağıdır, od vurub yandırırdılar. Artıq başqa yol görünmürdü. Beləcə rayonların azərbaycanlı kənd və məhəllələri ev-ev boşaldılır, erməniləşdirilirdi. Xüsusilə ermənilərin qat-qat çoxluq təşkil etdiyi kəndlərdə azərbaycanlıların vəziyyəti dözülməz idi. Adamlar səhərə qədər bel, yaba, balta və s. ilə silahlanır, tonqal yandırıb küçələrdə keşik çəkirdilər. Lakin noyabrın sonlarında ermənilər bütün Ermənistan üzrə azərbaycanlı kəndlərinin üzərinə qəti hücuma keçdilər. Bir həftənin içərisində bütün azərbaycanlı kəndləri boşaldıldı, mal-mülkləri əllərindən alındı, ələ keçənlər qətlə yetirildilər.

Azərbaycanlılar ayaqyalın, başıaçıq, qışın şaxtasında, qarında dağlara, meşələrə üz tutdular. Ölən öldü, donan dondu, ürəyi partlayanlar, ağlını itirənlər oldu... Bu, heç bir insanlıq qanununa sığmayan bir müsibət idi. Bu, tarix boyu qul olaraq yaşamış ermənilərin bütün insanlıqdan intiqam alması idi.

1988-ci ildə Qərbi Azərbaycan ərazisində 261 azərbaycanlı kənd və qəsəbəsi boşaldılıb ki, onlardan da xalis azərbaycanlılar yaşayan kənd və qəsəbələrin sayı 172-si, azərbaycanlılarla başqa millətlərin yanaşı yaşadığı qarışıq kənd və qəsəbələrin sayı isə 89-dur.

Bundan başqa daha 6 şəhərdə digər millətlərlə yanaşı, azərbaycanlılar da yaşamışlar. Bu yaşayış məntəqələrində isə soydaşlarımızın sayı 49 min 928 ailədə 250 min nəfər olub. Bu yaşayış məntəqələrinin adı və bu məntəqələrin demoqrafik göstəriciləri indiyə kimi heç bir mənbədə tam şəkildə verilməyib.

Nəmçinin 1988-1989-cu illər soyqırımı zamanı Qərbi Azərbaycanda mövcud məlumatlara görə, 226 soydaşımız ermənilər tərəfindən öldürülüb, (güllələnib, qəsdən avtomobil qəzasına salınıb, dağ yollarında donub və s.) 400 nəfərdən çox adam bədən xəsarəti alıb. Bu da həmin illərdə ermənilər tərəfindən öldürülmüş və yaralanmış soydaşlarımızın tam siyahısı deyil. Əsas qaçqınlıq dövrü 1988-ci ilin noyabr-dekabr aylarına təsadüf etdiyindən soydaşlarımızın kolxozlarda olan illik əmək haqları da ermənilərə qalmış, bir çoxları dövlət banklarında olan əmanətlərini götürə bilməmiş, məcbur olub öz geniş bağ-bağçalarını, xüsusi evlərini Azərbaycanda dövlət binasında yaşayan ermənilərin 2-3 otaqlı mənzilləri ilə dəyişməli olmuşlar.

Soydaşlarımızın fərdi təsərrüfatlarındakı əmlak da bütünlüklə ermənilər tərəfindən əvəzi ödənilmədən mənimsənilib. Qaçqın soydaşlarımıza məxsus bu əmlakın dəyəri Azərbaycan Qaçqınlar Cəmiyyətində torlanmış sənədlər əsasında təxmini hesablanaraq müəyyən olunub ki, təxminən ziyan 2,5 milyard ABŞ dolları təşkil edir. Kolxozlarda azərbaycanlılara məxsus olan 43789 baş iribuynuzlu, 454 660 baş xırda buynuzlu mal-qara, çoxsaylı ev quşları, arı ailələri, 170 mədəniyyət evi, 274 məktəb binası, 119 kitabxana, uşaq bağçaları, həkim məntəqələri, məscid binaları, 1381 yardımçı təsərrüfat tikintiləri, 2169 avtomaşın, 1976 traktor, 3132 kənd təsərrüfat texnikası, minlərlə hektar üzüm və meyvə bağları ermənilərə qaldı. Bunların hamısının dəyəri təxmini hesablamalarla 17,5 milyard ABŞ dolları təşkil edir.

Qaçqınlara dəyən ümumi maddi ziyan 20 milyard ABŞ dolları təşkil edir.

1988-ci ilə kimi qərbi Azərbaycandakı 261 azərbaycanlı yaşayış məntəqəsinin 500-ə yaxın qəbristanlığı (bu kəndlərin böyük əksəriyyəti qədim yaşayış məskənləri olduğundan onlarda yeni qəbristanlıqlarla yanaşı çox vaxt iki, üç, hətta 4-5 köhnə və qədim qəbristanlıq vardı) erməni tapdağı altında qaldı və həmin qəbristanlıqların əksəriyyəti yer üzündən silinib. Bəzilərinin yerində park salınıb, bəzilərinin ərazisi şumlanaraq əkin sahəsinə çevrilib. Qədim Urud qəbristanlığının izini itirmək üçün üzərinə 2 metr hündürlüyündə torpaq verilib, həmin ərazi illər ötdükcə kol-kos sahəsinə çevrilib.

Müvafiq sənədlər və şahidlərin verdikləri ifadələr əsasında 1990-cı ildə Azərbaycan Qaçqınlar Cəmiyyətində tərtib edilmiş siyahıya əsasən, 1988-1990-cı illər ərzində Ermənistanda 216 nəfər azərbaycanlı vəhşicəsinə qətlə yetirilmiş və ya millətlərarası münaqişə zəminində baş vermiş hadisələr nəticəsində həlak olmuşdur. Həmin siyahıya əsasən, 52 nəfər aldığı xəsarət nəticəsində ölmüş, 34 nəfər işgəncə ilə öldürülmüş, 20 nəfər odlu silahla qətlə yetirilmiş, 15 nəfər yandırılmış, 8 nəfər maşınla vurulmuş, 9 nəfər yollarda qəzaya uğradılmış, 7 nəfər həkim qəsdi nəticəsində, 9 nəfər dəhşətli hisslərdən keçirdiyi infarkt nəticəsində ölmüş, 2 nəfər intihar etmiş, bir nəfər asılmış, 2 nəfər maşın partladılması nəticəsində, bir nəfəri elektrik cərəyanı ilə, bir nəfəri suda boğub öldürmüşdülər, 6 nəfər itkin düşmüş, 20 nəfər xəstəxanadan yoxa çıxmış, 48 nəfər isə dağlarda borana düşüb həlak olmuşlar[8].

SSRİ Prokurorluğunun hadisələrə münasibəti[redaktə | əsas redaktə]

1990-cı il avqustun 9-da Azərbaycan Respublikası Ali Soveti Qaçqınlar cəmiyyətində tərtib edilən siyahını və digər faktları məktubla SSRİ Prokurorluğuna göndərmiş və Ermənistanda milli münaqişələr zəminində qətlə yetirilmiş azərbaycanlılar haqqında məlumat verməyi xahiş etmişdi. SSRİ Baş Prokurorunun müavini V.İ.Kvartsovun 4 oktyabr 1990-cı il tarixli cavab məktubunda deyilirdi:

"Sizin məktubunuzla əlaqədar olaraq bildirirəm ki, 1988-1989-cu illərdə Ermənistan SSR-də milli zəmində baş verən cinayət faktları üzrə 675 cinayət işi qaldırılmışdır, onlardan 283-ü istintaq aidiyyati üzrə Azərbaycana göndərilmişdir. Eyni zamanda, Azərbaycan SSR-dən Ermənistana təhqiqat üçün 138 cinayət işi daxil olmuşdur. 1989-cu il dekabrın 31-nə olan məlumata görə Ermənistanın hüquq-mühafizə orqanlarının icraatında olan bu qəbildən 530 cinayət işindən 200 iş üzrə cinayət açılmamış və istintaq dayandırılmışdır. 1988-ci ilin noyabr-dekabr aylarında Ermənistan ərazisində milli münasibətlərin kəskinləşməsi üzündən bir sıra rayonlarda qarət, yanğın və ictimai qayda-qanununa zidd olan digər hallarla müşayiət olunan kütləvi iğtişaşlar baş vermişdir... Bu hərəkətlər nəticəsində 21 nəfər öldürülmüş (20 azərbaycanlı və bir erməni), 4 nəfər sonradan ölümlə nəticələnmiş ağır bədən xəsarəti almışdır. Qətl hadisəsi üzrə 8 cinayət işi və zərərçəkənlərin ölümü ilə nəticələnmiş ağır bədən xəsarəti üzrə dörd işin istintaqı başa çatdırılaraq məhkəməyə göndərilmişdir. Əliyevlər barəsindəki cinayət işinə bəraət qazandırıcı əsaslar üzrə xitam verilmişdir, belə ki, istintaq bu qənaətə gəlmişdir ki, onun Mirzoyanı öldürməsi son zəruri müdafiə həddindən baş vermişdir. Bu qəbildən məhkəməyə göndərilən üç qətl və ağır bədən xəsarəti yetirilməsi üzrə iki cinayət işi üzrə günahkarlar müxtəlif müddətlərdə azadlıqdan məhrum edilmişlər. Bir neçə cinayət işi əlavə istintaqa qaytarılmışdır. Ermənistan prokuroruna tapşırılmışdır ki, bu işlər üzrə aparılan istintaqın tamlığını və obyektivliyini yoxlasın, onun başa çatdırılması üçün tədbirlər görsün. Günahkarların müəyyənləşdirilməməsi üzündən istintaqın xitam verilmiş işləri araşdırmaq və istintaqı təzələmək məsələsinin mümkünlüyünü öyrənmək tapşırığı da verilmişdir. Ermənistan məhkəmələrinə milli nifaq zəminində baş vermiş 91 müttəhim barəsində cəmisi 53 cinayət işi göndərilmişdir. 48 iş üzrə 82 nəfər mühakimə olunmuş, onlardan 30 nəfər müxtəlif müddətdə azadlıqdan məhrum edilmişdir. SSRİ Prokurorluğu cinayətlərin açılmasına nəzarət edir və zəruri kömək göstərir"[8].
Vartan hadisəsi[redaktə | əsas redaktə]

1988-ci ilin noyabrında Ermənistanın şimal-şərqindəki Vartan kəndində erməni vəhşiləri və separatçıları tərəfindən on iki azərbaycanlı diri-diri yandırılmışdı.

Kampaniyanın kökləri[redaktə | əsas redaktə]

Dağlıq Qarabağda baş vermiş 1988-ci ilin fevral hadisələri gözlənilməz olsa da, tezliklə güclü təkan aldı. Lakin ermənilərin apardığı bu kampaniyanın ilk mərhələsi əvvəlcədən əsaslı surətdə planlaşdırılmışdı. Ermənilər tərəfindən belə qiyamı gözləməyən azərbaycanlılar üçün bütün bunları dərk edib, reaksiya vermək bir qədər çətin idi. Həmçinin o dövrdə Sovet hakimiyyətində ali vəzifələrdə çalışan ermınilər də separatçı hərəkata böyük maddi və mənəvi yardım göstərirdi.

Ermənistanla birləşmək uğrunda gizli hərəkat Qarabağda onilliklər ərzində fəaliyyət göstərirdi. SSRİ-də siyasi mülayimləşmənin və ya əsaslı siyasi dəyişikliklərin baş verdiyi hər bir zaman - məsələn, 1945, 1965 və 1977-ci illərdə - ermənilər Moskvaya Dağlıq Qarabağı Sovet Ermənistanı- na birləşdirmək haqqında məktub və müraciətlər göndərirdilər.

Lakin Qarabağ ermənilərinin axınncı kampaniyasımn çox mühüm fərqli cəhəti var idi: əgər bundan əwəlki kampaniyalar Dağlıq Qarabağdan idarə olunurdularsa, hazırkı hərəkatm təşəbbüsçüləri muxtar vilayətdən kənarda yaşayan ermənilər idi. Ikind diinya müharibəsindən sonrakı illərdə Qarabağ ermənilərindən bir çoxu Moskva, Yerevan və Daşkənddə məskunlaşdılar və indi onlann bir-biri ilə olan əlaqələri geniş qeyri-formal şəbəkə yaratmağa imkan verirdi. Bu şəbəkə vasitəsilə onlar bütün Sovet İttifaqı ərazisində birgə işlərini koordinasiya etmək imkanında idilər.

Bu şəbəkənin mərkəzi fiqurlarından biri qarabağlı erməni ailəsindən olan İqor Muradyan idi. O zaman Muradyanın otuz yaşı var idi. Bakıda boya-başa çatan Muradyan 1980-ci illərin ikinci yarısında Ermənistanın paytaxtı Yerevanda işləyirdi.

o, hesab edirdi ki, ermənilər Qorbaçov islahatlarınm yaratdığı tarixi andan öz xeyirlərinə istifadə etməlidirlər.

1986-cı ilin fevralında məktub layihəsini hazırlayan Muradyan onu erməni əsilli nüfuzlu şəxslərə və görkəmli alimlərə imzalatdırmaq üçün Moskvaya apardı. Qorbaçovun iqtisadi islahatlar üzrə müşaviri, akademik Abel Aqanbeqyanm imzası bunlann arasmda ən tutarlı imza oldu. Muradyan bunu belə xatırlayır:

" O, (Aqanbeqyan) məktubu imzalamaq üçün danışdığımız yerə gələndə heç bilmirdi ki, hara gedir və onu ora nə üçün aparırlar. İmzasını qoymazdan əvvəl o, dörd saat oturdu. Bu dörd saat ərzində iki litrə qədər araq içdi. "

Qarabağ fəalları hətta Ermənistan Kommunist partiyasınm rəhbəri Karen Demirçyanm örtülü dəstəyinə nail olmuşdular. Onların niyyəti Azərbaycanm ən nüfuzlu siyasi simalarmdan olan Heydər Əliyevi hörmətdən salmaq idi. Onların fikrincə, məhz bu şəxsiyyət Qarabağın ayrılmasına qarşı çıxıb bütün prosesə əngəl yarada bilər. ərbaycan Kommunist partiyasmm MK-nin keçmiş birinci katibi Heydər Əliyev 1982-ci ildən Siyasi Büronun üzvü idi. Muradyanm ən ifrat ideyalarmdan biri də erməni millətçi hərəkatmm digər fəalı ilə birlikdə H.Əliyevə qarşı Azərbaycan SSR-i Cinayət Məcəlləsinin 67-ci maddəsi ilə (milli heysiyyətin alçaldılması) cinayət işi açmaq idi. Cinayət işi iflasa uğradı, lakin, çox güman ki, H.Əliyevin Siyasi Bürodan uzaqlaşdırılmasmda onun az da olsa, rolu oldu. 1987-ci ilin yayında Əliyev guya səhhəti ilə bağlı işdən kənarlaşdırıldı, elə həmin ilin oktyabrında onu Siyasi Bürodan çıxardılar. Deyilənlərə görə, Ermənistan Kommunist partiyasmın rəhbəri Demirçyan SSRİ-nin ali siyasi orqanındakı rəqibinin siyasətdən getməsinə çox sevinirdi. Muradyan deyir ki, 1990-cı ildə bir ümumi tanış ona Demirçyanm tərifini çatdırdı:

" Bizim ən əsas nailiyyətimiz - Əliyevin (Qarabağ) hərəkatının başlanmasına kimi kənarlaşdırılması idi. Bu, çox vacib idi. "

Muradyanm partiya funksionerləri ilə apardığı işi onun geniş miqyaslı gizli fəaliyyətinin yalnız cuzi hissəsi idi. Bununla bərabər o, faktiki olaraq təxribatçılıq fəaliyyəti ilə də məşğul idi. Qadağan edilmiş radikal millətçi "Daşnaktsutyun" partiyasınm üzvləri ilə (daşnaklarla) onlarm xaricdəki və Yerevandakı gizli bölmələri ilə əlaqəyə girən Muradyan onlardan hətta silah-sursat almışdı. Onun sözlərinə görə, 1986-cı ilin yayında daşnakların köməyi ilə Qarabağ erməniləri xaricdən yüngül atıcı silahların ilk partiyasını aldılar. Sonradan silah təminatı müntəzəm surətdə həyata keçirilməyə başladı və "nədənsə Çexiyada istehsal edilmiş silahlar üstünlük təşkil edirdi." Bu silahlar ilk öncə Dağlıq Qarabağa göndərilirdi.

" Qarabağda bütün təşkilatlar silahlanmışdı. Bütün yerli komsomolçularm fərdi silahı var idi. "

Ərizələr və nümayəndələr[redaktə | əsas redaktə]

Qarabağ məsələsi xaricdə də nüfuzlu ermənilərin köməyi ilə fəal şəkildə lobbi edilirdi. ABŞ-dakı erməni diasporunun qəzetlərinə verdikləri müsahibələrdə keçmiş partiya funksioneri Anastas Mikoyamn oğlu, tarixçi Sergey Mikoyan və yazıçı və jurnalist Zori Balayan Dağlıq Qarabağın Ermənistanla birləşməsi ideyasmı açıq-aşkar təbliğ edirdilər. 1987- ci ilin noyabrmda artıq Abel Aqanbeqyan da təbliğatçıların səsinə səs verdi. Burdan o nəticəyə gəlmək olar ki, ilk əvvəllər xahişnamyə imza atmağa görə xeyli qorxu keçirdən Abel Aqanbeqyan artıq bundan nəinki qorxur, hətta bu ideyanı kütləvi informasiya vasitələrinə müsahibələri zamanı aşkar şəkildə təbliğ də edirdi. Güman ki SSRİ rəhbərliyi tərəfindən kimlərsə ona təminat vermişdi.

1987-ci ilin noyabrın 16-da Qorbaçovun iqtisadiyyat üzrə aparıcı müşaviri olan Aqanbeqyan Parisin "İnterkontinental" mehmanxanasında bir qrup fransalı erməni ilə görüşüb, onlara problemlə bağlı öz nəzər nöqtəsini açıqladı:

" Mən çox istərdim ki, Qarabağ Ermənistana qaytarılsın. Bir iqtisadçı kimi hesab edirəm ki, onlarm Ermənistanla əlaqələri Azərbaycanla olan əlaqələrindən daha sıxdır. Bununla əlaqədar mən artıq öz təkliflərimi irəli sürmüşəm və ümid edirəm ki, bu fikirlər yenidənqurma və demokratiya ənənələrinə uyğun həyata keçiriləcək. "

Aqanbeqyanın fikirləri həmçinin Sovet İttifaqında yayılan fransız kommunistlərinin "Umanite" qəzetində dərc edildi. Azərbaycanlılar özlərinə qarşı aparılan erməni kampaniyası haqqında ilk dəfə məhz bu müsahibədən xəbər tutdular

1988-ci ilin fevrahna kimi bu kampaniyanm mexanizmi sazlanıb, işə sahnmağa hazır idi. Moskvaya Qarabağdan artıq üçüncü nümayəndə heyəti göndərildi. Yazıçılar və rəssamlardan ibarət bu nümayəndə heyə- tinə Janna Qalstyan başçılıq edirdi.19 Dağlıq Qarabağa on min vərəqə çap edilib çatdırıldı. Bütün sonrakı tədbirlər Qarabağ nümayəndələrinin Moskvadan qayıtması ilə uzlaşdırıldı. Muradyan bu hadisələri belə xatırlayır:

" "Fevralın 12-dən 13-ünə keçən gecə bu vərəqələr bütün Stepanakert sakinlərinin poçt qutularına atıldı. Heç bir ciddi problemimiz yox idi. Artıq fevrahn 12-də gündüz vaxtı biz bilirdik ki, şəhər bizim əlimizdədir, çünki milis, hüquq mühafizə orqanları və partiya nümayəndələri - hamı gəlib deyirdi ki, "bizə arxalana bilərsiniz." Onlar DTK-nın niyyəti haqqında bizə xəbər verdilər, Bakıdan və Moskvadan gələnlərin adlarını verdilər. Bütün informasiya bizim əlimizdə idi, bizdən heç bir şey gizlətmirdilər "

İqor Muradyan Dağlıq Qarabağda yaşayan azərbaycanlıların taleyi barədə sonralar müsahibəsində belə demişdi:

" Düzünü bilmək istəyirsiniz? Mən sizə həqiqəti danışacağam. Bu insanların aqibəti bizi maraqlandırmırdı. Onlar onilliklər, hətta əsrlər boyu bizə qarşı yönəlmiş hakimiyyətin vasitəsi və zorakılıq aləti idilər. Nə o zaman onların aqibəti bizi maraqlandırmırdı, nə də indi. "

Ermənistan Sovet Sosialist Respublikasının münasibəti[redaktə | əsas redaktə]

Karen Dəmirçiyan dövrü[redaktə | əsas redaktə]

Əslində Dağlıq Qarabağda gedən bütün proseslər əvvəlcədən Ermənistanda hazırlansa da, proseslərin ilkin mərhələsi Qarabağda cərəyan etməyə başladı. Daölıq Qarabağda mitinqlər olduqdan qisa müüdət sonra Ermənistanda qanı azərbaycanlı qanına bulaşmış Zori Balayan, İqor Muradyan və s. başçılığı ilə ilk öncə ekoloji problemləri hədəf alan mitinqlər təşkil edildi. Lakin mitinqlər tədricən siyasi xarakter almağa başladı, təmiz hava üçün toplaşan mitinq iştirakçıları artıq Qarabağın Ermənistana birləşdirilməsini tələb edirdilər.

Ali partiya rəhbərliyinin Moskvadan göndərdiyi rəsmi siqnal tam aydın idi: Dağlıq Qarabağın statusu dəyişdirilməyəcək. Bəs nə üçün Kazaryan və digərləri bir neçə həftə ümid edirdilər ki, Qorbaçov onlarm tələbləri ilə razılaşacaq? Ola bilsin ki, Siyasi Büro üzvlərinin Yerevana səfəri və mitinqçilərlə söhbəti Moskvanın güzəştə getməsi kimi qəbul edilmişdi. Bəlkə də, onlar inanırdılar ki, onların inadlı etirazları o dərəcədə qüvvətli olacaq ki, Siyasi Büronu öz fikrindən daşınmağa vadar edəcək.

O dövrki Ermənistan Kommunist Partiyasının yüksək rütbəli şəxsi olan Qrant Voskanyan etiraf edir ki, rəsmi İrəvan Xankəndidə təşkil edilən etiraz mitinqləri barədə əvvəlcədən xəbərdar idi. Birləşmə qərarı verildikdən sonra isə Ermənistan rəhbərliyi rəsmi olaraq buna münasibət bildirmədilər.

Suren Arutyunyan dövrü[redaktə | əsas redaktə]

Ermənistan və Azərbaycanda yeni rəhbərlərin təyin edilməsi Ermənistan respublikası başda olmaqla, ermənilərin Azərbaycana və azərbaycanlılara qarşı təcavüzünün qarşısım ala bilmədi. Ermənistanm yeni rəhbəri Suren Harutyunyan hökm sürən millətçilik dalğasmda qalxmağa müvəffəq oldu. 1988-ci il mayın 28-də, təyinatından bir həftə sonra Harutyunyan son yetmiş il ərzində ilk dəfə birinci Ermənistan Respublikasınm qadağa edilmiş qırmızı-göy-narıncı rəngli bayrağını Yerevanda asmağa icazə verdi. İyunun 15-də Ermənistanın Ali Soveti Dağlıq Qarabağın Ermənistana birləşməsini təsdiqləyən qətnamə qəbul etdi. Bu qərardan sonra "qanunlar müharibəsi" başladı.

İyunun 17-də Azərbaycanm Ali Soveti Dağlıq Qarabağın Azərbaycanm tərkib hissəsi olduğunu təsdiq edən əksqətnamə qəbul etdi. İyulun 12-də Stepanakertdəki vilayət soveti fevraldakmdan daha sərt qərar qəbul etdi. Bu qərar vilayətin Azərbaycanın tərkibindən birtərəfli çıxmasım və Dağlıq Qarabağın adınm "Artsax Erməni Muxtar Vilayəti"nə dəyişdirilməsini təsdiqləyirdi.

İyulun 18-də Moskvada keçirilən SSRİ Ali Sovetinin sessiyasında bu mübahisə ilə bağlı son qərar verilməli idi. Toplantıda gərginlik hökm sürürdü, acıqlı Qorbaçov erməni nümayəndələri ilə dilləşdi. Nəticədə, sessiya Dağlıq Qarabağın Azərbaycänm tərkibində qalmasım təsdiq edən qərar qəbul etdi. Qorbaçov son sözündə bəyan etdi:

" Sizə deyim ki, Prezidiumun bugünkü iclasında azərbaycanlılar Ermənistan nümayəndələrindən daha çox özünütənqidlə çıxış etdilər. "

O, erməniləri yenidənqurmanın məqsədlərinə zidd gedən "yolverilməz" kampaniyamn aparılmasında günahlandırdı. Lakin Qorbaçov Azərbaycanı tərifləyən sözlər desə də, sonda verdiyi qərarla demək olar ki, faktiki olaraq Dağlıq Qarabağ Azərbaycanın hakimiyyətindən çıxarılırdı. Belə ki o, Bakı rəhbərliyinin qərarlarını ləğv etməyə səlahiyyəti olan "xüsusi nümayəndə"ni Dağlıq Qarabağa göndərmək qərarına gəldi.

Qorbaçovun yazıçılarla görüşü[redaktə | əsas redaktə]

Siyasi Büronun 29 fevral iclasmı açan Qorbaçovun çıxışı ikimənah görünür. O, həmkarlarına bildirir ki, ermənilərin irəli sürdüyü tələblər qəbuledilməzdir, lakin eyni zamanda o, nümayişlərin dinc xarakter daşımasından razı qaldığını qeyd edir:

" Deməliyəm ki, hətta Yerevanın küçələrinə yarım milyon insan axışanda belə, erməni xalqı yüksək nizam-intizam nümayiş etdirdi və anti-sovet meyllərinə yol vermədi. "

Qeyd edək ki, Sovet rəhbərinin icazəsiz mitinq barədə belə bir yumşaq, hətta müsbət yönümlü bəyanat verməsi o dövr üçün ağılasığmaz idi. Bu çıxışında isə o separatçı ermənilərə haqq qazandırırdı:

" "Şəxsən mən iki səbəb görürəm: bir tərəfdən Qarabağın özündə yol verilmiş çoxlu səhvlər, üstə gəl xalqın (erməni xalqının) daxilində oturan emosional səbəb. Bu xalqla tarix boyu baş vermiş heç bir şey unudulmayıb, bu səbəbdən onları qorxudan hər bir şey belə reaksiya doğurur. "

Qorbaçov Kremldə iki erməni yazıçısını - Zori Balayanı və Silva Kaputikyanı qəbul etdi. Görüşdə həmçinin Qorba- çovun müşaviri Qeorqi Şaxnazarov iştirak edirdi. Şaxnazarovun özü Dağlıq Qarabağın tanmmış erməni nəslindən idi və bu fakt təbii ki, Azərbaycanda Qorbaçovun bu münaqişədə bitərəf olacağı barədə böyük şübhələrin yaranmasına səbəb oldu. Zori Balayan və Silva Kaputikyan bu görüş barədə xatirələrində bəhs etmişdirlər. Xatirələrdən Qorbaçov hakimiyyətinin azərbaycanlılara qarşı necə qərəzli olduğu bəlli olur. Bu görüşün nəticəsində Qorbaçov Dağlıq Qarabağ problemlərinin həlli üçün 400 milyon rubl pul ayırdı. Bu məbləğ o dövr üçün ağılasığmaz rəqəm idi. Zori Balayan başqa olmaqla mitinq təşkilatçıları isə 1 aylıq mitinqləri saxlamağı öhtələrinə götürdülər.

Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikasının olanlara münasibəti[redaktə | əsas redaktə]

Kamran Bağırovun hakimiyyət dövrü[redaktə | əsas redaktə]

1988-ci ilin fevrahnda Dağlıq Qarabağda baş verən fövqəladə hadisə- lər Azərbaycan üçün gözlənilməz idi.

Azərbaycan Kommunist Partiyası xeyli nüfuzdan düşmüşdü. Heydər Əliyevin himayəsində olan Kamran Bağırov Heydər Əliyev istefa verdikdən sonra Qorbaçov tərəfindən təzyiqlər hiss edirdi. Bu səbəbdəndir ki, Dağlıq Qarabağ probleminin həllində Moskva Kamran Bağırov admistrasiyasını kənarda saxlayırdı. Azərbaycanın rəhbərliyi isə Moskavanın bu işi onun lehinə həll edəcəyinə inamı demək olar ki, tam idi.

Azərbaycanda ilk siyasi etiraz aksiyası 1988-ci il fevrahn 19-da, Ermə- nistan mitinqlərindən yeddi gün sonra baş tutdu. Bakıda bir qrup tələbə, fəhlə və ziyalı əllərində Dağlıq Qarabağın Azərbaycanm tərkib hissəsi olduğunu bildirən plakatlarla şəhərin yuxarı hissəsində yerləşən Elmlər Akademiyasından Ali Sovetin binasına tərəf yürüş keçirdilər. Lakin bu nümayişin heç bir təşkilati dəstəyi yox idi.

Ən birinci cavab verən bir qrup azərbaycanlı tarixçiləri oldular, bu şəxslər hələ 1960-cı illərdən öz erməni həmkarları ilə qızğm siyasi debatlar aparırdılar. Şair Bəxtiyar Vahabzadə və tarixçi Süleyman Əliyarov "Azərbaycan" qəzetində dərc etdikləri "Açıq məktubda" bildirirdilər ki, Dağlıq Qarabağ tarixən Azərbaycan ərazisi olub, Qarabağ ermənilərinin hazırkı kampaniyası isə təhlükəli irredentist ənənələrində keçirilir və "beynəlxalq rəqabətin kəskinləşdiyi yeni dövrdə Azərbaycan xalqı ilk qurbanlardandır."2 "Açıq məktub" həmçinin bu vaxta kimi yasaq edilmiş Güney Azərbaycan mövzusuna da toxunurdu. Lakin tək səslənən bu əks-zərbə yalnız Bakıda eşidildi, Moskvada isə ermənilərin gətirdiyi dəlillər olduqca yaxşı qarşılandı.

1988-ci ilin fevral ayında Sumqayıt hadisələri törədildi. Ermənilər tərəfindən təşkil edilmiş Sumqayıt hadisələrinin məqsədi Azərbaycanın və azərbaycanlıların haqq işinə dünya ictimaiyyətinin beynində mənfi fikir formalaşdırmaq idi.

Əbdürrəhman Vəzirovun hakimiyyət dövrü[redaktə | əsas redaktə]

İyunun 15-də Ermənistanın Ali Soveti Dağlıq Qarabağın Ermənistana birləşməsini təsdiqləyən qətnamə qəbul etdi. Buna cavab olaraq iyunun 17-də Azərbaycanın Ali Soveti Dağlıq Qarabağın Azərbaycanm tərkib hissəsi olduğunu təsdiq edən əksqətnamə qəbul etdi. İyulun 12-də Xankəndidəki vilayət soveti fevraldakıından daha sərt qərar qəbul etdi. Bu qərar vilayətin Azərbaycanın tərkibindən birtərəfli çıxmasım və Dağlıq Qarabağın adınm "Artsax Erməni Muxtar Vilayəti"nə dəyişdirilməsini təsdiqləyirdi.

İyulun 18-də Moskvada keçirilən SSRİ Ali Sovetinin sessiyasında bu mübahisə ilə bağlı son qərar verilməli idi. Toplantıda gərginlik hökm sürürdü, acıqlı Qorbaçov erməni nümayəndələri ilə dilləşdi. Nəticədə, sessiya Dağlıq Qarabağın Azərbaycänm tərkibində qalmasım təsdiq edən qərar qəbul etdi. Qorbaçov son sözündə bəyan etdi:

" Sizə deyim ki, Prezidiumun bugünkü iclasında azərbaycanlılar Ermənistan nümayəndələrindən daha çox özünütənqidlə çıxış etdilər. "

O, erməniləri yenidənqurmanın məqsədlərinə zidd gedən "yolverilməz" kampaniyamn aparılmasında günahlandırdı. Lakin Qorbaçov Azərbaycanı tərifləyən sözlər desə də, sonda verdiyi qərarla demək olar ki, faktiki olaraq Dağlıq Qarabağ Azərbaycanın hakimiyyətindən çıxarılırdı. Belə ki o, Bakı rəhbərliyinin qərarlarını ləğv etməyə səlahiyyəti olan "xüsusi nümayəndə"ni Dağlıq Qarabağa göndərmək qərarına gəldi.

Qarabağ komitəsi[redaktə | əsas redaktə]

Ermənistanla birləşmə ideyası demək olar ki, Qarabağın bütün erməni separatçılarını bürümüşdü. Yalnız taktika seçimində fikir ayrıhqları var idi. Kommunist partiyasmın funksionerləri hələ də Moskva ilə əməkdaşlıq etmək istəyirdilər, radikallar isə daha çox qarşıdurma taktikasına üstünlük verirdilər. 1988-ci ilin martında radikallar "Krunk" təşkilatını yaratdılar, bu söz ermənicədən tərcümədə "durna" deməkdir və vətən (Ermənistan) həsrətinin rəmzidir. Stepanakert ipək fabrikinin partiya təşkilatına başçılıq edən Robert Koçaryan "Krunk"un "ideoloji bölməsinin" rəhbəri oldu. "Krunk" Qorbaçov dövründə Sovet İttifaqında birinci təşkilatı idi ki, siyasi silah kimi tətillərdən istifadə etməyə başladı.

"Komitə"nin ilk liderlərindən olmuş İqor Muradyan və Zori Balayan, erməni ziyahlarmdan ibarət yeni qrup tərəfindən sıxışdırıldılar. Bu daxili qarşıdurmanın kulminasiya nöqtəsi mayda baş verdi: Muradyan Teatr Meydanında aqressiv çıxış edib camaatı müdafiə üçün silahlanmağa çağırdı, bu çıxışdan sonra digər liderlər Muradyanı öz komitələrindən sıxışdırıb çıxartdılar. "Qarabağ Komitəsi" adlı on bir üzvdən ibarət daimi qrup Muradyansız yaradıldı. "Komitənin" yeddi üzvü tanınmış alimlər idi, dörd üzvü isə sonradan postkommunist Ermənistanm rəhbərləri oldular.

Siyasi Büroda çaşqınlıq[redaktə | əsas redaktə]

1988-ci ilin əvvəlində Moskva rəhbərliyi Ermənistan və Azərbaycanda baş vermiş böhranm miqyasmdan artıq narahat idi. Martın 21-də Siyasi Büronun iclasında Qorbaçov bəyan etdi:

" önəmli məsələ həll olunur. Söhbət bizim çoxmillətli hökumətimizin və Lenin tərəfindən əsası qoyulan milli siyasətimizin aqibətindən gedir. "

Sovet İttifaqı daxilində sərhədlərin dəyişdirilməsinə qarşı çıxan Siyasi Büronun mövqeyi qəti idi. Həmin vaxtlar yenicə yaradılmış milli siyasət şöbəsinin əməkdaşı Andrey Qirenko:

" Tacikistandan müraciətlər gəlirdi ki, Qırğızıstanın bir sıra dağ otlaqları güzəşt kimi onlara verilsin. Mən şəxsən bu xahişləri rədd edirdim, əgər biz nə isə verməyə başlasaydıq, orada həmçinin Dağlıq Qarabağda olan eyni hadisələr baş verərdi. "

Bu sözlə demək olar ki Sovet rəhbərliyi yaşanan hadisələrdə özlərinin günahını etiraf etmişdi. Qorbaçov isə öz kommunist nümayəndələrinin bölgədə nüfuzdan düşməsi barədə belə deyirdi:

" Məlumat lazımdır, əldə edə bilmirsən - hər iki tərəf bunu gizlədir. Hammın bu işdə əli var. Fəaliyyət göstərmirlər, bu, həm Azərbaycan, həm də Ermənistan Kommunist Partiyas;ndan yoldaşlara - həm bu, həm də digər yoldaşa aiddir. "

Bundan sonra həll yolunu yalnız birinci katibləri dəyişməkdə görən Qorbaçov Kamran Bağırovu və Karen Demirçyam istefaya göndərmək və onların əvəzinə regionun hüdudlarından kənarda işləyən Əbdürrəhman Vəzirov və Suren Arutyunyanı təyin etmək qərarına gəldi. Partiyamn xüsusi toplantılannda yeni təyin edilmiş birinci katibləri təqdim etmək üçün özünün ən yaxın tərəfdarı, liberal Aleksandr Yakovlevi Ermənistana, Siyasi Bürodakı mühafizəkarların rəhbəri Yeqor Liqaçovu Azərbaycana göndərdi. Yakovlev ermənilərin tələblərini başa düşdüyünü bildirdi və hətta Yerevanda kütləvi nümayişdə çıxış etdi. Liqaçov isə Bakıda qətiyyətlə bəyan etdi ki, heç kim və heç vaxt Dağlıq Qarabağı Azərbaycandan ayırmağa icazə verməyəcək. Bu bəyanat azərbaycanlılar tərəfindən minnətdarlıqla qarşılandı və məsələnin Moskva tərəfindən yaxın müddətdə həll ediləcəyi fikri hakim oldu.

Qarabağ məsələsi Siyasi Büronun üzvləri arasında ciddi parçalanmaya səbəb oldu. Milli məsələlər üzrə mütəxəssis Vyaçeslav Mixailov təsdiq edir ki, hər iki respublikamn partiya elitası bu fikir ayrılıqlarından öz xeyirlərinə istifadə edirdilər:

" Bu məsələ ilə bağlı Siyasi Büroda vahid fikir olmadığından, (respublika) elitaları belə hesab edirdilər ki, əgər Siyasi Büronu bir qədər sıxışdırsan və Siyasi Büronun müəyyən üzvlərinə təzyiq göstərsən, lazımı qərar ən yüksək səviyyədə qəbul olunacaq. Və belə də oldu. Bu, Siyasi Büronun müəyyən ikimənalı mövqeyinin nəticəsi idi. Rəsmi sənədlərdə tam korrektlik nümayiş etdirən Siyasi Büronun üzvləri ümid verən teta-tet söhbətlərdə, şəxsi əlaqələrdə həmin fikir ayrılıqlarım büruzə verirdilər. Siyasi Büronun bütün üzvləri özlərini bax belə aparırdılar. Liqaçov Bakıya gedir və deyir ki, ərazi bütövlüyü ən ali prinsipdir, burada da heç bir problem yoxdur, bu tərəfdən də Aleksandr Yakovlev alqışla qarşılanan bəyanat verir ki, ermənilər bu məsələdə düzgün mövqe seçiblər. "


Qorbaçovun köməkçisi Qeorqi Şaxnazarov Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün pozulması qarşısında SSRİ idarəetmə sisteminin iflic olmasını və ya özünü elə aparmasını bu sözlərlə ifadə edirdi:

" Nəzarətin açıq şəkildə itirilməsi bizim hakim elitanın daha böyük təşvişinə səbəb oldu. Bu, özünü ən çox Qarabağ məsələsinin müzakirəsi zamanı acıqlı atmacalarda büruzə verirdi, bu məsələyə Siyasi Büronun demək olar ki, hər iclasmda toxunulurdu. İyulun 4-də keçirilmiş iclasda Liqaçov, Vorotnikov, Solomentsev və rəhbərliyin digər üzvlərinin çıxışlarının leytmotivi belə oldu: "Daha bəsdir güzəştə getdik, indi də qayda-qanun yaratmaq lazımdır!." Bununla belə, heç kim nədənsə silahlı qüvvələrin yeridilməsini tələb etmədi, eyni zamanda onlar şüurlu insanlar idi və anlayırdılar ki, təkcə sözlərlə heç nəyi həll etmək olmaz. İndi Qorbaçova aid edilən iradə iflici əslində onun həmkarlarına da aid idi. "

İyulun 18-də Moskvada keçirilən SSRİ Ali Sovetinin sessiyasında bu mübahisə ilə bağlı son qərar verilməli idi. Toplantıda gərginlik hökm sürürdü, acıqlı Qorbaçov erməni nümayəndələri ilə dilləşdi. Nəticədə, sessiya Dağlıq Qarabağın Azərbaycänm tərkibində qalmasım təsdiq edən qərar qəbul etdi. Qorbaçov son sözündə bəyan etdi:

" Sizə deyim ki, Prezidiumun bugünkü iclasında azərbaycanlılar Ermənistan nümayəndələrindən daha çox özünütənqidlə çıxış etdilər. "

O, erməniləri yenidənqurmanın məqsədlərinə zidd gedən "yolverilməz" kampaniyamn aparılmasında günahlandırdı. Lakin Qorbaçov Azərbaycanı tərifləyən sözlər desə də, sonda verdiyi qərarla demək olar ki, faktiki olaraq Dağlıq Qarabağ Azərbaycanın hakimiyyətindən çıxarılırdı. Belə ki o, Bakı rəhbərliyinin qərarlarını ləğv etməyə səlahiyyəti olan "xüsusi nümayəndə"ni Dağlıq Qarabağa göndərmək qərarına gəldi.

Spitak zəlzələsi[redaktə | əsas redaktə]

Zəlzələ 7 dekabr 1988-ci il, səhər saat 11:41-də baş verdi. Zəlzələnin elə ilk saniyələrindəcə 24.817 nəfər öldü.

Azərbaycanda minlərlə insan siyasi münaqişəni unudub, fəlakət qurbanlanna yardım etməyə can atırdılar.

Moskva jurnalisti Viktor Loşak bura ezam edilmişdi. O bu qədər insanın öldüyü zəlzələdən sonra ermənilərin nə barədə danışdıqları haqqında yazır:

" Bu insanlar mənimlə - jumalistlə və ya bir-biri ilə nə barədə danışırdılar? Onlar nə ölüm haqqmda, nə öz yaxınları haqqmda, nə də yeni zəlzələ proqnozları haqqında danışırdılar. Onlar azərbaycanlılar;n göndərdikləri dərmanlardan danışırdılar - azərbaycanlılar çox yaxın olduğundan dərmanla dolu bir neçə vaqon göndərilmişdilər, Mərkəzi Komitə onlara bu işdə kömək etmişdi - azərbaycanlılar onlar üçün dərman göndərmişdi, və onlar, əlbəttə, belə hesab edirdilər ki, azərbaycanlılar onları zəhərləmək istəryirdilər. "

Dekabrm 7-də Mixayıl Qorbaçov Nyu-Yorkda Birləşmiş Millətlər Təşkilatmda idi. O, dərhal Moskvaya qayıdıb, oradan Ermənistana yollandı. Bu, onun Sovet İttifaqı rəhbəri vəzifəsində olduğu müddət ərzində Qafqaza yeganə səfəri idi. Lakin onun ictimaiyyətlə ünsiyyəti iflasa uğradx. Qorbaçov zəlzələ bölgəsinə baş çəkib Yerevana qayıtdı. Oz adətincə o, insanlarla söhbət etmək üçün şəhər meydanlarından birində avtomobildən düşdü. Ermənistan Ali Soveti Prezidiumımun sədri Hrant Voskanyan bu hadisəni belə xatırlayır:

" (Qorbaçov) dedi: "Biz sizi bu müsibətdə tək qoymayacağıq, yardım edəcəyik." Camaat arasmdan kimsə qışqıraraq soruşdu: "Bəs Qarabağ?" Qorbaçov qəzəblə cavab verdi: "Qulaq asın, mən fikirləşirdim ki, siz bu milli müsibət vaxtı Qarabağ məsələsini yenidən qaldırmayacaqsınız. Məncə, çoxları bunu başa düşməyəcək. "

Rus ziyalılarının mövqeyi[redaktə | əsas redaktə]

Spitakdakı zəlzələdən sonra dövrünün əsas dissdenti olan Andrey Saxarov bura səfər elədi. İlk bəyanatlarında açıq bəyan etdi ki, Dağlıq Qarabağ Ermənistanın tərkibində olmalıdır. Saxarova görə Qarabağı 1921-ci ildə Stalin zorla Azərbaycana birləşdirmişdi. Onun bu mövqeyində erməni mənşəli həyat yoldaşı Yelena Bonnerin də rolu böyük idi. Yelena Bonnerin Alixanyan soyadlı valideynləri 1920-ci ildə Şuşadan köçmüşdülər. Zamanla Saxarovun mövqeyində bir qədər dəyişilmə oldu. Saxarovun simasında o dövrki bütün sovet və ya rus ziyalılarında bu tendensiya hiss edilirdi. Bunun səbəbi kimi xristian təəssübkeçliyi və güclü erməni lobbisi göstərilir.

Ərazisinə daxil olan inzibati bölgələr[redaktə | əsas redaktə]

Dağlıq Qarabağ Respublikasının ərazisində yerləşən inzibati bölgələr: 1.Şaumyan; 2.Mardakert; 3.Əsgəran; 4.Martuni; 5.Hadrut; 6. Şuşa; 7.Kaşatag.
Xəritədə Stepanakert göstərilməmişdir.

Nəqliyyat[redaktə | əsas redaktə]

Nəqliyyat sahəsində olan problemlər bir neçə il ərzində aradan qaldırılmışdır. Şimali və Cənubi Qarabağ arasında olan magistral yol təkbaşına nəqliyyat sahəsində olan ciddi problemləri aradan qaldırmışdır.

169 km-lik Hadrut-Xankəndi-Əsgəran-Mardakert magistral yolu, Qarabağda yaşayanların nəqliyyat problemlərinin həllində çox mühüm bir rol oynamışdır. Hayastan-All Armenian Foundation adlı təşkilat yolun inşası üçün 25 milyon dollar vermişdir.

Ermənistan Respublikasının paytaxtı olan Yerevandan Artsax Respublikasının paytaxtı olan Xankəndiyə olan yolu indi 4 saata qət etmək mümkündürsə, əvvəllər bu vaxt 8-9 saat çəkirdi.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Конституция Нагорно-Карабахской Республики — статья 1  (erm.)
  2. НКР — Общая информация
  3. Общая характеристика Нагорно-Карабахской Республики
  4. Данные на 1 января 2013 года из «Демографического сборника Нагорно-Карабахской Республики, 2012 г.» стр. 6.
  5. Нагорный Карабах отказывается от перехода на летнее время
  6. İlham Əliyev Horadizdə ümummilli lider Heydər Əliyevin abidəsini ziyarət edib və ictimaiyyətin nümayəndələri ilə görüşüb. president.az, 28.08.2014  (azərb.)
  7. C. Маркедонов. "СНГ-2. Феномен непризнанных государств на постсоветском пространстве". По материалам Информационно-аналитического бюллетеня «ЕвроАзия». М., 2006 г., август. Кафедра стран постсоветского зарубежья РГГУ. Arxivləşdirilib: [1] saytından 2012-05-31 tarixində. http://www.webcitation.org/684cf94jF. İstifadə tarixi: 2009-10-10.
  8. 8,0 8,1 Sitat səhvi: Yanlış <ref> teqi; xalqqazeti.com adlı istinad üçün mətn göstərilməyib