Azərbaycan mədəniyyəti

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar

Azərbaycan mədəniyyətiAzərbaycanda yaşayan xalqların və tarixən mövcud olmuş dövlətlərin mədəniyyəti. Azərbaycanda mədəniyyətin inkişafına tarixən regionda baş verən siyasi və hərbi hadisələr və Azərbaycanın Şərqlə Qərbi birləşdirən ərazidə yerləşməsi təsir edib.

XIV-XV əsrlərdə Azərbaycanda yaşıyan əsas xalqın — Azərbaycan türk etnosunun formalaşmasıyla Azərbaycan mədəniyyəti inkişaf edir. Stabil mərkəzləri olmayan bu mədəniyyəti bəzi dövrlərdə Osmanlı mədəniyyətindən fərqləndirmək çətindir. XV əsrdə Azərbaycan mədəniyyətinin iki mərkəzi formalaşır: Cənubi AzərbaycanAşağı Qarabağ. XVI-XVIII əsrlərdə bu mədəniyyət mərkəzlərinin formalaşması başa çatır. XIV-XV əsrlərdəki Azərbaycan mədəniyyətinin mənbəyindən danışılanda yadda saxlanmalıdır ki, Azərbaycan ədəbiyyatı və mədəniyyətin digər hissələri ayrılmaz surətdə dil ilə bağlıdır. Maddi mədəniyyət isə əhalinin türkləşməsindən əvvəl ortaya çıxmışdır. Müstəqil olduqdan sonra Azərbaycan mədəniyyətinin İran mədəniyyəti və Ərəb mədəniyyəti ilə güclü əlaqələri saxlanmışdır. Onların ortaq dini və ortaq mədəni-tarixi ənənələri vardır.[1]

Arxeoloji tapıntılar və müasir dövrə qədər gəlib çatmış maddi abidələr Azərbaycan ərazisində qədim dövrdə (Qobustan petroqlifləri), həmçinin Qafqaz Albaniyası dövründə (Qum bazilikasıLəkit məbədi) mədəniyyətin inkişaf etdiyini göstərir.[2] Azərbaycanda İslamın yayılmasıyla İslam mədəniyyəti inkişaf edir, məscidlər, mədrəsələr, türbələr tikilir, əsasən dekorativ incəsənətin ornamental forması inkişaf edir. XIX əsrdə Azərbaycanın Rusiyanın tərkibinə daxil olmasıyla burada yaşayan insanlar Rusiya mədəniyyəti ilə və onun vasitəsilə də dünya mədəniyyəti ilə tanış olurlar. Sovet Azərbaycanı dövründə Azərbaycan mədəniyyətinin inkişafında əsaslı dəyişiklik baş verir.[3] XXI əsrdə isə Azərbaycan mədəni baxımdan müasirləşir.

Azərbaycan İslam dünyasında milli teatrın (Mirzə Fətəli Axundovun "Sərgüzəşti-vəziri-xani-Lənkəran" əsəri), operanın (Üzeyir Hacıbəyovun "Leyli və Məcnun" əsəri)baletin (Əfrasiyab Bədəlbəylinin "Qız qalası" əsəri) əsasının qoyulduğu ilk ölkədir. 1918-1920-ci illərdə mövcud olmuş Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti İslam dünyasında ilk dünyəvi demokratik dövlət, həmçinin İslam ölkələri arasında qadınlara səsvermə hüququ verən ilk dövlətdir.[4]

Azərbaycanın adı[redaktə | əsas redaktə]

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə hazırlanmış, "Qafqaz Azərbaycanı" və "İran Azərbaycanı"nı təsvir edən xəritə. Azərbaycan Tarixi Muzeyi

"Azərbaycan" toponimi parf və ya orta dövr fars dilində Atropatena adlı qədim dövlətin adı olan Aturpatakandan əmələ gəlmişdir. Makedoniyalı İsgəndərin işğalından sonra Əhəmənilər imperiyasının Midiya satrapı Atropatın öz çarlığının əsasını qoyduğu Midiyanın şimalı Atropatena adlandırılmışdır.[5] Adın orijinalının mənbəyi bölgədə bir vaxtlar geniş yayılmış Zərdüşt dinidir və mənası "od tərəfindən mühafizə olunan" və ya "odun məkanı" deməkdir.[6][7] Orta əsr ərəb coğrafişünasları bu ekzonimin şəxs adı olan Adarbadordan (adar — atəş, baykan — mühafizəçi) xalq etimologiyasının nəticəsi kimi əmələ gəldiyini fikirləşmişlər.[8] Abbasqulu ağa Bakıxanov isə bu sözün yaranmasını Xürrəmilər hərəkatının məşhur sərkərdəsi Babək ilə əlaqələndirmişdir.[9] "Aturpatkan" toponimindən orta dövr fars dili toponimi "Adərbadqan" vasitəsilə "Azərbaycan" toponimi ortaya çıxmışdır.[10][11]

Orta əsrlərdə Azərbaycan deyiləndə Atropatena çarlığının yerləşdiyi, Araz çayından cənuba doğru Urmiya gölü ətrafındakı ərazi nəzərdə tutulurdu. Məsudiibn Xordadbeh şimal-şərqdəki Muğan düzünü Azərbaycana aid edir, ancaq başqa coğrafiyaşünaslar isə bu ərazini Azərbaycana daxil etmirdilər. XIII əsrin əvvəllərindən bir qayda olaraq Azərbaycan anlayışı şimala qədər yayılır və onun mənası sürətlə dəyişirdi.[8] Səfəvilər dövründə bir müddət üçün Arazdan şimaldakı müəyyən ərazilər Azərbaycan əyalətinə birləşdirildi. Ancaq Səfəvilərin süqutundan sonra bu mənada istifadə qismən sıradan çıxdı. XIX əsrdə Rusiyadakı azərbaycanlı müəlliflər onu Arazdan cənubdakı ərazilərlə əlaqədar olaraq istifadə edirdi.[12][8] Rus dilində yazılan sənədlərdə Araz çayından şimaldakı ərazilər ilk dəfə Azərbaycan kimi 1786-cı ildə Stepan Burnaşov tərəfindən göstərildi.[13] XIX əsrin sonlarında avropalı alim və jurnalistlər Azərbaycan terminini ŞirvanArran əraziləri üçün istifadə etməyə başladılar.[14]

1917-ci ilin 15-20 aprel tarixləri arasında Bakıda Qafqaz müsəlmanlarının Konqresinin iclası ərzində Azərbaycan üçün muxtariyyət statusu tələbi açıqca dilə gətirildi. Ancaq Hacı Zeynalabdin Tağıyevin təklifi ilə "Azərbaycan" adı qətnamənin yekun mətnindən çıxardıldı.[15] 27 may 1918-ci ildə "Azərbaycan" adı Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin qurulduğunu elan edən Zaqafqaziya seyminin müsəlman fraksiyası tərəfindən rəsmi olaraq istifadə edilmişdir.[16] Bu hadisə İranda, xüsusilə Azərbaycan intelektualları arasında təəccübə səbəb olmuşdu. Şeyx Məhəmməd Xiyabani və yoldaşları özlərini AXC-dən fərqləndirmək üçün İran Azərbaycanının adını Azadıstan qoydular.[17]

Azərbaycanlıların adı[redaktə | əsas redaktə]

Kiçik və Böyük Araratın tatar[şərh 1] kəndi Sirbağanla görünüşü

XVI-XVII əsr mənbələrində azərbaycanlılar "qızılbaş" adlandırılırdılar.[19] I Pyotrun manifestində Zaqafqaziyada və İranda yaşayan xalqlar arasında farslardan başqa əcəmlərin də adı çəkilir. Əlisöhbət Sumbatzadəyə görə burada azərbaycanlılar nəzərdə tutulur. Oxşar şəkildə XV-XVIII əsrlərdə Osmanlı imperiyasında da azərbaycanlılar "əcəm" adlandırılırdı.[20] Cənubi Qafqazı işğal edən Rusiya imperiyası Azərbaycan türklərini "adərbaycanlılar" və ya "Qafqaz tatarları" adlandırmağa başladı.[18] İnqilabdan əvvəlki Rusiyada azərbaycanlıları "farslar" da adlandırırdılar.[21]

Azərbaycan xalqının keçmişdə özünü necə adlandırması məsələsində heç bir ortaq fikir yoxdur. Belə ki, adının özü ictimai inkişaf səviyyəsində müəyyənləşmişdi. Məsələn, yarımköçəri həyat tərzi keçirən və patriarxal-qəbilə münasibətlərinin qalıqlarını saxlayan əhali, özlərini tayfalarının, yaxud irsi mənsubiyyətlərinin adı ilə adlandırırdılar (əfşar, təkəli, kəngərli, ayrım və s.). Məskunlaşmış kənd və şəhər əhalisinin iqtisadi sahədə fəaliyyəti, Azərbaycanın ayrı-ayrı kiçik regionları səviyyəsində, dar çərçivədə məhdudlaşırdı, çox vaxt iqtisadi işlərdə bir-birindən fərqlənmək üçün özlərini ərazi əsasında da adlandırırdılar (şirvanlı, qarabağlı, şəkili, qubalı və bakılı). Ələsgər Ələkbərov sonuncunu, buna qədərki, kiçik Azərbaycan xanlıqları dövründəki, parçalanmaların qalığı hesab edir. Eyni zamanda dini əlamətlərə görə "müsəlman" adlanma da vardı. Məsələn, şair Mirzə Ələkbər Sabir uşaq yaşında yazdığı ilk şeirində öz milliyyətini "türək"[22][23] (yaxud "türk"[24]), kimi göstərsə də, böyüyəndə öz həmvətənlərinə "müsəlman" deyə müraciət etmişdi.[25]

Azərbaycanın tarixi şəxsiyyətlərin və mədəniyyət xadimlərinin azərbaycanlılara, azərbaycan xalqına müraciət formaları da fərqlidir. Qubalı Fətəli xan 1782-ci il tarixli məktubunda, qarabağlı İbrahimxəlil xana işarə olaraq "azərbaycanlı" terminindən istifadə etmişdi.[26] Onun həmdövrü, şair və Qarabağ xanlığının vəziri Molla Pənah Vaqif isə əksinə, Azərbaycanı yalnız köçəri tayfaların ellərinə bölürdü. Yazıçı və filosof-materialist Mirzə Fətəli Axundov isə azərbaycanlılara müraciətlərində "qafqazlı", "müsəlman" və "tatar" adlarından istifadə etmişdi. Azərbaycanlılar arasında "azərbaycanlılar", yaxud "azərbaycan türkləri" termini ilk dəfə 1891-ci il tarixli "Kəşkül" adlı liberal Bakı qəzetində ortaya atılmış[qeyd 1] və XIX əsrin sonundan bu termin Yelizavetpol quberniyasında özünüadlandırma kimi yayılmağa başlamışdı.[28] "Azərbaycanlılar" etnonimi, yalnız 1936-cı ildən etibarən geniş şəkildə istifadə edilmişdir.[29][30][28]

Rəsmi simvollar[redaktə | əsas redaktə]

Azərbaycan bayrağı üç rəng və ağ rəngli aypara ilə səkkizguşəli ulduzdan ibarətdir. Bayraqda göy rəng türkçülüyü, qırmızı müasir azadlıq ideologiyasını, yaşıl rəng isə İslamçılığı tərənnüm edir. Aypara islamı simvolizə edir. Fətəli xan Xoyskiyə görə, ulduzun guşələrinin sayı əski əlifba ilə yazılan Azərbaycan sözünə işarədir.[31] Bir başqa versiyaya görə, 8 oğuz tayfasının birləşməsi (azərbaycanlılar, osmanlılar, çağataylar, tatarlar, qazaxlar, qıpçaqlar, səlcuqlulartürkmənlər) ulduzun 8 guşəsində əks edilib.[32] ABŞ veksilloloqu Uitni Smitə görə bayrağın müəllifi Əli bəy Hüseynzadədir.[33] 7 dekabr 1918-ci ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin açılışı zamanı Azərbaycan bayrağı Parlament binası üzərində qaldırılmışdır.[34] 1991-ci il fevralın 5-də Azərbaycan Respublikasının Ali Soveti “Azərbaycan Respublikasının Dövlət bayrağı haqqında” Qanun qəbul edərək onu Dövlət bayrağı elan etmişdir.[33]

Azərbaycan gerbi palıd budaqlarından və sünbüllərdən ibarət qövsün üzərində yerləşən şərq qalxanının təsvirindən ibarətdir. Qalxanın üstündə Azərbaycan Respublikasının Dövlət bayrağının rəngləri fonunda səkkizguşəli ulduz, ulduzun mərkəzində Odlar Yurdunu simvolizə edən alov təsviri vardır.[35] 30 yanvar 1920-ci ildə AXC gerb proyektlərinin təqdim edilməsi üçün konkurs haqqında qərar qəbul etmişdir. Azərbaycan gerbi Qızıl Ordu işğalına görə təyin oluna bilməsə də, Bakıda yaşayan gürcü knyazı Şerşavidzenin layihəsi saxlanmışdır. 1991-ci ildə müstəqilliyin qazanılmasından sonra yenidən konkurs elan edilmiş, ancaq heç bir layihə bəyənilmədiyindən orijinal proyektə düzəlişlər edilərək qəbul edilmişdir.[36][31]

1919-cu ildə Üzeyir Hacıbəyov Əhməd Cavadın sözlərinə Azərbaycan himnini yazmış, himn 27 may 1992-ci ildə rəsmən qəbul edilmişdir. Bəstələndiyi dövrdə “Azərbaycan marşı” adlandırılan bu himn Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin hərbi məktəblərində ifa edilirdi.[37][38][39]

28 may 1918-ci il Azərbaycanın müstəqilliyinin elan edildiyi gündür. Azərbaycan Xalq Cumhuriyyəti Milli Şurası həmin gün Tiflisdə Qafqaz Canişin sarayının ikinci mərtəbəsindəki böyük salonda keçirilən ilk iclasında Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaradılması elan edilmiş və Azərbaycanın 6 bənddən ibarət İstiqlal Bəyannaməsini imzalanmışdır.[40] 1990-cı ildən etibarən 28 may tarixi "Respublika günü" adı ilə dövlət bayramı kimi qeyd edilir.[41]

Azərbaycanın İstiqlal Bəyannaməsinin orijinal əlyazması. Azərbaycan Respublikası Dövlət Arxivi

"Qızıl Ulduz" medalı Azərbaycanın Milli Qəhrəmanının xüsusi fərqlənmə nişanıdır. Medal üz tərəfində ikiüzlü hamar şüalar olan, səkkizguşəli ulduzdan ibarətdir, sarı qızıldan hazırlanmışdır. Arxa tərəfi hamar səthlidir, ortasında "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı" sözləri yazılmışdır. 6 fevral 1998-ci il tarixində "Qızıl Ulduz" medalı 7 iyul 1992-ci ildən Azərbaycanın Milli Qəhrəmanının xüsusi fərqlənmə nişanı olan "Ay-Ulduz" medalını əvəz etmişdir.[42] Bu mükafat Azərbaycan Respublikasının müstəqilliyi və ərazi bütövlüyünün müdafiəsində göstərilən qəhrəmanlıq və cəsarətə görə verilir.

"Heydər Əliyev" ordeni 28 aprel 2005-ci il tarixindən Azərbaycan Respublikasının ən yüksək dövlət təltifidir.[43] Təsis edildiyi vaxt "Heydər Əliyev" ordeni ulduzdan, orden zəncirindən və nişandan ibarət olmuşdur.[44] 3 fevral 2014-cü il tarixli dəyişikliklərdən sonra ordenə döş nişanı da əlavə edilmişdir.[45] Ordenin döşə taxılmaq üçün nəzərdə tutulan ulduzu səkkizguşəli olub gümüşdən hazırlanmışdır. Ulduzun guşələri gül ləçəkləri şəklində işlənmişdir. Qılınclı ulduzun guşələrindən dördünün üzərindən keçən iki qılınc gümüşdən hazırlanıb qızıl suyuna çəkilmişdir. Qılıncların hər birinin dəstəyinə brilyant daş bərkidilmişdir. Dalğavari çevrəli lövhənin ortasında dairəvi medalyondakı cilalanmış lövhə üzərində Heydər Əliyevin barelyefı verilmişdir. "Heydər Əliyev" ordeni Azərbaycan Respublikasının vətəndaşlarına Azərbaycanın tərəqqisinə, əzəmətinin və şöhrətinin artmasına töhfə verən müstəsna xidmətlərinə görə və vətənin müdafiəsində, Azərbaycanın dövlət mənafelərinin qorunmasında göstərilmiş mərdlik və şücaətə görə, Azərbaycan Respublikasının Prezidentinə onun statusuna görə, əcnəbilərə isə Azərbaycan Respublikası qarşısında görkəmli xidmətlərinə görə, Azərbaycançılıq ideyasının həyata keçirilməsində, dünya azərbaycanlılarının həmrəyliyinin möhkəmləndirilməsində və Azərbaycan Respublikası ilə digər dövlətlər arasında siyasi, iqtisadi, elmi və mədəni əlaqələrin qurulmasında və inkişaf etdirilməsində xüsusi xidmətlərinə görə verilir.[44]

"Şah İsmayıl" ordeni Azərbaycan Respublikasının ali hərbi ordenidir, 6 dekabr 1993-cü ildə təsis edilmişdir. Orden düzgün səkkizguşəli ulduz şəklindədir, gümüşdəndir. Ulduzun mərkəzində, üzü qızıl suyuna çəkilmiş və minalanmış, səkkiz bərabər küncü olan lövhə fonunda Şah İsmayılın əksi profildən təsvir edilmişdir. "Şah İsmayıl" ordeni Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələrinin təşkilində və möhkəmləndirilməsində xüsusi xidmətlərə, Azərbaycan Respublikasının ərazi bütövlüyünün və təhlükəsizliyinin təmin edilməsində xüsusi xidmətlərə, görkəmli sərkərdəlik fəaliyyətinə, respublikada fövqəladə halların nəticələrinin araddan qaldırılmasında xüsusi xidmətlərə görə verilir.[46]

Mədəniyyətin inkişaf tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Tarixdən əvvəlki dövr[redaktə | əsas redaktə]

Gobustan ancient Azerbaycan full.jpg
Rock art in Ordubad.jpg

1960-cı ildə aşkar edilmiş, daş dövrünə aid Azıx mağarasında Quruçay mədəniyyəti, Aşel mədəniyyətiMustye mədəniyyəti dövründə yaşayış olduğu müəyyən edilmişdir. Çoxtəbəqəli Azıx paleolit düşərgəsinin orta Aşel mədəniyyətinə aid təbəqəsindən tapılmış ibtidai insana məxsus olan çənə fiziki tipinə görə sinantrop tipli insanla neandertal adamı arasında keçid mərhələsindədir. Azıx mağara düşərgəsinin Aşel mədəniyyətinə aid təbəqəsindən tapılmış ibtidai insan qalığına şərti olaraq Azıxantrop, yəni Azıx adamı adı verilmişdir.[47]

Qobustan dövlət tarixi-bədii qoruğunda Mezolit dövründən orta əsrlərə qədər dövrü əhatə edən 6000 qayaüsta rəsm vardır. Ancaq burada primitiv incəsənətin çiçəklənmə dövrü Mis dövrü hesab edilir. Bu dövrdə qədim tayfaların yüzilliklərin əsəri olan həyat təcrübəsi dini və bədii görüşlər baxımından tam ifadə edilirdi.[48]

Təxminən eramızdan əvvəl 6000-4000-cü illərdə Zaqafqaziyada Şulaveri-Şomutəpə mədəniyyəti inkişaf etmişdir.[49] Bu mədəniyyət adını Gürcüstanda yerləşən Şulaveridən və Azərbaycan yerləşən Şomutəpədən alır. Şulaveri-Şomutəpə mədəniyyətinin mənsubları yerli obsidianı alətlər düzəltmək üçün istifadə edir, üzüm kimi mədəni bitkiləri yetişdirir, maldarlıqla məşğul olurdu.[50] Bir çox xarakteri mədəniyyətin Yaxın Şərqin neolit mədəniyyətlərindən törədiyini göstərir.[51]

E.ə. IV minilliyin ortalarında Azərbaycanda (Ağdamda) Leylatəpə mədəniyyəti mövcud olmuşdur. Keramik qablarda dəfn bu mədəniyyət üçün xarakterikdir. Tipik Ön Asiya yaşayış məntəqəsi kimi Leylatəpə evlərin sıx yerləşdiyi məntəqədir. Bəzi rus alimlərinin fikrincə Leylatəpə mədəniyyətinin üzvləri Maykop mədəniyyətinin yaradıcısı olub.[52]

E.ə. IV-III minilliklərdə Azərbaycanın da daxil olduğu geniş bir ərazidə Kür-Araz mədəniyyəti mövcud olmuşdur. Bu mədəniyyət yerli filiz yataqlarının geniş istifadəsi və metalişləmə sənətinin yüksək inkişaf səviyyəsi ilə xarakterizə olunur.[53] Bu dövrdə həmçinin dulusçuluq,[54] bağçılıq, Mesopotamiya və Kiçik Asiya ilə ticarət inkişaf etmişdir.[55]

Trepanated Skull.jpg
Deer Painted vessel from Kultepe I.JPG
Nergiztepe.png
Soldan sağa: Çalağantəpədən trepanasiya izləri olan insan kəlləsi (Azərbaycan Tarixi Muzeyi), Qızılburundan Boyalı Qablar mədəniyyətinə aid saxsı qab (Azərbaycan Tarixi Muzeyi), Küp qəbirləri mədəniyyətinə aid Nərgiztəpədən qəbrdaşı.

Son tunc və erkən dəmir dövründə (e.ə. II minilliyin ikinci yarısı - e.ə. I minilliyin əvvəlləri) Muğan düzündə və Talış dağlarında Muğan mədəniyyəti mövcud olmuşdur.[56][57] Bu dövrdə əsas məşğuliyyət növləri maldarlıq və kənd təsərrüfatı idi.[58] Qərbi Asiya tipində tunc və dəmir qılınclar bu dövr üçün xarakterikdir.[59]

Naxçıvan MR ərazisində son tunc və erkən dəmir dövründə (e.ə. II minilliyin ikinci yarısı - e.ə. I minilliyin əvvəlləri) Boyalı Qablar mədəniyyəti mövcud olmuşdur.[60][61][62][63] 1896, 19041926-cı illərdə Qızılvəng monastırı yaxınlığında Naxçıvan mədəniyyətinə aid daş qutu qəbir abidələri aşkar olunmuşdur. Naxçıvan mədəniyyətini səciyyələndirən əsas saxsı məmulatı həndəsi naxışlarla, insan, heyvan, quş rəsmləri, müxtəlif piktoqrafik işarələrlə bəzədilmiş və yüksək sənətkarlıqla hazırlanmış boyalı qablardır.[64]

Eramızdan əvvəl XIII-VII-ci əsrlərdə Şərqi və Mərkəzi Zaqafqaziyada Xocalı-Gədəbəy mədəniyyəti mövcud olmuşdur.[65][66] Bu dövr əsasən qəbrlərdən öyrənilib. Xocalı kurqanında 1895-ci ildə E. Resler tərəfindən aparılmış arxeoloji qazıntılar zamanı Assuriya şahı II Adadnirarinin adı yazılmış muncuq tapılıb.[67] İvan Meşşaninova görə bu tapıntı Zaqafqaziyanın İkiçayarası və Mesopotomiya ilə münasibətlərini aydınlaşdırmaq üçün geniş imkanlar açır.[68]

E.ə. IV əsr – eramızın VIII əsrlərində Cənubi Qafqazda, xüsusilə də Qafqaz Albaniyası ərazisində Küp qəbirləri mədəniyyəti yayılmışdır. Bu mədəniyyətdə ölülər bükülü vəziyyətdə sağ və ya sol böyrü üstə, əsasən, üfüqi şəkildə dəfn olunurdu. Qəbir invertarları metal (tunc və başlıca olaraq dəmir alət və silahlar, bürünc, gümüş və qızıl bəzək şeyləri), ağac, daş, gil, şüşə və pastalardan ibarət idi. Nisbətən sonrakı dövrlərə aid qəbirlərdə Roma, Arşaki və Sasani sikkələrinə də təsadüf edilir. Bu mədəniyyət əkinçilik, heyvandarlıq, ovçuluq, balıqçılıq və sənətkarlıqla məşğul olan oturaq əhaliyə aiddir[69].

İşquz dövrü[redaktə | əsas redaktə]

Qızıl skif kəmər başlığı. Azərbaycan Tarix Muzeyi

E.ə. VII əsrdə skiflər hal-hazırki Azərbaycan ərazisinə köç etmişdilər.[70] Skiflərin Azərbaycanda qurduğu dövlət tarixi mənbələrdə İşquz adlandırılırdı.[71] Düşünülür ki, Skif çarlığının özəyinin midiya dilindəki adı Sakaşen (Azərbaycan Respublikasının qərbində, indiki Gəncədə) idi.[72][73][74][75] Riçard Nelson Fray və Anataliya Xazanova görə Skif çarlığının mərkəzi Muğan düzü idi.[76][72] İşquz Midiya, MannaUrartu dövlətləri ilə sərhəd idi. Eramızdan əvvəl VI əsrin əvvəllərində skiflər Urartunun inzibati mərkəzi olan Teyşebainini dağıtmışdılar. Şəhərin suvarma sisteminin də dağıdılması bizim eranın əvvəllərinə qədər şəhərdə həyatın yenilənməməsinə səbəb olmuşdur.[77]

Skiflər yüksək oxçuluq bacarığına malik idi. Bunun sübutu skif abidələrində və onların istehsal etdikləri mallar üzərindəki şəkillərdə tapılan oxluqlardır. Skiflər mütəşəkkil xalq olmaqla bərabər tayfa şurası və hərbi başçılar tərəfindən idarə edilən tayfalar ittifaqına sahib idi.[78][79] Onlar hərbi iş sahəsində Azərbaycan ərazisindəki yerli əhalinin mədəniyyətinə əhəmiyyətli dərəcədə təsir edirdilər. Skiflər aborigenlərə at belində ox atmaq taktikasını öyrədirdilər.[80]

1946-1953-cu illərdə S.M.Qazıyevin rəhbərliyi ilə Mingəçevirdə aparılan ekspedisiya zamanı tapılmış ilk tunc dövründən orta əsrlərədək dövrü əhatə edən materiallar içərisində skif qəbirləri də olmuşdur. Ümumiyyətlə, kimmer-skif yürüşləriylə eyni dövrdə Cənub-şərqi Qafqazın müxtəlif rayonlarında yeni xalqa aid qəbir abidələri və dəfn adətləri ortaya çıxmışdır. Bu abidələrin skiflərə aid olması tapılmış üzük-möhürlərdəki təsvirlərlə sübut edilir. Həmçinin, skif qəbirlərində skif tipli ox ucluqları, əyri bıçaqlar, bülöv daşlar, qılınc və nizə ucluqları, bilərziklər, tunc güzgülər tapılmışdır.[80]

Qafqaz Albaniyası dövrü[redaktə | əsas redaktə]

Eramızdan əvvəl təqribən IV-III əsrlərdən eramızın VIII əsrinə qədər Azərbaycan ərazisində Qafqaz Albaniyası adlandırılan dövlət mövcud olmuşdur.[81] Bu dövlətin paytaxtı əvvəlcə Kabalaka (Qəbələ), sonra isə Partav (Bərdə) şəhəri idi. Strabona görə Alban dinində üç tanrıya: Günəş, Zevs və Ay tanrısına ibadət var idi. İberiya sərhədinə yaxın yerləşən Ay məbədi böyük əraziyə sahib idi və bu məbədi idarə edən baş keşiş bütün krallıqda ikinci ən hörmətli adam sayılırdı. Albaniyadakı Ay kultunun ən spesifik cəhəti insan qurban verilməsi mərasimi idi.[82] Eramızın IV əsrində xristian dinini rəsmi dövlət dini elan edən Alban dövləti mövcudluğunun sonuna qədər bu və ya digər dərəcədə xristian ideologiyasının təsir dairəsində olmuşdur.[83]

Alban çarı Yesuagenin dövründə, V əsrin əvvəllərində Albaniyada məktəblər mövcud idi. Müxtəlif qruplardan toplanmış uşaqlar burada savad öyrənirdilər. Hətta onların qidalanması üçün də dövlət tərəfindən pul ayrılırdı. Yesuagenin oğlu III Vaçaqan xristian dinin yayılması üçün savadlı ruhanilər hazırlayırdı. Bu məqsədlə dini məktəblər açılırdı. Moisey Kalankatlı yazırdı: “Allah tərəfindən taxta çıxarılan şah Vaçaqan əmr etdi ki, cadugər, sehrbaz, bütpərəst kahinlərin, barmaqkəsənlər və ağrı verənlərin uşaqlarını yığıb məktəblərə versinlər və orada ilahi imana və xaçpərəst həyat tərzinə öyrədib, onları müqəddəs Üç Uqnuma etiqad etdirib dinsizləri Allaha sitayiş yoluma yönəltsinlər.[84]

Albaniyada Nax-Dağıstan dillərinin ləzgi dilləri qrupuna aid alban dili danışılırdı.[87][88] Həmçinin Alban tarixçisi Moisey Kalankatuklu yazısı olan xalqlar içərisində albanları qeyd edir. X-XII əsrlərə qədər bu dil Kür çayının sol sahilində geniş yayılmışdı, daha sonra isə tədricən türk dialektləri ilə əvəz edildi.[89] Həqiqətən də alban dilinin qədim ədəbi abidələrinin mövcud olması sübut edilmişdir. Əşyalar və dini binalar üzərində həkk edilmiş bir çox alban epiqrafiya nümunələri tapılmışdır. Bu yazılar eramızın VI-VIII əsrlərinə aid edilir.[90] 1947-1952-ci illərdə Mingəçevirdə aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı alban yazısı həkk edilmiş nümunələr tapıldı.[91] Misirin Santa Katerina şəhərində yerləşən ortodoks monastırı — Müqəddəs Yekaterina Monastırında Qafqaz albanlarının dilində yazılmış Sinay palimpsesti tapılmışdır. Yazının mətni Həvari Pavelin Korinflilərə ikinci məktubundan ibarətdir. Palimpsest Zaza Aleksidze tərəfindən deşifrə olunmuşdur.[92]

Arxeoloji materialların öyrənilməsi, tədqiqatçılara Qafqaz Albaniyası incəsənətinin inkişaf mərhələləri haqqında fikir söyləməyə imkan vermişdir. Orta əsrlər alban incəsənəti qədim dövrdə Qafqaz Albaniyası sənətkarlarının yaratdıqları özüllər üzərində inkişaf etmişdi.[93] Qafqaz Albaniyası incəsənəti erkən dövrdə təbiəti və xarakteri baxımından dini ideyalara əsaslansa da,[94] birinci əsrdən yeni dövrün başlanması ilə dinin təsiri bir qədər zəifləyir və feodalizmin mənşəyi və inkişafı ilə bağlı yenilikçi ideyalar yayılırdı.[95] Yüksək səviyyədə mənimsənilmiş humanist ideyaların istiqamət verdiyi ikinci mərhələ dini və məzhəbi tendensiyaların üstünlük təşkil etdiyi əvvəlki mərhələnin özülləri üzərində inkişaf etməkdə idi.[96] Qafqaz Albaniyası incəsənətinə zərgərlik, daşişləmə, ağacişləmə, sümükişləmə, bədii şüşə, bədii metal, duluşçuluqmonumental heykəltəraşlığı misal çəkmək olar.

İslam dövrü[redaktə | əsas redaktə]

VIII əsrdə Qafqaz Albaniyasının Ərəb Xilafətinin tərkibinə daxil olması ilə Azərbaycanda İslam dini yayılmağa başlamışdır. İslamın yayılması İslam mədəniyyətinin inkişafına səbəb olmuşdur.[3] Ərəb Xilafətinin zəifləməsi ilə Azərbaycan ərazisində Şirvanşahların hakimiyyət dövrü başlamışdır. Bu dövrdə Bakıda çoxlu inşaat işləri həyata keçirilmiş və şəhər inkişaf etdirilmişdir. XII əsrdə qala divarları inşa edilmiş və şəhərin müdəfiə sistemi gücləndirilmişdir. XV əsrdə Şirvanşahların öz iqamətgahlarını Şamaxıdan Bakıya köçürməsindən sonra şəhərin “Qala” adlandırılan qədim hissəsinin həyatında “kristallaşma” dövrü başlamışdır.[97] XI əsrdə Şirvanşahların sarayında əl-Qəzzi kimi ərəb dilində yazan şairlər var idi. XII əsrdə Əbülüla Gəncəvi, Fələki Şirvani, Xaqani ŞirvaniMücirəddin Beyləqani kimi bir çox şairlər III Mənuçöhr və onun oğlu I Axsitanın sarayında toplaşmışdı.

Azərbaycan tarixi boyu dünyaya bir çox filosof, şair və alim vermişdir. Orta əsrlər alim və filosofları arasında riyaziyyat və fəlsəfə üzrə bir çox əsərlərin müəllifi Bəhmənyar Azərbaycani və "Astronomiya" əsərinin müəllifi Əbülhəsən Şirvani qeyd edilməlidir.[98] Digər bir önəmli şəxsiyyət isə humanist, dünyəvi poeziya üslubunda yazan Nizami Gəncəvidir. Nizaminin yazdığı əsərlərə Ərzincan hakimi Bəhram şah ibn-Davuda həsr etdiyi “Sirlər xəzinəsi”, Atabəy Şəmsəddin Məhəmməd Cahan Pəhləvan Eldəgizə həsr etdiyi “Xosrov və Şirin”, I Axsitana həsr etdiyi “Leyli və Məcnun”, Marağa hakimi Əlaəddin Körpə Arslana həsr etdiyi “Yeddi gözəl” və Nüsrətəddin Əbubəkr ibn Məhəmmədə və Mosul hakimi Məlik İzzəddinə həsr etdiyi “İsgəndərnamə” daxildir.[99]

ХI-ХIII əsrlərdə Şərqi Zaqafqaziyaya türk oğuz tayfasının gəlişi yerli əhalinin böyük hissəsinin türkləşməsinə səbəb oldu və bu da Azərbaycan xalqının formalaşmasının başlanğıcı idi.[1][100] Səlcuqlar dövləti dövründə başlayan türk tayfalarının gəlişi[101] monqolların dövründə də davam etmişdir. Beşinci monqol ulusu Elxanilərin ordusunun böyük bir hissəsini türklər təşkil edirdi.[102] XV əsrin sonlarında Azərbaycan əhalisinin türkləşməsi başa çatdı və müstəqil Azərbaycan türk xalqı ortaya çıxdı. Anadolu türkləri və Azərbaycan türkləri arasında etnik sərhəd isə XVI əsrdə yarandı.[1]

Azərbaycan türk etnosunun formalaşması Azərbaycan mədəniyyətinin inkişafına səbəb olur. Stabil mərkəzləri olmayan bu mədəniyyəti bəzi dövrlərdə Osmanlı mədəniyyətindən fərqləndirmək çətindir. XV əsrdə Azərbaycan mədəniyyətinin iki mərkəzi formalaşır: Cənubi AzərbaycanAşağı Qarabağ. XVI-XVIII əsrlərdə bu mədəniyyət mərkəzlərinin formalaşması başa çatır. XIV-XV əsrlərdəki Azərbaycan mədəniyyətinin mənbəyindən danışılanda yadda saxlanmalıdır ki, Azərbaycan ədəbiyyatı və mədəniyyətin digər hissələri ayrılmaz surətdə dil ilə bağlıdır. Maddi mədəniyyət isə əhalinin türkləşməsindən əvvəl ortaya çıxmışdır. Müstəqil olduqdan sonra Azərbaycan mədəniyyətinin İran mədəniyyəti və Ərəb mədəniyyəti ilə güclü əlaqələri saxlanmışdır. Onların ortaq dini və ortaq mədəni-tarixi ənənələri vardır.[1]

XVIII əsrdə Azərbaycanda türk mənşəli sülalələrin idarə etdiyi xanlıqlar əmələ gəlmişdir.[15][103] 1813-cü il Gülüstan müqaviləsi və 1828-ci il Türkmənçay müqaviləsi ilə müasir Azərbaycan Respublikası Rusiya hakimiyyətinə keçmiş, Cənubi Azərbaycan isə İranın tərkibində qalmışdır.[104][105][106][107] Beləliklə, Araz çayı sərhəd olmaqla azərbaycanlılar iki ayrı imperiyanın tərkibində qalmağa məcbur olmuş, İran və Rusiya mədəniyyətinin təsirində qalan azərbaycanlılar iki əsrlik sosial təkamül nəticəsində bir-birindən fərqlənməyə başlamışlar.

1822-ci ildə süqut etmiş Qarabağ xanlığının paytaxtı Şuşa şəhəri Azərbaycan mədəniyyətinin mərkəzlərindən biridir.[108] Bu şəhər müəyyən bir dövr ərzində bir çox Azərbaycan ziyalıları — şairlər, yazıçılar və xüsusən musiqiçilərin (Azərbaycan aşıqları, Azərbaycan muğam ifaçıları, qopuz ifaçıları) evi olmuşdur.[98][109] Şuşa şəhərinin tarixi mərkəzində 549 qədim bina (bunlardan 72-si Azərbaycan tarixində iz qoymuş şəxslərin yaşayış evləri və ya ev muzeyləridir), 17 məhəllə bulağı, 17 məscid, 6 karvansara, 3 türbə, 2 mədrəsə, bir neçə kilsə və monastır, 2 qəsr və qala divarları yerləşir. Bu abidələrin çoxu XIX əsrdə yaşamış Azərbaycan memarı Kərbəlayi Səfixan Qarabaği tərəfindən tikilmiş və həmin dövrün ən məşhur nəqqaşı Kərbəlayi Səfərəli tərəfindən bəzədilmişdir.[110]

Müasir dövr[redaktə | əsas redaktə]

XIX əsrdə Azərbaycanın Rusiyanın tərkibinə daxil olmasıyla burada yaşayan insanlar Rusiya mədəniyyəti ilə və onun vasitəsilə də dünya mədəniyyəti ilə tanış olmuşlar. 1918-ci ildə Tiflisdə Azərbaycan Milli Şurası İstiqlal Bəyannaməsini qəbul edərək rəsmən Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaranmasını elan etmişdir. 23 ay mövcud olan bu dövlət tarixə müsəlman Şərqindəki ilk demokratik və dünyəvi respublika (5 il sonra, 1923-cü ildə Türkiyə Cümhuriyyəti yaranıb) olaraq keçmiş və Azərbaycan qadınlara səs vermə hüququ verən ilk müsəlman xalqı olmuşdur.[15][111]

Sovet Azərbaycanı dövründə Azərbaycan mədəniyyətinin inkişafında əsaslı dəyişiklik baş vermişdir. 1920-ci ildə Əli Bayramov adına Qadın klubunda 7 qadının öz çadrasını çıxartması ilə Azərbaycanda çadranın atılması kampaniyası başlamışdır.[112] 1939-cu ildə Moskvada Azərbaycan sovet memarları Sadıq DadaşovMikayıl Hüseynovun proyekti əsasında Azərbaycan pavilyonu qurulmuşdur. Pavilyondakı ekspozisiya Azərbaycan SSR-in və onun mədəniyyətinin inkişafına həsr edilmişdir. 1930-cu idə Aleksandr Şirvanzadə Azərbaycan SSR-in ilk xalq yazıçısı,[113] 1931-ci ildə Qurban Pirimov Azərbaycan SSR-in ilk xalq artisti, 1956-cı ildə Səməd Vurğun Azərbaycan SSR-in ilk xalq şairi olmuşdur.

1953-cü ilin may ayında Azərbaycan SSR-in Mədəniyyət Nazirliyi yaradılmışdır. 1988-ci ildə müğənni və bəstəkar Polad Bülbüloğlu Mədəniyyət naziri olmuşdur.[114] Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin 30 yanvar 2006-cı il fərmanı ilə Azərbaycan Mədəniyyət Nazirliyi əsasında Azərbaycan Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi yaradılmışdır. Həmin ildə Azərbaycanın Mədəniyyət naziri olaraq Əbülfəz Qarayev təyin edilmişdir.[115] 14 fevral 2011-ci ildə "zəngin Azərbaycan mədəniyyətinin bəşəri dəyərlərini dünyaya çatdırmaq, həmçinin dünya mədəniyyət incilərini ölkəmizdə təbliğ etmək, gənc nəslin bədii-estetik zövgünü formalaşdırmaq" məqsədi daşıyan Mədəniyyət TV yayıma başlamışdır.[116]

Azərbaycanın Mərkəzi Bankı tərəfindən 1996-cı ildə Məhəmməd Füzulinin 500 illik həyat və yaradıcılığına, 1999-cu ildə “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanının 1300 illiyinə, 2008-ci ildə Nizami Gəncəvi, BülbülÜzeyir Hacıbəyova, 2010-cu ildə milli mətbuatın 135 illiyinə həsr edilmiş xatirə sikkələri buraxılmışdır.[117][118] 2005-ci ildə buraxılmış Yeni Azərbaycan manatı əsginazlarının üzərində Azərbaycan milli musiqi alətləri, Azərbaycan xalçaları, şəbəkə, Azərbaycan himni, Latın qrafikalı Azərbaycan əlifbasının tamamlayıcı hərfləri (ö, ğ, ş, ə), Azərbaycan milli ornamentləri təsvir edilmişdir.

2000-ci ildə Şirvanşahlar sarayıQız qalası ilə birlikdə İçərişəhər, 2007-ci ildə Qobustan qaya rəsmlərinin mədəni mənzərəsi YUNESKO-nun Ümumdünya irsi obyektlərinin siyahısına daxil edilib.[119][120] 2005-ci ildə Məhəmməd Füzuli adına AMEA Əlyazmalar İnstitutunda saxlanılan əlyazmalardan üçü — İbn Sinanın "Tibb elminin qanunu" əsəri (II cild), Rüstəm Curcaninin "Nizamşahın ehtiyatları" əsəri, Əbu Əl-Qasım Əl-Zəhrəvinin "Əl-Məqalə əs-Sələsun" əsəri "Təbabət və əczaçılıq işi üzrə orta əsr əlyazmaları" adı altında Azərbaycanda YUNESCO-un Dünya Sənəd İrsi “Dünyanın yaddaşı” siyahısına (ing. Memory of the World) daxil edilib.[121][122] 2008-ci ildə Azərbaycan muğamı,[123] 2009-cu ildə Azərbaycan aşıq sənəti,[124] 2010-cu ildə Novruz bayramı,[125][126][qeyd 2] 2011-ci ildə Azərbaycan xalça toxuculuğu ənənəvi sənəti,[127] 2012-ci ildə Azərbaycan tar ifaçılıq sənəti və onun hazırlanma ustalığı,[128] 2013-cü ildə Qarabağ atı ilə oynanılan Çovqan atüstü oyunu,[129] 2014-cü ildə qadın baş örtüyü kəlağayının düzəldilməsi və geyinməsi ənənəvi incəsənəti və onun simvolizmi,[130] 2015-ci ildə Lahıc misgərlik sənəti,[131] 2016-cı ildə Lavaş bişirmə ənənəsi[132][qeyd 3] YUNESKO-nun qeyri-maddi mədəni irs siyahısına daxil edilib.

XXI əsrdə Azərbaycan bir çox beynəlxalq tədbirə ev sahibliyi etmişdir. Bunların ən məşhurları 57-ci Avroviziya mahnı müsabiqəsi və dünya tarixində ilk dəfə keçirilən Avropa Oyunlarıdır. 2009-cu il üçün Bakı şəhəri və 2018-ci il üçün Naxçıvan şəhəri "İslam mədəniyyətinin paytaxtı" seçilib.[133] Şəki şəhəri isə 2016-cı il üçün "Türk dünyasının mədəniyyət paytaxtı" seçilib.[134]

Memarlıq[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Azərbaycan memarlığı

Qədim və antik dövrlər memarlığı[redaktə | əsas redaktə]

Oğlanqalanın bərpa olunmuş variantı [135]

Tarix öncəsi dövrlərə aid yaşayış yerləri olan meqalitik və siklopik tikililərin qalıqları (xalq yaşayış yerləri olan “qaradam”ların ilkin forması) Kiçik Qafqazın dağlıq hissələrində və Naxçıvan ərazisində aşkarlanmışdır. Bu cür tikililər Azərbaycanda EneolitErkən Tunc dövrünə aid edilir.[136] Belə yaşayış yerlərinə nümunə olaraq Füzuli rayonu ərazisində Qaraköpəktəpə, Sədərək rayonu ərazisində Sədərək qalası, Ağdam rayonu ərazisində Üzərliktəpə, Babək rayonu ərazisində Çalxanqala, Ağstafa rayonu ərazisində Qarğalar təpəsi, Babək rayonu ərazisində I Kültəpə, Cəlilabad rayonu ərazisində Əliköməktəpəsi və Şərur rayonu ərazisindəki Oğlanqala yaşayış yerlərini göstərmək olar.

Manna dövrünün memarlığı İranın QərbiŞərqi Azərbaycan ostanları ərazisindəki abidələr əsasında qismən öyrənilmişdir. Manna dövrü memarlığını özündə əks etdirən abidələrə nümunə olaraq Urmiya gölü ətrafında yerləşən Həsənli, Dinhatəpə, Göytəpə, HəftəvantəpəGilan ostanı ərazisindəki Rudbar şəhəri yaxınlığında yerləşən Marlıqtəpə yaşayış yerlərini göstərmək olar. Manna dövrü kimi, Atropatena dövrü memarlığını əks etdirən əsas abidələr də İran İslam Respublikası ərazisindədir. Bu cür abidələrə nümunə olaraq Atropatenanın paytaxtı olmuş Qazaka şəhərinin qalıqlarını əks etdirən Təxti Süleyman yaşayış yeri və Kürdüstan ostanı ərazisində Saqqız şəhəri yaxınlığında yerləşən Kerefto mağara-məbədini göstərmək olar. Azərbaycan Respublikası ərazisində Atropatena dövrü memarlığı qismən Sabirabad rayonu ərazisindəki Ultan qalası yaşayış yeri əsasında öyrənilmişdir.

Qafqaz Albaniyasının memarlığı əsasən Azərbaycanın Şimal-Qərb və Qərb rayonlarında saxlanmış abidələr (Şəki rayonu ərazisindəki Kiş,[137] Zəyzid, Bideyiz kilsələri və Dairəvi məbəd, Şabran rayonu ərazisində Çıraqqala, Qəbələ rayonu ərazisindəki Kabalaka yaşayış yeri və Kilsədağ kilsəsi, Qax rayonu ərazisindəki Qum bazilikası, Ləkit kilsəsi, Yeddi kilsə monastırı, Mingəçevir kilsə kompleksi, Qazax rayonu ərazisində Avey kilsəsi, Xocavənd rayonu ərazisində Amaras monastırı, Laçın rayonu ərazisindəki Sisərnəvəng monastırı və sair) əsasında öyrənilmişdir. Azərbaycan ərazisində orta əsrlər xristian feodal dövlətlərinin memarlığı isə əsasən Qərb rayonları və Qarabağ ərazisindəki abidələr (Kəlbəcər rayonu ərazisində GəncəsərXudavəng monastırları, Lex qalası, Gədəbəy rayonu ərazisində Həmşivəng monastırı, Ağdam rayonu ərazisində Müqəddəs Yelisey monastırı, Tərtər rayonu ərazisində Üç körpə və Xatirəvəng monastırları, Craberd və Xoxanaberd qalaları, Xocalı rayonu ərazisində Qaxaç qalası və s.) əsasında qismən tədqiq edilmişdir. Azərbaycan ərazisində dövrümüzə çatmış ən qədim tikililər Qum bazilikası, Ləkit kilsəsi və Bakıdakı Qız qalasının təməl hissəsi hesab edilir.[2]

Orta əsrlər memarlığı[redaktə | əsas redaktə]

Gandzasar Monastery1.jpg
Cümə Məscidi, Şamaxı. Sentyabr, 2016.jpg

Erkən feodal dövrü memarlığı Azərbaycanda nəhəng müdafiə qurğularının Beşbarmaq, Gilgilçay və Zaqatala sədlərinin inşası ilə xarakterikdir.[138] Azərbaycan ərazisində ən qədim islami tikililər VII əsrdə Ağsuda inşa edilmiş məscid və Şamaxı cümə məscididir.[2] VIII əsrdə Azərbaycanın ərəblər tərəfindən ələ keçirilməsindən sonra ölkə ərazisində İslam mədəniyyətinin yayılmasına başlanılır, məscidlər, minarələr, mədrəsələr və türbələr inşa edilir.[3]

IX-X əsrlərdə Ərəb Xilafətində mərkəzi hakimiyyətin zəifləməsindən sonra Azərbaycanda müxtəlif kiçik sülalələr qısa müddətli hakimiyyətlərini qurmağa müvəffəq olmuşlar. Həmin dövrdə əsas yaşayış məntəqələri olan Bərdə, Şamaxı, Beyləqan, Gəncə, Naxçıvan, Marağa, Təbriz, Urmiya şəhərləri ətrafında spesifik xüsusiyyətlərə malik yerli memarlıq məktəbləri (Şirvan-Abşeron, ArranNaxçıvan-Marağa) formalaşır. Bu memarlıq məktəblərindən Naxçıvan-Marağa məktəbi mükəmməl keramik-kaşı fasad işləmələri, Şirvan-Abşeron məktəbi hamar divar səthi və memarlıq elementlərinin plastik işləmələrinin kontrastı, Arran memarlıq məktəbi isə kərpic işləmələri ilə fərqlənir.[3] XII-XIII əsrlər Azərbaycan memarlığının ən gözəl nümunələri Möminəxatun, Yusif Küseyir oğlu, Gülüstan türbələri, Bakıdakı Qız qalası, QırmızıGöy Günbəd türbələri, Mərdəkandakı dairəvidördkünc qəsrlər, NardaranBayıl qəsrləri, həmçinin Pirsaatçay xanəgahıdır.

XIV-XVI əsrlərdə şəhərlərin genişlənməsi ilə kərpic və daş inşaatı inkişaf edir ki, bunun da ən gözəl nümunəsi Şirvanşahlar sarayı hesab edilir. Yerli memarlıq məktəblərinin ənənələri bu dövrlərə aid bürc formalı türbələrdə (Bərdə, QarabağlarXaçındərbətli türbələri) və Ramana qalasının, həmçinin ikiyaruslu və gümbəzli quruluşa malik[3] olan Diribaba türbəsinin, Təbrizdə Göy məscid, Sultaniyyədə Olcaytu Xudabəndə türbəsi, Gəncə cümə məscidinin memarlığında davam etdirilir.

XVII-XVIII əsrlərdə Səfəvi-Osmanlı müharibələrinin baş verməsi səbəbi ilə monumental memarlıq nümunələrinin inşası azalır; buna baxmayaraq həmin dövrdə Gəncə imamzadə türbəsininXan sarayının, Şəkidə divar rəsmləri ilə zəngin Xan sarayının,[3] İrəvanda Sərdar sarayınınGöy məscidin inşası başa çatdırılır.

Müasir dövr memarlığı[redaktə | əsas redaktə]

Ismailiyye palace main façade, Baku, 2015.jpg
Government House in Baku.jpg

XIX əsrdə Abşeron yarımadasında neft sənayesinin inkişafı ilə ictimai və mədəni həyatda da canlanma baş verir. XX əsrin əvvəllərində Bakı Rusiya imperiyasının əsas sənaye şəhərlərindən birinə çevrilir. Şəhərin iqtisadi baxımdan sürətli inkişafı aralarında Emanuel Nobel, Hacı Zeynalabdin Tağıyev, Musa Nağıyev, Murtuza Muxtarov, Şəmsi Əsədullayev, Aleksandr Mantaşev və s. milyonçuların şəhərə böyük sərmayələr yatırmasına şərait yaradır, çoxsaylı yeni binalar və komplekslər inşa edilir. Azərbaycan şəhərlərində messenatların sifarişi ilə çoxsaylı ictimai binalar, məktəb, xəstəxana və yaşayış binaları inşa edilir. Həmin dövrdə inşa edilmiş memarlıq abidələri arasında İsmailiyyə, Səadət, Tağıyevin sarayları, Opera və Balet Teatrının binası, Şəhər Dumasının binası, Sabunçu elektrik qatarı stansiyası binası, Bakı və Gəncədə dəmir yolu stansiyalarının binalarını qeyd etmək olar.

1920-1930-cu illərin Sovet Azərbaycanı memarlığı üçün konstruktivizm ideyasının hakim olması xarakterikdir. Həmin dövr memarlar Aleksey Şusev, Vesnin qardaşları, S.S.Pen, Q.M.Ter-Mikelov, həmçinin memar Mikayıl Hüseynovun yaradıcılığının erkən dövrü ilə əlaqəlidir. 1934-cü ildə Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi İcrayə konstruktivizm üslubunu tənqid edən və milli memarlıq ənənələrinə qayıtmağa çağıran qərar verdi.[139] Konstruktiv stil Azərbaycanda oturuşmağa imkan tapmamış, 30-40-cı illərdə yaradıcılığında klassik memarlıq ənənələri və milli memarlığın elementlərini birləşdirən S.A.Dadaşov, V.A.Munts və Mikayıl Hüseynovun təsiri Azərbaycan memarlığında hiss edilməyə başlayır. Bu sırada Mikayıl Hüseynovun yaradıcılığı xüsusilə fərqlənir. Həmin dövrün “klassik-milli memarlıq üslubu”nda inşa edilmiş əsərlər arasında Hökumət Evi (1934), Bakı Musiqi Akademiyası (1936), Azərbaycan Milli Kitabxanası (1947), Milli Ədəbiyyat Muzeyi (1940), AMEA binası (1948-1960) xüsusilə diqqəti cəlb edir.

1936-cı ildə Azərbaycan Memarlar İttifaqının əsası qoyulmuşdur. 1969-1982-ci illərdə ölkəni idarə etmiş Azərbaycan KP MK-nın birinci katibi Heydər Əliyev Azərbaycan memarlarını measir və milli memarlıq elementlərini öz yaradıcılıqlarında birləşdirməyə çağırmışdı.[139] Həmin dövrün memarlıq nümunələri arasında Bakı metropoliteninin Nizami (1970) və Elmlər Akademiyası (1976) stansiyaları, Zaqulba qonaq evi, Azadlıq prospektindəki yaşayış binaları, Gəncədə Kəpəz oteli (1973), Bakıda Abşeron oteli (1965) diqqət çəkir.

Müasir Azərbaycan memarlığı əvvəlki dövrlərin memarlıq ənənələrini özündə əks etdirməklə islam, qotik, klassik, barokko, modern memarlıq stillərinin milli memarlıq elementləri ilə vəhdətindən ibarət binalarda əks olunur. Son dövrlərdə inşa edilmiş binaların fasadlarının işlənməsində aqlay daşından geniş istifadə olunur. Bundan başqa mərmər, qranit, alüminium panellər də fasadların həllində tətbiq edilir. Müasir Azərbaycan memarlığının maraqlı nümunələri arasında Alov qüllələri, SOFAZ Tower, SOCAR Tower, Baku Tower, Trump Tower Baku, Bakı Kristal Zalı, Bakı Olimpiya Stadionu, Gəncə Dövlət Filarmoniyasının binası, Heydər Əliyev Mərkəzi və Konqres Mərkəzinin binaları, Port Baku və Azure kompleksləri, The Cresent Development Project, Heydər məscidi və başqa memarlıq layihələrini göstərmək olar.

Təsviri incəsənət[redaktə | əsas redaktə]

Shah Abbas mosque in Ganja 2.jpg.png
Lahiccraftmanship.png

BSE-yə görə əsərlər boyunca tarixi mövcudiyyətin lokal şərtləri unikal Azərbaycan incəsənətinin yaranmasına gətirib çıxartmışdır. Bu incəsənət Yaxın Şərqin bədii irsində öz yerini tapmışdır. Qonşular və ətraf ölkələrlə tale birliyi onların bədii irslərinin qarşılıq əlaqəsinə xidmət etmişdir.[97]

VIII əsrdə Azərbaycanda İslamın yayılması təsviri sənətin inkişafına səbəb olmuşdur. Bu dövrdə dini memarlıq abidələrinin tikilməsi zamanı müxtəlif naxış və ornamentlərdən, kalliqrafiya elementlərindən, kaşıdan və barelyefdən istifadə olunmuşdur. Xilafətin zəifləməsi ilə Bərdə, Şamaxı, Beyləqan, Gəncə, Naxçıvan, Şabran kimi şəhərlərdə yerli incəsənət məktəbləri formalaşmışdır.[97] Bunlardan ən vacibi Naxçıvan, Şirvan-Abşerondur. XV əsrlərdə Bakı, Şamaxı kimi şəhərlərdə miniatür sənəti inkişaf etmişdir. Bunlara misal olaraq Şamaxı (Antologiya əlyazısı 1468, kalliqraf Şərafəddin Hüseyn Sultani, Britaniya muzeyi, London) və Bakıdan (rəssam Əbdülbaqi Bakuvinin XV əsr albomundakı miniatürü, Topqapı sarayı, İstanbul) olan nümunələri göstərmək olar. İncəsənət ustalıq əsərləri arasında isə Məhəmməd Möminin hərbi yaraqları qeyd edilə bilər (XVI əsr, Hərbi palata, Moskva).[3] Səfəvi-Osmanlı müharibələri və xanlıqlar arasındakı feodal çəkişmələri XVII-XVIII əsrlər incəsənətinin inkişafına ağır şəkildə təsir etmişdir.[97]

XVI-XVII əsrlərdə şəbəkə bədii taxta tərtibatı üsulu kimi geniş yayılmışdır. Şəbəkənin əsas xüsusiyyəti taxta parçalarının birləşdirilməsində nə mismardan, nə də yapışqandan istifadə edilməsidir. Şeyx Cüneyd türbəsindəki sənduqə və Gəncə Cümə məscidinin minbəri bu sənətin XVI-XVII əsrlərə aid nümunələrindəndir.[140]

Lahıc uzun müddət misgərlik sənəti ilə məhşur olmuşdur.[141] Mis yaradıcılığının inkişafı qalayçılıq və dəmirçilik kimi əlavə sahələrin inkişafına gətirib çıxarmışdır. Mis qab-qacaqlarda istifadə edilən bəzəklərə buta, üçləçəkli yarpaq, üçbucaq və içi ornamentlərlə doldurulan ovallar daxildir.[142]

Xalçaçılıq[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Azərbaycan xalçaları
Azerbaijani carpet late 17th century.png
Metropoliten muzeyində 1700-cü illərə aid Quba xalçası.jpeg
XVII əsrin axırlarına (Viktoriya və Albert Muzeyi) və XVIII əsrə aid (Metropoliten muzeyi) Azərbaycan xalçaları

Azərbaycan xalçaları dedikdə Abşeron, Gəncə, Qazax, Şirvan, Qarabağ, Quba, Təbriz xalçaları nəzərdə tutulur.[143] İranika ensiklopediyasına görə xalçaçılıq əsasən Şərqi Zaqafqaziyada, indi azərilər adlandırılan türk əhalisinin yaşadığı ərazidə yayılmışdı. Digər xalqların xalçaçılığı az əhəmiyyət daşıyırdı.[144]

XVI əsrdə Səfəvilərin hakimiyyətə gəlməsindən başlayaraq Azərbaycan xalçaçılıq sənəti misli görünməmiş mükəmməlliyə çatdı və sənaye əhəmiyyəti qazandı.[145][146] Dövrün miniatür rəssamları, xəttatları Azərbaycan ornamental incəsənət məktəbinin formalaşmasında mühim rol oynadı. Bu isə daha sonra Şərq incəsənətində və vahid Təbriz məktəbinin yaranmasında böyük təsirə səbəb oldu.[147][148] XVI əsrin ikinci yarısından Cənubi Azərbaycanda inkişaf edən əfşan, ləçək-turunc, gülbəndlik kompozisiyaları Şimali Azərbaycan şəhərlərindəki toxucular tərəfindən mənimsənildi. Tarixi statistikalara görə 1843-cü ildə Azərbaycanın 6 Xəzər əyalətində 18000 xalça toxunub. ŞirvanQubadan olan xalçalar Bakıda, QazaxGəncədən olanlar Təbrizİstanbulda satılıb.[145] 18501857-ci illərdə unikal məmulatların birinci beynəlxalq Tiflis sərgisində azərbaycanlı ustalar mükafat əldə etdilər. XIX əsrin sonunda kommersiya neftinin istehsalı əlaqədar iqtisadi inkişaf BakıdaAzərbaycanın digər ərazilərində xalça toxuçuluğunun inkişafına səbəb oldu.[149]

Quba, Şirvan, Qazax, Zəncan xalçaları mürəkkəb həndəsi naxışlarla xarakterizə olunur, buna çoxbucaqlı və ya ulduzşəkilli medalyonların mərkəzi sahəsindəki eyni ox üzərində yerləşən heyvan və insan sxematik fiqurları daxildir. Çiçək motivlərinin bol olduğu müxtəlif bitki ornamentləri isə TəbrizQarabağ xalçalarına xasdır.[150] Azərbaycan xalçalarında görünən həndəsi formalara tarixi politeizm inanclarına gedib çıxan svastikanı və romb və kvadratlarla əhatə edilən səkkizbucaqlı ulduzu göstərmək olar. Daha sonra Təbriz mədəniyyətinin təsiri ilə digər məktəblərdə bitki aləmi elementləri ortaya çıxır.

Azərbaycan xalçalarında tapılan İslam simvolikasına misal olaraq Fatimənin əlini, beşbarmağı misal göstərmək olar. Beşbarmaq İslamın 5 ehkamını və İslamda hörmət edilən 5 şəxsiyyəti – Məhəmməd peyğəmbər, Əli, Fatimə, HəsənHüseyni simvolizə edir.[151] Bir çox Təbriz xalçalarının üzərində su bolluğunu təmsil edən “həyat ağacı”na rast gəlinir. Həmçinin xalçalarda çoxlu ağacın, bitkinin və quşun olduğu bağ təsvirlərinə rast gəlinir. Bu müsəlmanlar üçün uğur və müvəffəqiyyət deməkdir. Təbriz və Şamaxı xalçalarında rast gəlinən digər bir ikonoqrafik təsvir təbiətin möcüzəsini simvolizə edən nardır. Nar Səfəvilər dövründə xalça və miniatürlərin bəzədilməsində geniş istifadə edilirdi.[152] Azərbaycan xalçalarında quş şəkillərinə (qartal və tovuzquşu) tez-tez rast gəlinir. Bir çox hallarda texniki cəhətdən və xalçanın ölçüsünə görə heyvanları birbaşa əlavə etmək mümkün olmur. Məsələn, qoyun və qoçların yalnız “S” şəkilli şərti buynuzları xalçanın mərkəzində və qıraqlarında göstərilir. Əjdaha təsviri də eyni şəkildə simvolikləşib. Talisman kimi istifadə edilən əjdaha təsviri XVII əsrdə Azərbaycanın saray manufakturalarında istehsal edilən dəbdəbəli xalçalarda ortaya çıxıb.[153]

Rəssamlıq[redaktə | əsas redaktə]

Shaki khan palace interier.jpg
Portrait of sitting woman by Irevani.jpg

XVII əsrdən XIX əsrə qədər Azərbaycan rəssamları yağlı boyadan istifadə edərək yaşayış yerlərinin, sarayların, hamamların bəzədilməsində iştirak edirdi. Ancaq onlar yalnız dekorativ motivlər yox, həmçinin tarixi portretlər, ov və müharibə səhnələri çəkirdilər.[154] XVIII əsrdə feodallara aid evlərdə əsasən nəbati motivlərdən ibarət divar rəsmləri ortaya çıxır. Bu rəsmlərə bəzən quş, heyvan və insan şəkilləri də daxil olur. Bu dövrdən qalma Şəki xan sarayının yuxarı mərtəbəsinin tavanındakı rəsmlər Abbasqulu adlı rəssam tərəfindən çəkilib.[155] Azərbaycan ornamentalist rəssamı[156][157] Qənbər Qarabaği Şəki xan sarayının interierində,[158] həmçinin Şuşadakı Rüstəmov və Mehmandarovun evlərindəki yumurta temperası ilə (bitki və zoomorfik motivlər) çəkilmiş dekorativ rəsmlərin müəllifidir.[159][160] Şəki xan sarayının aşağı zalının plafonunun stalaktitlərində Qarabağidən başqa onun qardaşı Səfər və oğlu Şükür (Şuşadan), həmçinin Əliqulu, Qurbanqulu və Cəfər (Şamaxıdan) işləmişdir.[97]

Orta əsrlərdə Azərbaycan ərazisində rəssamlar əsasən kalliqrafiya ilə məşğul olurdu. Bu dövrdə Azərbaycanda kitablara illüstrasiya çəkilməsi ənənəvi sənət idi. Bunlardan biri də XVIII əsrdə aid Azərbaycan dilində yazılmış “Kəlilə və Dimnə” əlyazmasındakı sulu boya, lələk və mürəkkəblə çəkilmiş rəsmlərdir.[154] Dövrün məşhur miniatüristləri Əvəzəli Muğani ("Kəlilə və Dimnə", 1809), Mirzə Əliqulu ("Şahnamə", 1850), Nəcəfqulu Şamaxılıdır ("Yusif və Züleyxa", 1887).

XIX əsrdə Azərbaycanda dəzgah rəssamlığı ağır-ağır inkişaf edirdi. Azərbaycan dəzgah rəssamlığının banisi Mirzə Qədim İrəvani idi. Bu dövrdə rəssamlar məkan kompozisiyası və həcm yaratma modelləşdirməsi kimi Avropa üslublarını rəsm və dekorativ rənglərlə birləşdirərək portret rəssamlığına keçirdilər. İrəvaninin “Gənc oğlanın portreti” və “Gənc qadının portreti” belə qəbildən olan rəsmlərdir. XIX əsrin 50-ci illərində o, İrəvandakı Sərdar sarayında yerləşən divar rəsmlərini bərpa etmişdi.[161]

XIX əsrdə dekorativ üslubda işləyən və heç bir təhsil almamış rəssamlar şöhrət qazanmağa başladı. Bunlardan biri olan Mir Möhsün Nəvvab akvarel rəsmləri, kitab miniatürləri və bina və məscidlər üzərində bəzəklər çəkirdi. Onun yaradıcılığı üçün müstəvi, dekorativ, ornamental divar rəsmləri, gül və quş təsvirli rəsmlər, onun şəxsi əlyazmalarındakı illustrasiyaları xarakterikdir.[162] Bu sahədə həmçinin peyzajlar, çiçəklər və dekorativ tətbiqi incəsənət nümunələri müəllifi Xurşidbanu Natəvan qeyd edilməlidir.

Qətran Təbrizi.jpg
S. Bəhlulzadə-Torpağın arzusu.JPG
Elmira ŞahtaxtinskayaQətran Təbrizinin portreti və Səttar BəhlulzadəTorpağın arzusu (Azərbaycan Milli İncəsənət Muzeyi)

Azərbaycanın realist dəzgah rəssamlığının banislərindən biri olan Bəhruz Kəngərlinin çəkdiyi mənzərə rəsmlərində təbiət gözəllikləri, mədəniyyət abidələri, ilin fəsilləri əks olunmuşdur. O, Əzim Əzimzadə ilə birlikdə Sovet Azərbaycanının təsviri sənətinin təməllərini atmışdır.[3] Əzim Əzimzadə Bakıda rəssamlıq məktəbi açan ilk peşəkar rəssamlardan biri idi. Müasir Azərbaycan yağlı boya rəsramlığının banisi isə "Bibi-Heybət məscidi" və "Şeyxülislamın portreti" kimi əsərlərin müəllifi Əli bəy Hüseynzadədir. Təhsil almış ilk Azərbaycan rəssamı isə Qeysər Kaşıyevadır.[163]

Azərbaycanda sovet hakimiyyətinin qurulmasından sonra rəssamlığın yeni növü inkişaf etməyə başladı. 1920-ci ildə Bakıda ilk rəssamlıq məktəbi açıldı. 30-ci illərin məşhur rəssamları Qəzənfər Xalıqov, İsmayıl Axundov, Altay Hacıyev, Kazım Kazımzadə idi. 1932-ci ildə Azərbaycan Rəssamlar İttifaqı yaradıldı. 1940-cı ildə Azərbaycan rəssamlarının ilk qurultayı keçirildi. İkinci Dünya müharibəsi illərində isə əsasən siyasi plakatlar və satirik karikaturalar çəkilirdi. XX əsrin ikinci yarısının məşhur rəssamları Tahir Salahov, Səttar Bəhlulzadə, Mikayıl Abdullayev, Vidadi Nərimanbəyov, Rasim Babayev, Sənan Qurbanov və Toğrul Nərimanbəyov idi. Azərbaycanda kitab illustrasiyası iki yolla inkişaf edirdi: əlyazma illustrasiyanın binövrələrini davam etdirənlər və qrafik üslub və ağ-qara rəng istifadə edənlər.[154]

Heykəltəraşlıq[redaktə | əsas redaktə]

Orta əsrlərdə Azərbaycanın müxtəlif məntəqələrində əcdadların baba adlandırılan daş heykəlləri tikilmişdir. Qəbirdaşları və divarlar çox vaxt relyef naxışları ilə bəzədilirdi. Bu növ heykəltəraşlıq Abşeron yarımadasında pik səviyyəyə çatmışdır. Bakıda Şirvanşahlar sarayı muzeyində saxlanılan XIII əsrə aid Bayıl daşları insan və heyvan fiqurları ilə bəzədilmişdir. Bu antropomorfik yazının bir nümunəsidir.[166]

Azərbaycan Respublikasının və Cənubi Azərbaycanın müxtəlif yerlərində tapılan qoyun və at formasındakı qəbirdaşları Azərbaycan orta əsrlər mədəniyyəti abidələrinin nümunəsi hesab edilir.[167] Müasir Azərbaycan ərazisində IX əsrin II yarısından etibarən ərəblər tərəfindən ərazisi işğal edilmiş xalqların yaradıcılığı şəriət qanunlarına üstün gəlməyə başladı. Bu zaman xalq incəsənətində yenidən canlı varlıqların təsvirləri ortaya çıxmağa başladı. Hesab edilir ki, XV əsrdən başlayaraq qəbirdaşları əsasən qoyun və ya at forması almağa başladı. Bu qəbrdaşları İslam ehkamlarının pozulmasının nümunəsi kimi təhlil edilir. At heykəllər həmişə yəhərlənmiş və tam təchizatlı şəkildə təsvir edilir. [168] Yazılardan başqa belə abidələrdə ölmüş şəxsin silahları — yay, ox, qılınc, qalxan, oxluq və s. təsvir edilir. Daş qoyun heykəllərində, yazılardan başqa, vəhşi keçilərin, maralların təsvirləri, bəzi hallarda bu heyvanların ovlanması səhnələri və bəzən də məişət səhnələri təsvir olunur. [169]

XIX əsrin ikinci yarısında Bakının inkişafı və tarixi üsluba və heykəllərə ehtiyac olduğundan daşla yonulmanın bərpası müşahidə edilir. XX əsrin 20-ci illərində heykəllərdə abidə kompozisiyası ortaya çıxır. İlk azərbaycanlı professional heykəltəraş Zeynal Abdin bəy Əliyevdir.[170] 1920-ci illərdə Bakıda bir çox rus heykəltəraş yaşamışdır. İlk heykəltəraşlıq emalatxanası S. Qorodeçki tərəfindən təşkil edilmişdir. 1923-cü ildə E. Tripolskaya 26 Bakı komissarının heykəlini qayırmışdır. 1920-1930-cu illərdə bir çox şəhər bağçaları tarixi şəxsiyyətlərin heykəlləri ilə bəzədilmişdir.

40-50-ci illərdə Azərbaycanda heykəllərin rolu daha da artmışdır. Əhəmiyyətli işlər arasında Mirzə Fətəli Axundova (Pinxos Sabsay, 1930), Nizami Gəncəviyə (Fuad Əbdürəhmanov, 1949), Hökumət Evinin qarşısında Leninə (Cəlal Qaryağdı, 1954), Xurşidbanu Natəvana (Ömər Eldarov, 1960), Üzeyir Hacıbəyova (Tokay Məmmədov, 1960), Mikayıl Müşviqə (Münəvvər Rzayeva, 1968), Qara Qarayevə (Fazil Nəcəfov, 1968) qoyulan heykəllər göstərilə bilər.[166][171]

1970-ci ildən etibarən heykəltəraşlar öz əsərlərini ağac, mərmər və qranitdən hazırlayırdılar. F.E. Salayevin əsərlərində klassik heykəltəraşlığın üsulları öz əksini tapırdı.[166] Zivər Məmmədova ilk azərbaycanlı qadın heykəltəraşdır.[172][173]

Dil[redaktə | əsas redaktə]

Ismail's letter in azeri.jpg
Sanad 000882-01.jpg
Saksoniya şahzadəsi və Polşa kralı olan Frixdrix Avqusta yazılmış azərbaycanca məktub2.png
Soldan sağa: I İsmayılın Əmir Musaya yazdığı azərbaycanca məktub,[174] I Səfinin məktubunu Venesiya dojuna təqdim edən Əli Balinin yazdığı azərbaycanca qəbz,[175] Sultan Hüseynin Saksoniya şahzadəsi və Polşa kralı Frixdrix Avqusta yazdığı azərbaycanca məktub[176]

Azərbaycan dili Azərbaycan Respublikasının dövlət dilidir, həmçinin Cənubi Azərbaycanda, Gürcüstanda, Türkiyədə və Rusiyada geniş yayılmışdır. Azərbaycan dili oğuz qoluna daxildir. Azərbaycan leksikasının önəmli hissəsini fars və ərəb sözləri təşkil edir. Filologiya elmləri doktoru Məmmədağa Şirəliyev tarixi-coğrafi prinsip əsasında Azərbaycan dilinin dialekt və şivələrini 4 qrupda cəmləşdirir: Şərq (Quba, Bakı, Şamaxı dialektləri, Muğan, Lənkəran şivələri), Qərb (Qazax, Qarabağ, Gəncə dialektləri, Ayrım şivəsi), Şimal (Şəki dialekti, Zaqatala-Qax şivəsi), Cənub (Naxçıvan, Ordubad, Təbriz dialektləri, İrəvan şivəsi).[177][178][179][180]

Ədəbi Azərbaycan dili bu dildəki poeziyanın yaranması ilə formalaşmağa və istifadə edilməyə başladı.[181] Azərbaycan ədəbi dili XIII əsrdə formalaşmağa başlayıb, XIV-XV əsrlərdə isə yazılı Azərbaycan ədəbiyyatı ortaya çıxıb. Yazılı, klassik Azərbaycan türk ədəbiyyatının başlanğıcı monqol işğalından sonrakı dövrə təsadüf edir, ancaq XVI əsrdə İranda Səfəvi hakimiyyəti qurulandan sonra o, daha çox inkişaf edir.[182] XVI əsrdən XIX əsrin sonlarına qədər Azərbaycanın böyük hissəsi türkdilli sülalələr olan SəfəvilərQacarların hakimiyyətində idi.[183] Bu sülalədən olan I İsmayılın qurduğu, rəsmi dili farsca olan Səfəvi imperiyasında Azərbaycan dili hakimlərin, sarayın və qızılbaş hərbi təşkilatının dili idi.[184] Qızıbaşlar Səfəvi şahları kimi Türk dilinin Azərbaycan növü ilə danışırdılar.[185] Bu dövrdə yalnızca farslar azərbaycanca öyrənmirdi, həmçinin azərbaycan dilində danışanlar ölkənin bürokratik və ədəbi dili olan farscanı öyrənirdilər. Belələrinə qızılbaşların parlaq nümayəndələrindən olan Həsən bəy Rumlunuİsgəndər bəy Münşini ("Dünyanı bəzəyən Abbasın tarixi" əsərinin müəllifi) misal göstərmək olar.[174] Hərbi və siyasi məmurlardan başqa dini ruhani liderlər də bu dili istifadə edir, ancaq əsərlərini ərəbcə yazırdılar.[186] Şah I Abbas paytaxtı Qəzvindən İsfahana köçürəndən sonra isə əvvəl türk dilini işlədən saray fars dilini istifadə etməyə başlayır.[187] II Abbasdan sonra hakimiyyətə gələn Şah Süleyman Səfəvi saray hərəmində bağlı qaldığı üçün ana dili azərbaycanca idi, onun hansı səviyyədə farsca bilməsi hələ də tarixşünaslığa aydın deyil.[188] Azərbaycan dili Səfəvi sülaləsinin hakimiyyətinin son dövrlərinə qədər sarayın dili olaraq qalmışdı.[174] Əlisöhbət Sumbatzadəyə görə XVIII əsrdə müstəqil Azərbaycan dili ortaya çıxmışdır.

Qacarlar dövründə Azərbaycan türkcəsi fars dili ilə birlikdə iki sarayda (Təbriz və Tehran) geniş yayılmışdı və atasının hakimiyyəti dövründə varis kimi Təbrizdə uzun müddət qalan Müzəffərəddin şah Qacar fars dilini Azəri türk aksenti ilə danışırdı.[189] Qacarların hakimiyyətinin böyük bir hissəsində Türk dilinin sarayda istifadə edilən əsas dil olmasına baxmayaraq fars dili ədəbi dil kimi üstünlüyünü saxlayırdı.[190] XVIII əsrin ikinci yarısında azərbaycan dili ilk dəfə inzibati müəssisələrdə, xüsusilə Qubalı Fətəli xanın yaratdığı şimal-şərqi birliyin dəftərxanalarında dövlət sənədlərinin, rəsmi yazışmaların dili oldu. Azərbaycan dilində yazılmış sənədlərə 1768-ci ildə Qubalı Fətəli xanın köhnə və yeni Şamaxıya hücumunu xəbər verən sənədi və 1776-cı ildə Qubalı Fətəli xanın Cənubi Dağıstan feodalları ilə imzaladığı barış sazişini misal göstərmək olar.[191]

Sayat Novanın azərbaycan dilində şeiri

Əsrlər boyunca Azərbaycan dili linqva franka kimi ticarət və etniklər arası qarşılıqlı münasibətdə bütün Persiyada, Qafqazda və cənub-şərqi Dağıstanda istifadə edilirdi. Onun trans-regional təsiri ən azı XVIII əsrə qədər davam edib.[192] S.A. Raevski 1837-ci ildə öz məktubunda yazırdı: “Tatarca öyrənməyə başladım, dil, hansı ki, burada ümumiyyətlə bütün Asiyada, Avropada fransızcanın olduğu qədər lazımdır.”[193] Bundan başqa bəzən qonşu xalqlarda azərbaycan dili doğma dili ünsiyyətdən sıxışdırıb çıxarırdı. Brokhauz və Efronun ensiklopedik lüğətinə görə “sonuncuyla yaxın qonşuluq və daimi münasibətə görə tabasaranlılar onların Azərbaycan dialektini mənimsədilər və tədricən öz doğma dillərini unutdular.”[194] Böyük Pyotrun erməni xalqı ilə əlaqələri kitabında erməni sənədlərini şərh edərkən Q.A. Ezov qeyd edir ki, “böyük hissəsi erməni danışıq dilində yazılanlar tatar (azərbaycanlı) sözləri ilə aşıb-daşırdı”.[195] F.T. Markov qeyd edir ki, assuriyalılar öz aralarında aysorsca danışır, “ancaq digər millətlərlə əlaqələrində tatarcanı (azərbaycanca) istifadə edirdilər”, hansı ki İrəvan qəzasında hamı tərəfindən qəbul edilirdi.[196] Azərbaycan dili Qafqazda linqva franka olduğundan və gürcü sarayında yaxşı başa düşüldüyündən erməni aşığı Sayat Nova bu dildə mahnılarını cəmiyyətdə, Tiflis və Telavinin içində və çölündə ifa edirdi.[197]

“Azərbaycan dili” terminini ilk dəfə Sankt-Peterburq Universitetinin Şərq dilləri fakültəsinin birinci dekanı və şərqşünas Mirzə Kazım bəy əsaslandırdı və istifadə etdi.[198] 1918-ci ildə yaranmış Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti 27 iyunda türk dilini dövlət dili elan etdi.[199] İranda Qacarların Pəhləvilərlə əvəz edilməsilə təhsildə, mediyada və kargüzarlıqda Azərbaycan dilinin istifadə edilməsi qadağan edildi.[200] 1941-ci ildə İranın şimalının SSRİ tərəfindən işğal edilməsindən sonra burada yaranan Azərbaycan Milli Hökuməti Azərbaycan dilini Cənubi Azərbaycanın dövlət dili elan etdi (6 yanvar 1946-cı il).[201] Hökumətin süqutundan sonra azərbaycancanın ictimai istifadəsinə qoyulan qadağa davam etdi.[182] 1979-cu il İran İslam İnqilabından sonra yeni konstitusiyada qeyd edildi ki, “yerli milli dillər fars dili ilə yanaşı mediyada və digər kütləvi informasiya vasitələrində, həmçinin milli ədəbiyyatın tədrisi üçün məktəblərdə azad istifadə edilə bilər.”[202] 1956-cı ildə Azərbaycanın 1937-ci ildə qəbul olunmuş Konstitusiyasına əlavə edilən maddə ilə Azərbaycan dili Azərbaycan SSR-in dövlət dili olur.[203] 1991-ci ildə yaranan Azərbaycan Respublikası isə Azərbaycan dilini dövlət dili elan edir.

Əlifba[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Azərbaycan əlifbası
Fərhad Agazadənin latın əlifbası layihəsi (1906).jpg
Abdulla Əfəndizadənin layihəsi (1919).jpg
Fərhad Ağazadə (1906) və Abdulla bəy Əfəndizadənin (1919) latın qrafikasına keçidlə bağlı layihələri

1922-ci ilə qədər azərbaycanlılar ərəb qrafikalı Azərbaycan əlifbasından istifadə edirdilər. Bu əlifbaya yalnız türk dili üçün xarakterik olan ڭ‎, گ, ۋ, ﭺ, پ, ژ‎ hərfləri də daxil idi.[204] Azərbaycan mədəniyyətinin müəyyən nümayəndələri tərəfindən ərəb qrafikası çox çətin bir sistem olaraq qeyd edilirdi.[205] Azərbaycan əlifbasının ərəb qrafikasından latın qrafikasına keçməsi haqqında ilk layihələr hələ XIX əsrin ortalarında irəli sürülmüşdür. Bu layihələrdən ilkinin müəllifi Mirzə Fətəli Axundov idi. O, layihəsi İstanbulda qəbul edilmədikdən sonra latın və rus əlifbalarının əsasında 32 samit və 10 saitdən ibarət yeni əlifba yaratdı.[206]

SSRİ-də latın qrafikasına keçidin öncüsü Azərbaycan idi. 1925-ci ildə Bakıda Səməd ağa Ağamalıoğlunun sədrliyi ilə Ümumittifaq Yeni Türk Əlifbası Komitəsi yaradıldı.[207] 1929-cu ildə ərəb qrafikası modifikasiya edilmiş latın qrafikası ilə, 1939-cu ildə kiril qrafikası ilə dəyişdirildi. 1958-ci ildə Azərbaycan kiril əlifbası Azərbaycan dilinin foneminə uyğun gəlsin deyə təkmilləşdirildi. Azərbaycan kirilcə əlifbası digər kiril əlifbalarından ҜҸ hərfləri ilə fərqlənirdi.[208] 1991-ci ildə Azərbaycan yenidən latın qrafikalı Azərbaycan əlifbasını istifadə etməyə başladı.

Hal-hazırda Azərbaycan Respublikasında yaşayan azərbaycanlılar yazı üçün latın qrafikasını, Dağıstan azərbaycanlıları kiril qrafikasını, İran azərbaycanlıları isə ərəb qrafikasını istifadə edir.

Folklor[redaktə | əsas redaktə]

Azərbaycan əfsanəsinə görə Quranda adı çəkilən Əshabi-Kəhf məhz Babəkdəki bu mağarada gizlənmişdir.[209]

Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatına xalq mahnıları, əfsanələr, sevgi və tarixi-qəhrəmanlıq dastanları, nağıllar, lətifələr, atalar sözləri, holavar, sayaçı sözlər, oxşamalar, ağılar, laylalar, tapmacalar, bayatılar və s. daxildir. Azərbaycan xalq nəğmələrinin əmək ("Zəhmətin işığı", "Biçinçi nəğməsu" və s), tarixi ("Qaçaq Nəbi", "Piyada Koroğlu" və s), lirik ("Bu gələn yara bənzər", "Ay bəri bax", "Qalanın dibində", "Ay, Laçın", "Sarı Gəlin" və s), mərasim, məzhəkəli ("Yeri, yeri" və s) və s. növləri olur.

Azərbaycan nağılları XIX əsrdən toplanmağa başlanmışdır. Yunan alimi Hann alman və yunan nağıllarına görə süjetlərini tərtib etmiş, A.Aarne isə oxşar nağıl süjetlərinin dünya nağılları əsasında kataloqunu yaratmışdır. 2000-ə yaxın süjet toplanmış və 3 qrupa bölünmüşdür: heyvanlardan bəhs edən nağıllar, əsl nağıllar və lətifələr. Əsl nağıllar isə sehirli nağıllar, nağıl-əfsanələr, nağıl-novellalar və cin haqqında nağıllar adlı dörd qrupa bölünmüşdür. Heyvanlar haqqında nağıllara “Çil madyan”, “Armudanla tülkü”, “Müqəddəs balıq”, “Axmaq kişi”, sehrli nağıllara “Fatma və öküz”, “Fatmanın inəyi”, “Göyçək Fatma”, “Şahzadə Mütalib”, “Şəms və Qəmər”, “Qaraqaş”, “Sehirli üzük”, “Ax-vax”, “Ovçu Pirim”,[210] məişət nağıllarına “Dərzi şagirdi Əhməd”, “Daşdəmirin nağılı”, “Nuşapəri xanım”, “Yeddi qardaş bir bacı”, “Yetim İbrahim və Sövdəgər”, “İbrahimin nağılı” nağıllarını misal çəkmək olar.[211]

Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatına həmçinin atalar sözləri və məsəllər daxildir. Azərbaycanda atalar sözündən misal çəkmək spikerin fikrini möhkəmləndirir, bədii ifadəliliyi və qulaq asanlar üzərində nitqin emosional təsirini artırır. Sovet türkoloqu və filoloqu Əfrasiyab Vəkilov qeyd edir ki, Azərbaycan atalar sözləri və məsəllərin çoxu orta əsrlərdə feodalizm dövründə yaranıb. Ona görə də onların çoxu kəndlilərin icbari iş və hüquqsuzluğu və onların bu qəddarlığa qarşı etirazı ilə bağlıdır.[212] Azərbaycan atalar sözləri və məsəllərini ilk dəfə İrəvan müsəlman məktəbinin türk dili müəllimi Mirzə Məmmədvəli Qəmərlinski çap etdirmişdir.[213]

Basat and Tepegez.jpg
Koroglu by A. Hajiyev.jpg
Ashiq Qarib by Ushakov-Poskochin.jpg
Kitabi Dədə Qorqud”, “Koroğlu” , “Aşıq Qərib” dastanlarına çəkilmiş illüstrasiyalar

Kitabi Dədə Qorqud” dastanının mənşəyi Mərkəzi Asiya olsa da, oğuzların sıx məskunlaşdığı Azərbaycan ərazisində formalaşıb.[214] Buradakı hekayə və mahnılar XIII əsrin başlanğıcından gec olmamaqla formalaşmış, XV əsrdən gec olmamaqla yazıya alınmış olmalı idi.[215] Dastanın günümüzə azərbaycan dilindəki Drezden və XVI əsr türkcəsinə yaxın Vatikan əlyazmaları gəlib çatıb.[216] Dastan oğuzların işğal edilmiş Qafqaz torpaqlarında “kafirlərlə” mübarizəsində bəhs edir.[217][218]

Həmçinin Səfəvi dövründə Azərbaycan xalq dastanları — “Şah İsmayıl”, “Əsli və Kərəm”, “Aşıq Qərib”, “Koroğlu” dastanları yarandı. Yerli dialektlər və klassik dil arasında körpü rolunu oynayan bu dastanlar zamanla Osmanlı, özbək və fars ədəbiyyatlarına nüfuz edir. Bu lirik və epik romansların türk ədəbiyyatının Osmanlı və Çağatay qolları ilə müqayisədə Azərbaycan ədəbiyyatının xarakterik bir xüsusiyyəti hesab edilə bilər.[219]

Azərbaycan mədəniyyətində aşıq ənənəsi Aşıq Qurbaninin dövründə, XV-XVI əsrlərdə inkişaf etməyə başladı.[220] Bu sənətin tarixi ümumilikdə daha qədim olsa da, Qurbaninin dövründə qopuz çalan ozanlar saz çalan aşıqlarla əvəz edildi.[221] Aşıq incəsənətinin inkişaf etməsində Şah İsmayıl Xətainin də böyük təsiri var idi. Qızılbaşların dövründə aşıqlar öz mahnılarını azərbaycanca yazırdılar.[222] Orta əsrlərdə bu sənətin mahir icraçılarına Sarı Aşıq, Aşıq Abbas Tufarqanlı, Aşıq Valeh və s. aşıqları, XIX əsrin sonları—XX əsr üçün isə Aşıq Ələsgər, Aşıq Hüseyn Bozalqanlı, Aşıq Əsəd, Aşıq İslam Yusifov və s. aşıqları misal çəkmək olar.

Azərbaycan ədəbiyyatı[redaktə | əsas redaktə]

Orta əsrlər ədəbiyyatı[redaktə | əsas redaktə]

Yuz hedis yuz hekaye.png
Page from Nasimi's turkish divan.png
Mustafa Zəririn "Yüz hədis, yüz hekayə" əsəri və İmadəddin Nəsiminin türkcə divanı

XIII-XIV əsrlərdə Xorasanda yaşamış İzzəddin Həsənoğlu Azərbaycan ədəbiyyatının banisi hesab edilir. Azərbaycan ədəbiyyatının inkişafında mühüm rolu XIV-XV əsrlərdə yaşamış hürufizm tərəfdarı İmadəddin Nəsimi oynayıb. Nəsiminin müasirləri — Mustafa Zərir, Qazi BürhanəddinŞah Qasım Ənvar da azərbaycan dilində şeirlər yazırdılar. Qazı Bürhanəddinin divanının leksikası müasir Azərbaycan dili leksikasından fərqlənməsə də, o, digər türkdilli şairlərin divanlarının leksik quruluşundan fərqlənirdi.[223] "Həqiqi" təxəllüsü ilə Azərbaycan və fars dilində şeirlər yazan Qaraqoyunlu hökmdarı Cahanşahın dövründə Azərbaycan ədəbi dili möhkəmlənmişdir.[224] Digər bir XV əsr şairi Xətai Təbrizinin özü də azərbaycan dilində[225] şeirlər yazan Ağqoyunlu hökmdarı Sultan Yaquba həsr etdiyi "Yusif və Züleyxa" poeması azərbaycan dilində yazılmış ilk poemalardan biri hesab edilir.[225][226]Sultan Yaqubun sarayında həmçinin Əlişir Nəvai üslubu ilə azərbaycan dilində yazmış Kişvəri yaşayırdı. Şah İsmayılın dövründə məlik üş-şüara titulu almış Azərbaycan şairi Həbibi də Sultan Yaqubun sarayında təhsil almışdı.

Orta əsrlərdə Azərbaycanda tərcümə sənəti də inkişaf etmişdir. Bunun ilkin nümunələri Mustafa Zəririn “Sirətün-Nəbi”si və “Fütuhüş-Şam”ı, Şirazinin “Gülşəni-raz”ı, Təbrizinin “Əsrarnamə”sidir. XVI əsrə aid nümunələr Məqsudinin “Möcüznamə”si, Həzininin “Hədisi-ərbəin”i, Nişatinin “Şühədanamə”si və "Şeyx Səfi təzkirəsi” əsəri, naməlum müəllifə aid “Mənaqibi-Şeyx Səfi” və Mahmud Şirvaninin “Xəridətül-əcaib”idir.[227]

XVI əsrdə Səfəvi hökmdarları I İsmayılI Təhmasibin hakimiyyət dövrü inkişafın bu mərhələsində Azərbaycan türk dilinin və ədəbiyyatının tarixində ən parlaq dövr hesab edilir.[182] Şah İsmayıl "Xətai" ləqəbilə əsasən doğma[228] azərbaycan dilində,[229] qismən fars dilində yazmışdır. Onun oğlu Sam mirzə Səfəvi, həmçinin bəzi sonrakı müəlliflər iddia edir ki, o, azərbaycan dilində[182][230][231][228] yazdığı qədər farsca da yazıb, ancaq dövrümüzə onun farsca şeirlərinin az bir hissəsi gəlib çatıb. Şah İsmayıldan başlayaraq təqribən bir əsr boyunca Səfəvi imperiyasında azərbaycan dili sarayda, orduda və məhkəmədə istifadə edilib. Bu dövrdə İraqda yaşamış azərbaycanca[232][233], farsca[234], ərəbcə yazan Məhəmməd Füzuli Azərbaycan poeziyasının klassiki hesab edilir. Onun Azərbaycan dilində yazdığı əsərlərinə "Leyli və Məcnun", "Bəngü Badə", "Söhbətül Əsmar", "Şah və dilənçi", "Hədisi-ərbəin", "Hədiqətüs-süəda" və "Şikayətnamə" kimi əsərləri misal çəkmək olar. O, Azərbaycan poeziyasının inkişafında böyük rol oynayıb.[235][236]

Əhmədi Təbrizini Yusif və Züleyxa əsəri.png
Məhəmməd Füzulinin Leyli ilə Məcnun əsəri.png
Qovsi Tabrizi's poem-3.JPG
Soldan sağa: Əhmədi Təbrizinin "Yusif və Züleyxa" əsəri, Füzulinin "Leyli və Məcnun" əsəri, Qövsi Təbrizinin azərbaycan dilində divanı

XVII-XVIII əsrlərin məşhur şairlərinə Saib Təbrizi, Qövsi Təbrizi, Məhəmməd Əmani, Məlik bəy Avcı, Mirzə Saleh Təbrizi, Kəlbəli xan Müsahib-Gəncəvi, Mürtəzaqulu xan ŞamlıTəsir Təbrizi daxildir. Rüknəddin Məsud Məsihinin yazdığı “Vərqa və Gülşa” poeması orta əsrlər Azərbaycan poeziyasının ən gözəl romantik poemalarından biridir.[237] XVII əsrdə yaşamış II Abbas (Sani ləqəbi ilə) və onun tarixçisi və Şah Süleyman Səfəvinin vəziri Məhəmməd Tahir Vəhid Qəzvini azərbaycanca şeirlər yazırdı. Rey şəhərindən olan Tərzi Əfşar farsca və Azərbaycan türkcəsindəki yumoristik şeirlərdən ibarət kiçik divan müəlifi idi. Tərziçilik adlanan bu növ poeziya İsfahan sarayında məşhur idi.[182]

Siyasi hadisələrə görə XVIII əsrdə İranın Azərbaycan vilayətində türk ədəbiyyatı geriləsə də, şimalda müasir Azərbaycan türk ədəbiyyatı inkişaf etmişdir. Cənubda ədəbiyyat həm Azərbaycan, həm də fars dilində olmağa davam edir, şimaldakı şəhər mərkəzlərində isə ədəbiyyat yalnızca Azərbaycan dilində idi. XVIII əsrdə Şirvan məktəbindən çıxmış Azərbaycan şairlərimə Şakir Şirvani, Nişat Şirvani, Məhcur ŞirvaniAğa Məsih Şirvani daxildir. Bu dövrdə ədəbiyyatda şifahi xalq ədəbiyyatının aşıq poeziyasının təsiri artır. Ləzgi aşığı Küçxür Səid Şirvanda məşhur Azərbaycan aşıqları ilə görüşürdü. Buna görə də o, qoşma şəklində mahnılar yaza bilir, ana dili olan ləzgicə yazdığı qədər azərbaycanca da şeirlər yaza bilirdi.[238] Qarabağ xanlığının vəziri Molla Pənah Vaqif Azərbaycan ədəbiyyatında realizmin əsasını qoyur. Onun əsərlərinin əsas mövzusu sevi və insanın ruhi gözəlliyi idi.[237] Vaqifin dostu, Azərbaycan şairi Molla Vəli Vidadi isə onun əksinə olaraq düzlüyü, cəsarəti, ağıl və dərrakənin gücünü tərifləyir. daxili müharibələri və feodal qəddarlığını tənqid edirdi. Vaqif və Vidadinin yaradıcılığı XVIII Azərbaycan ədəbiyyatının zirvəsidir.[239] XVIII əsr ədəbiyyatının ən önəmli ədəbi abidəsi anonim müəllifin "Şəhriyar və Sənubər" xalq dastanı əsasında yazdığı "Şəhriyar" dastanıdır.[237] Ədəbiyyatın zəif dövrü olmasına baxmayaraq şiə ədəbiyyatı elegiyyə və təziələr şəklində geniş yayılmışdı. Belə dəfn nəğmələrinin məşhur müəllifləri Nizəməldin Məhəmməd Dehqaraqani, Seyid Fəttah İsraq Maraği, Hacı Xudaverdi Taib Xoy idi.[225]

Müasir dövr ədəbiyyatı[redaktə | əsas redaktə]

Yusif vazir chamanzaminli 1911.jpg
Ahmad Javad.jpg
Mushfig.JPG
Müasir Azərbaycan ədəbiyyatının görkəmli nümayəndələri: Yusif Vəzir Çəmənzəminli, Əhməd CavadMikayıl Müşviq

XIX əsrdə Şimali Azərbaycanın Rusiyanın tərkibinə daxil olması ilə Azərbaycanın yerli əhalisinin fars ənənəsindən rus-Avropa ənənəsinə doğru apardı. Bu dövrdə Qasım bəy Zakir, Mirzə Fətəli Axundov, Seyid Əzim Şirvani, Xurşidbanu Natəvan, Abbasqulu ağa Bakıxanov, Mirzə Şəfi Vazeh, İsmayıl bəy Qutqaşınlı, Cəlil Məmmədquluzadə kimi şair və yazıçılar yetişdi. XIX əsr İran Azərbaycanı ədəbiyyatının görkəmli nümayəndələrinə isə Əbülqasım NəbatiHeyran xanımı misal çəkmək olar. Şimali Azərbaycan və Cənubi Dağıstan arasındakı tarixi-mədəni əlaqələrin artması XIX əsrdə Dağıstan müəlliflərinin Azərbaycan dilində yazılmış əsərlərinin artmasına səbəb oldu. Ləzgi yazılı ədəbiyyatının banisi Etim Əmin doğma ləzgi və ərəb dili ilə birlikdə azərbaycanca da yazırdı.[240] Azərbaycan və ləzgi dillərində yazan Həsən Əlkədərinin 1892-ci ildə azərbaycanca yazdığı “Əsəri-Dağıstan” kitabı onun öz şərhləri, müşahidələri və şeir əlavələri ilə Dağıstan tarixi ilə bağlı Şərq yazılı məlumatlarını ehtiva edirdi.[241] Azərbaycan dilinə üstünlük verən digər dağıstanlı müəlliflər isə Dağıstanın xalq şairi Süleyman Stalski və Dərbənd aşığı Şaul Simendu idi.[242][243][244]

XX əsrin əvvəllərində Məhəmməd Hadi, həmçinin Hüseyn CavidAbbas Səhhət Azərbaycan ədəbiyyatında romantizmin əsası qoyur. Mirzə Ələkbər Sabir isə Şərqdə Sabir ədəbi məktəbinin əsasını qoyur. Bu məktəbin nümayəndələri Mirzə Əli Möcüz, Əli Nəzmi, Əliqulu Qəmküsar, Bayraməli Abbaszadə idi.[245]

İranda Qacarların Pəhləvilərlər əvəz edilməsi ilə Azərbaycan dilinin istifadəsi məhdudiyyətlərlə üzləşdi.[200] Ancaq buna baxmayaraq Məhəmməd Hüseyn Şəhriyar, Səməd Behrəngi, Behzad Behzadi kimi İran azərbaycanlıları doğma dillərində yazmağa davam etdilər. Azərbaycanca yazdığı “Heydərbabaya salam” poeması ilə şöhrətlənən Şəhriyarın yaradıcılığı hər iki ölkədə yüksək qiymətləndirildi. Onun yaradıcılığınını mövzularına Azərbaycan dilinin və onun məktəbdə öyrədilməsilə bağlı problemlər, Azərbaycan xalqının iki ölkə arasında parçalanması, 1945-47-ci illərdəki Cənubi Azərbaycan azadlıq hərəkatı daxil idi.[246] Uşaq ədəbiyyatı yazarı Səməd Behrəngi isə fars şairlərinin əsərlərini tərcümə edərək Azərbaycan ədəbiyyatını zənginləşdirdi.

Sovet dövründə Azərbaycan ədəbiyyatı yaradıcılıq azadlığını təhlükə hesab edən bir sistemlə idarə edilirdi. Azərbaycan yazıçıları və intellektuallarının fəaliyyətinə nəzarət edilir və onlar təqibə məruz qalırdı.[98] Bu dövrdə bir çox Azərbaycan yazıçıları Stalin repressiyasına məruz qaldı. 1927-ci ildə Azərbaycan Proletar Yazıçıları Assosiasiyası yaradıldı, 1932-ci ildə isə ləğv edildi. Həmin il Azərbaycan Yazıçılar Birliyi yaradıldı. Sovet dövrü Azərbaycanının yazıçılarına Rəsul Rza, Məmməd Səid Ordubadi, Süleyman Sani Axundov, Mirzə İbrahimov, Ənvər Məmmədxanlı daxildir. Bu dövrdə Səməd Vurğunun yığcam və diskrit üslubu Azərbaycan ədəbiyyatının müasir formasının formalaşmasına səbəb oldu, onu arxaizmlərdən təmizlədi.[247] XX əsrin sonlarına yaxın Bəxtiyar Vahabzadə 70 şeir məcmuəsi və 20 poeması ilə şöhrət qazandı. Onun “Gülüstan” poeması Rusiya və İran arasında bölünən Azərbaycan xalqı və onun birləşmək arzusuna həsr edilib.[248]

Musiqi[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Azərbaycan musiqisi

Milli musiqi alətləri[redaktə | əsas redaktə]

Mirzə Sadıqın ansamblı

Azərbaycan musiqi incəsənətinin ustaları — Əlixan Təbrizi və Rzadəddin Şirvani müvafiq olaraq şuştəri və şeşxananı icad edib. Türk səyyahı Övliya Çələbi məlumat verir ki, dövrün məşhur sazandarı Naxçıvanlı Murad ağa Osmanlı sultanı III Murad tərəfindən Konstantinopola köçürülüb.[249]

Azərbaycanın simli musiqi alətlərinə qopuz, çoğur, çəqanə, bərbət, çəng, rud, səntur, tar, kamança, qanun, saz, Şirvan tənburu daxildir. Azərbaycan aşıqlarının öz ifalarında istifadə etdiyi saz qopuzun yerinə istifadə edilməyə başlayıb və Azərbaycan sazı son formasını Şah İsmayıl Xətainin dövründə (XVI əsr) alıb.[250]

Digər bir simli musiqi aləti, Azərbaycan mədəni kimliyinin formalaşmasında önəmli rol oynayan və Azərbaycan musiqisinin simvolu olan tar Azərbaycan muğamının ifasında istifadə edilir.[128][251] Azərbaycanda tar XVIII əsrdən məhşur olub.[252] İranika ensiklopediyasına görə Azərbaycan musiqi sənəti Qafqazın digər regionlarında, xüsusilə muğam sistemini və tar və kamança kimi musiqi alətlərini mənimsəyən ermənilər arasında ifa edilirdi.[253] XIX əsrdə Mirzə Sadıq tərəfindən təkmilləşdirilən Azərbaycan tarı çox sürətli şəkildə İran Azərbaycanında, Ermənistanda, Gürcüstanda, bir müddət sonra isə Dağıstanda, Türkmənistanda, Özbəkistanda, Tacikistanda və Türkiyədə populyar olmuşdur.[254]

Azərbaycanın zərb musiqi alətlərinə nağara, qaval, dəf, dümbək, laqqutu daxildir. Nağaranın ölçülərinə görə fərqləndirilən növləri mövcuddur: qoşanağara, böyük nağara, qoltuq nağara, cürə nağara. Qaval isə tar və kamança ilə birlikdə muğam üçlüyündə istifadə edilən alətlərdən biridir. Laqqutu Azərbaycanda Lerik , Astara, Masallı, Lənkəran, Cəlilabad rayonlarında daha çox istifadə edilən, iki dördbucaq ağac qutudan ibarət zərb alətidir.[249]

Azərbaycanın nəfəsli musiqi alətlərinə tulum, ney, zurna, balaban, tütək daxildir. Azərbaycan xalqının milli musiqi aləti olan balaban həm İranın Şərqi Azərbaycan ostanında, həm də Azərbaycan Respublikasında düdük adlanır.[255][256][249][257][258][259]

Ənənəvi musiqi[redaktə | əsas redaktə]

Qurbani.png
Khasta Qasim.jpg
Ashig Alesger.jpg

Aşıqların repertuarı dastanlarla məhdudlaşmır. Janrlar fərqli olsa da, mövsu baxımından konkretdir, sosial mövzularda yazılır. Aşıqlar nağıl, sevgi mövzusunda lirik mahnılar, gözəlləmələr, ustadnamələr, satirik mahnılar bilirlər. Aşıqlar müxəmməs və dübeyt kimi poetik formalarda, həmçinin geniş surətdə dodaqdəyməz kimi şeir formalarında əsərlərini yaradırdılar. Göyçəli Aşıq Ələsgər kimi bir çox aşıqlar 50-60 dastanı, onlarca hekayə və nağılı yadda saxlaya bilirdilər.[249] Müasir Azərbaycanda professional aşıqlar iki kateqoriyaya bölünür: ifaçı olan aşıqlar və şair-aşıqlar. İfaçı aşıqlar peşəkar nağıl danışanlar kimi bədii yaradıcılıqla məşhur olmurlar. Bacarıqlarına və doğma folkloru başa düşmə qabiliyyətlərinə görə onlar dastan və hekayətlərdə, xüsusilə onların nəsr hissələrində dəyişikliklər edirlər. Bədii yaradıcılıqla məşğul olan şair-aşıqlar isə Azərbaycanda ustad adlandırılır və şagirdlərinə aşıq olmağın əsaslarını öyrədirlər. Ustad aşıqlara Qurbani, Aşıq Abbas Tufarqanlı, Xəstə Qasım, Aşıq Valeh, Aşıq Ələsgər, Aşıq Hüseyn Bozalqanlı və başqaları daxildir. Onlar yalnız Azərbaycan aşıq sənətinə deyil, həmçinin Azərbaycan yazılı ədəbiyyatına böyük təsir ediblər.[260] Aşıq musiqisi Azərbaycan Respublikasının Gəncə, QarabağNaxçıvan, həmçinin Salyan ərazilərində, Cənubi Azərbaycanın Təbriz, Qaradağ, Marağa, XoyUrmiya ərazilərində yayılıb.[261] Tariyel Məmmədov isə 11 aşıq məktəbinin adını çəkirː Göyçə, Tovuz, Borçalı, Gəncə-Şəmkir, Şirvan, Qarabağ, Qaradağ, Təbriz, Urmiya, ÇıldırDərbənd.[262]

Muğam Azərbaycan musiqi sənətinin əsas janrlarından biridir. Erkən dövrlərdə muğam ərəb maqamı, türk makamı və fars dəsgahının daxil olduğu geniş Orta Şərq ənənəsinin bir hissəsi kimi tədqiq edilirdi. Ancaq indi isə dinləyicilərin muğamla müasir azərbaycanlıların həyatının daxili bir hissəsi kimi tanış olmaq şansı var.[263] Azərbaycanda muğam əsasən tar, kamançaqaval ifaçılarından ibarət muğam üçlüyü müşayiətində ifa edilir. Çox vaxt qaval çalan həm də xanəndəlik edir. [264] Hazırda Azərbaycan muğamına 7 əsas muğam (Rast, Şur, Segah, Çahargah, Bayatı-Şiraz, Şüştər, Hümayun, Kürd-Ovşarı), zərbi muğamlar (Heyratı, Arazbarı, Səmayi–Şəms, Mənsuriyyə, Mani, Ovşarı, Heydəri, Qarabağ şikəstəsi, Kəsmə şikəstə) və rast muğamları (Mahur–Hindi, Orta Mahur, Bayatı-Qacar, Dügah) daxildir. Məşhur muğam ifaçılarına Səttar, Cabbar Qaryağdıoğlu, Məcid Behbudov, Xan Şuşinski, Bülbülcan, Seyid Şuşinski, Keçəçioğlu Məhəmməd, Zülfü Adıgözəlov, Şövkət Ələkbərova, Alim Qasımov, Sadıqcan, Qurban Primov və başqaları daxildir. Muğam oxuyanların çoxu Qarabağdandır.[265]

Meyxana Azərbaycan xalq musiqili-poetik yaradıcılıq nümunəsidir, xüsusi reçitativ (vokal musiqi əsərinin tərkibinə daxil olan danışıq; mahnı arasındakı danışıq) improvizasiya və ritmik poeziyadır.[266] Meyxanada iki və daha artıq meyxanaçı müşayiət şəklində bədahətən söyləyir. Meyxananın tarixi orta əsrlərə şairlər, musiqiçilər və dərvişlərin öz əsərlərini ritm tutaraq musiqi ilə oxuduqları dövrlərə gedib çıxır.[267] SSRİ dövründə Əliağa Vahid meyxananı yazılı ədəbiyyata gətirir.[268]

Müasir musiqi[redaktə | əsas redaktə]

Inside maestro niyazi.jpg
Müslüm Maqomayev.jpg
Vaqif Mustafazadə.jpg
Soldan sağa: Azərbaycan müasir musiqisinin görkəmli nümayəndələri Niyazi, Müslüm MaqomayevVaqif Mustafazadə

1907-ci ildə ”Leyli və Məcnun”u bəstələyən Üzeyir Hacıbəyov Azərbaycan opera sənətinin əsasını qoydu. Bu opera nəinki Azərbaycanda, həmçinin İslam aləmində yazılan ilk opera idi.[108][269] Onun ən məşhur operettası 1913-cü ildə yazdığı ”Arşın mal alan” musiqili komediyasıdır. 40-cı illərdə "Xosrov və Şirin" (Niyazi), "Vətən" (Cövdət Hacıyev) və Qara Qarayev), "Nizami" (Əfrasiyab Bədəlbəyli) və s. operalar yazıldı. 1972-ci ildə Şəfiqə Axundova "Gəlin qayası" operasını yazaraq Azərbaycanda ilk opera yazan qadın bəstəkar oldu.[270] Azərbaycan operasının müasir dövründə isə Süleyman Ələsgərov (”Bahadır və Sona”, ”Solğun çiçəklər”), Cahangir Cahangirov (”Xanəndənin taleyi”, ”Azad”), Vasif Adıgözəlov (”Ölülər”, ”Natəvan”), Ramiz Mustafayev (”Vaqif”), Zakir Bağırov (”Aygün”), Nazim Əliverdibəyov (”Cırtdan”) və başqalarının yazdığı operalar səhnələndi.

1930-cu illərdə, bəstəkar Tofiq Quliyevlə drijor Niyazi Bakıda ilk caz orkestrını qurduğu dövrdə Azərbaycan cazı ortaya çıxdı. Buna baxmayaraq, Azərbaycan cazının banisi Vaqif Mustafazadədir. O, Azərbaycan milli musiqisi ilə caz elementlərini sintez edərək yeni musiqi janrı — caz-muğamı yaratmışdır.[271]

Asəf Zeynallının 1931-ci ilə aid “Fraqmentlər” süitası Azərbaycan simfonik musiqisinin ilk nümunəsi hesab edilir.[272] Qara Qarayev 1943-cü ildə dramatik və lirik təsvirlərin iti təzadlarıyla xarakterizə edilən “1-ci simfoniya”sını yazdı. Onun 1946-cı ilə aid, faşizm üzərində qələbə münasibətilə yazılmış “2-ci simfoniyası”nda isə Azərbaycan musiqi ənənələri klassik üslubla birləşmişdir. 1948-ci ildə Fikrət Əmirov simfonik muğam janrını yaratdı. O, 3 simfonik muğamın: "Şur", "Kürd-ovşarı" və "Gülüstani Bayatı-Şiraz"ın müəllifidir. Bu janrda muğam dəstgaha xas olan bir çox xüsüsusiyyətlər istifadə olunur.[273] Fikrət Əmirovdan başqa simfonik muğam janrına Niyazi, Süleyman Ələsgərov, Asəf Zeynallı, Eldar Mansurov, Arif Məlikov, Aqşin Əlizadə, Fərəc Qarayev, Vasif Adıgözəlov, Tofiq Bakıxanov müraciət etmişdir. Qara Qarayevin “Leyli ilə Məcnun” simfonik poeması isə Azərbaycanda lirik-dramatik simfoniyanın başlanğıcı olmuşdur.[274]

Azərbaycan pop musiqisinin yaranması XX əsrin ortalarına təsadüf edir. 1956-cı ildə Azərbaycan Dövlət Estrada Orkestri, 1957-ci ildə Tofiq Əhmədovun rəhbərlik etdiyi "Biz Bakıdanıq" estrada ansamblı Azərbaycan estrada sənətinin inkişafında mühüm rol oynamışlar.[275][276] Sonralar Natəvan Şeyxova, İlhamə Quliyeva, Rauf Adıgözəlov, Mobil Əhmədov, Yalçın Rzazadə, Mübariz Tağıyev, Akif İslamzadə, Flora Kərimova, Elmira Rəhimova Tofiq Əhmədovun rəhbərlik etdiyi estrada orkestrinə qədəm qoydular.[277] 1961-ci ildə "Qaya" kvarteti Azərbaycanda və SSRİ-də böyük uğurlara imza atmışdır.[278] Bu dövrdə klassik pop-xalq musiqisi, o cümlədən Rəşid Behbudov, Müslüm Maqomayev, Polad Bülbüloğlu, Anatollu QəniyevŞahlar Quliyevin yaradıcılığı estrada sənətini zənginləşdirmişdir.[279][280] 1970-ci illərdə Mirzə Babayev, Flora Kərimova, Şövkət Ələkbərova, Oqtay Ağayev kimi klassik pop sənətçiləri böyük uğurlar əldə etmişdi.[281][282][283] Tofiq Quliyev tərəfindən yaradılan və 1980-cı illərdə "Bakı Payızı” Beynəlxalq festivalı Azərbaycan pop musiqisində yeni musiqi "dalğasının" yaranmasında böyük rol oynamışdır.[284] Festival Almaz Ələsgərova, Faiq Ağayev, Aygün Kazımova, Sərxan Sərxan, Samir Bağırov, Zülfiyyə Xanbabayeva, İlqar Xəyal kimi sənətçilərin erkən inkişafında mühüm rol oynamışdır.[285][286] 2011-ci ildə Eldar QasımovNigar Camal duetinin ifa etdiyi "Running Scared" adlı mahnı Azərbaycanın Avroviziyada ilk qalibiyyəti olaraq yarışmanın tarixinə düşmüşdür.[287]

Azərbaycanda rok 1960-cı illərdən yaranmağa başlamışdır. Azərbaycanın məşhur rok qruplarına "Eskulap", "Xürrəmilər", "Üç alov", "Eksperiment OK", "Aşıqlar", "Coldünya", "Unformal" misal göstərilə bilər.[288][289]1980-ci illərdə isə Azərbaycanda rep inkişaf etməyə başlamışdır. 1983-cü ildə ildə Çingiz Mustafayev Azərbaycan dilində yazılmış ilk rep janrlı mahnını — "Dünənki keçdi"i səsləndirmişdir.[290] 2000-ci illərdə "Mən də varam" kimi televiziya verilişləri və kütləvi repçilərin ortaya çıxmasına baxmayaraq, yalnız Elşad Xose, UranHüseyn Dərya kimi repçilər böyük uğur əldə etmişdir.[291][292][293][294]

Rəqs[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Azərbaycan rəqsləri

Azərbaycan rəqsləri

Azərbaycan ərazisində milli rəqs incəsənətinin ortaya çıxması və formalaşması uzun əsrlər boyu davam edib. “Qodu-qodu”, “kosa-kosa” və “Xıdır İlyas” kimi kütləvi icra edilən mərasim rəqslərinin tarixi qədim dövrlərə gedib çıxır. Orta əsrlər dövründə bu mərasim rəqslərindən milli rəqslərin müxtəlif şəkilləri formalaşıb. Azərbaycan ərazisində mövcud olmuş dövlətlərin saraylarında bacarıqlı rəqs ansamblları var idi. "Turacı" rəqsiylə bağlı əfsanəyə görə Qarabağ xanı Nəcəfqulunun rəqqası xanın oğlunun toyunda rəqs sənətinin çox incə, çox gözəl möcüzələrini nümayiş etdirərkən bu mənzərəyə heyran qalmış xan ucadan demişdir:"Sən lap turac kimi oynayırsan." O vaxtdan bəri həmin rəqqasın oynadığı rəqs "Turacı" adlandırılmışdır.[295] XIX əsr rus etnoqrafı İvan Şopen öz əsərində "mirzəyi" və güvəng kimi qadın rəqslərini təsvir edirdi.[296] XIX əsrin sonlarına qədər Şamaxıda əyləncə qruplarında işləyən rəqqasələr — Şamaxı rəqqasələri olmuşdur. Bu qruplar Hindistanda, xüsusilə Böyük Moğol İmperiyası dövründə Hindistan zadəganlarına xidmət etmiş təvaiflərə bənzər şəkildə işləyirdilər.[297]

1920-ci ildə respublikada Sovet hakimiyyətinin qurulmasından sonra milli rəqslər yeni insanın mənəvi dünyası, ideologiyası və əmək fəaliyyətini əks etdirən yeni mövzular əldə etdi. “Pambıqçıların rəqsi”, “məhsul rəqsi”, “balıqçıların rəqsi”, “kosmik rəqs” kimi yeni rəqslər ortaya çıxdı. "Mirzəyi", "Uzundərə" kimi qədim qadın rəqslərini qorumaq istəyiylə yanaşı həmçinin yeni rəqslər ortaya çıxdı.[298] "Azərbaycan milli rəqsləri" məcmuəsinə görə Dağlıq Qarabağ ərazisindəki Uzundərə adlı ərazi ilə bağlı "Uzundərə" rəqsi azərbaycanlılarla sıx qonşuluqda yaşamağın nəticəsi olaraq Qarabağ erməniləri arasında da yayıldı.[299] Bəzi Azərbaycan rəqslərinin adı Azərbaycanda mövcud olmuş tayfalar və ellərlər bağlıdır. Məsələn, "tərəkəmə" rəqsi azərbaycanlıların etnoqrafik qrupu olan tərəkəmələrlə, "Xançobanı" rəqsi isə Şamaxı xanlığını idarə etmiş Xançobanlı eli ilə bağlıdır.[300]

Mövzu baxımından Azərbaycan rəqsləri müxtəlifdir, əmək (“çobanı”), mərasim (dini mərasimlə bağlı, təqvimlə bağlı, toyla bağlı), məişət (“mirzəyi”, “turacı”), qəhrəmanlıqla bağlı — hərbi (“cəngi”), xorovod-oyun (“yallı”, “halay”) və s. növləri var. Ən məşhur rəqslər “tərəkəmə” (köçərilərin rəqsi), “qıtqılıda”, toylarda və yalnız qadınların iştirak etdiyi məclislərdə icra edilən “innabı”, “ceyran balası”, “yallı”dır. Azərbaycan xalq rəqsi, bir qayda olaraq, 3 hissədən ibarət olur. Birinci hissə sürətli, dairə üzrə olur. İkinci hissə lirikdir, rəqqas sanki yerində donub qalır (“süzür”), korpus qəti və vüqarlı tərzdə dik tutulur. Üçüncü hissədə yenə dairə üzrə rəqs, sürətli, təntənəli və böyük emosional coşğunluqla səciyyəvi olur. Rəqslər Azərbaycan milli musiqi alətlərinin müşayiətilə icra edilir: zurnaçılar triosu (iki zurna və bir nağara), sazandarlar triosu (tar, kamança, dəf) və s. Qadın və kişi rəqsləri bir-birindən kəskin şəkildə fərqlənir.[301][298]

Qadınlar tərəfindən təqdim edilən rəqslər yavaş, lirik ("turacı", "uzundərə" və s.) və ya sevincli-qızğın ("tərəkəmə" və s.), kişilər tərəfindən təqdim edilən rəqslər isə təntənəli-əzəmətli ("mirzəyi" — müdriklik rəqsi, yaşlılar tərəfindən icra edilir, və s.), hərarətli-sürətli ("qaytağı", "əsgərani" və s.) olur. Rəqs melodiyasının xarakterik musiqi həcmi (6/8) həm müxtəlifliyi, həm də ritmik fiqurların kəskinliyi ilə xarakterizə olunur (punktir ritmlər, sinkopalar).[302] Qadınların ifa etdiyi rəqsin inkişafı geyimdən çox asılıdır. Rəqqasənin yubkasının uzunluğu ayaz hərəkətlərinin rəvanlığını təyin edir, onun bütün diqqəti isə qolun və bədənin yuxarı hissəsinin (çiyinlər, baş, üz mimikası və s.) texnikasındadır. Kişilərin rəqsində isə ayaq texnikası önəmli rol oynayır. Çəkisi az olan rəqqas barmaqlarının üzərində dayana bilir (“qazağı” rəqsində olduğu kimi).[298]

Balet[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Azərbaycanda balet

Azərbaycanda müasir professional balet sənətinin mənşəyi milli opera və operettanın inkişafı ilə əlaqədardır. XX əsrin əvvəllərində Bakı teatrlarında səhnəyə qoyulan milli operalarda və musiqili komediyalarda xoreoqrafik nömrələr icra edilirdi. Bu dövrdə həmçinin Qu gölüJizel kimi klassik baletlərdən səhnələr ifa edilirdi.[298]

İlk Azərbaycan baleti 1940-cı ildə səhnələşdirilən Əfrasiyab Bədəlbəylinin "Qız qalası"dır.[303] 1952-ci ildə isə Qara Qarayevin "Yeddi gözəl" baletinin səhnəyə qoyulması Azərbaycan balet sənətində yeni musiqi dramaturgiyasının əsası qoyulmuşdur. Bu əsərlə birlikdə Qara Qarayevin "İldırımlı yollarla" baleti Azərbaycanın teatr sənətinin dünyada şöhrət tapması işinə xidmət etmişdir.[303] Həmin ildə Soltan Hacıbəyov müasir insanların həyatından bəhs edən "Gülşən" baletini yazmışdır.[304] Arif Məlikovun 1961-ci ildə yazdığı "Məhəbbət əfsanəsi" baleti nəinki Azərbaycanın, eləcə də dünyanın bir çox ölkələrinin opera teatrlarının repertuarında möhkəm yer tutmuşdur.[303] 1968-ci ildə Süleyman Sani Axundovun eyniadlı hekayəsi əsasında yazılmış “Qaraca qız” baleti Azərbaycan Dövlət Akademik Opera və Balet Teatrının səhnəsində tamaşaya qoyulmuşdur.[305] Bu balet həm də uşaqlar üçün yazılmış ilk böyük səhnə əsəridir.[305] 2000-ci illərdə balet janrı Xəyyam Mirzəzadənin "Ağlar və qaralar", Aqşin Əlizadənin "Qafqaza səyahət" və Polad Bülbüloğlunun "Eşq və ölüm" və bir sıra yeni əsərlərlə zənginləşmişdir.[304]

Teatr[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Azərbaycan teatrı

Azərbaycan teatr incəsənətinin mənşəyi qədim xalq şənlikləri və oynamalarına gedib çıxır.[306][307] Azərbaycan xalq oyunlarında (Gizlən qaç), oyun mahnılarında (kəpənək, bənövşə), toy mərasimlərində (nişan, duvaq qapma, toy), bayramlarda (Novruz – yazın gəlməsi, kevsec – qışa hazırlıq) teatr fəaliyyətinin müxtəlif formaları ortaya çıxır.[308]

Məhərrəm ayında icra edilən Şəbih tamaşaları meydan tamaşalarının bir növü olmaqla birlikdə həm formaca, həm də mənaca dini xarakter daşıyır və bir misteriya tamaşası olaraq Yaxın və Orta Şərqdə, o cümlədən Azərbaycanda geniş yayılmışdır.[309]

Kişilərin kollektiv şəkildə icra etdiyi yallı rəqsi, təlxəklərin, kəndirbazların, muxraduzd və muxrabazların performansı, dərvişlərin, ilan oynadanların tamaşası teatr tamaşalarının ilkin forması idi. “Kosa-kosa”, “Qaravəlli”, “Şah Səlim”, “Keçəl Pəhləvan”, “Ceyran xanım”, “Maral oyunu”, “Xan-xan”, “Tapdıq çoban”, “Tənbəl qardaş” kimi səhnələşdirilmiş epizodların da Azərbaycan teatrının formalaşmasında mühim əhəmiyyəti var. İran Azərbaycanında isə Novruz bayramının və yazın gəlməyini müjdələmək üçün oynanılan "təkə" oyunu məşhurdur.

Milli Azərbaycan teatrı XIX əsrin ikinci yarısında ilk Azərbaycan dramaturqu Mirzə Fətəli Axundovun əsərləri əsasında yaranıb. İlk professional teatr performansı 23 mart 1873-cü ildə göstərilib. Performansın təşəbbüsçüləri realnı məktəbi pedaqoqu Həsən bəy Zərdabi və məktəbin şagirdi Nəcəf bəy Vəzirov idi. Məktəbin şagirdləri Axundovun 1851-ci ildə yazdığı[310]Sərgüzəşti-vəziri-xani-Lənkəran” pyesini oynayırdılar. 17 aprel 1873-cü ildə Axundovun digər komediyası — "Hacı Qara" nümayiş edildi.[311] 1892-ci ildən başlayaraq Şuşada Axundovun komediyalarının da daxil olduğu həvəskar tamaşalar göstərilirdi.[312]

1892-ci ildə həmçinin Haşım bəy Vəzirovun “Evlənmək su içmək deyil” tamaşası da həvəskarlar tərəfindən ifa edildi. Ancaq bu tamaşa mövhumatçı düşüncədə olanlar tərəfindən dağıdıldı, aktyorlar arxa qapıdan qaçmalı oldular. Müsəlman ruhanilər ədəbiyyat və teatrı yaramaz iş hesab edir, keçirilən tamaşalara mane olmağa çalışırdılar.[313] 1896-cı ildə Şuşada Əbdürrəhim bəy Haqverdiyevin “Dağılan tifaq” tragediyası ifa edildi. 1904-cü ildə Uilyam Şekspirin “Otella” tamaşası həvəskarlar tərəfindən ifa edildi. Əsəri tərcümə edən və Otello rolunun ifaçısı Haşım bəy Vəzirov idi.

XIX əsrin axırına qədər Nuxa, Gəncə, Şamaxı, Naxçıvan kimi şəhərlərdə azərbaycanca tamaşalar ifa edilirdi. Teatr tamaşalarını təşkil edənlər Axundov məktəbinin davamçısı olan Nəcəf bəyHaşım bəy Vəzirovlar, Nəriman Nərimanov, Əbdürrəhim bəy Vəzirov, Cəlil Məmmədquluzadə, Süleyman Sani Axundov idi.

1888-ci ildə Bakıda Sultan Məcid QənizadəNəriman Nərimanovun iştirakı ilə teatr truppası quruldu. 1897-ci ildə ilk professional kollektiv — “Müsəlman dramatik truppası” quruldu. Bu dövrdə Nəcəf bəy Vəzirovun "Yağışdan çıxdıq yağmura düşdük", "Müsibəti–Fəxrəddin", Əbdürrəhim bəy Haqverdiyovun "Bəxtsiz cavan", “Ağa Məhəmməd şah Qacar”, "Pəri-cadu", Nəriman Nərimanovun “Nadir şah” pyesləri feodal cəmiyyətinin adətlərini, mülkədar-kapitalist sistemin qəddarlığını, cəhalətpərəstliyi və dini fanatizmi ifşa edirdi.[314]

1919-cu ildə Bakıda Azərbaycan Dövlət Akademik Milli Dram Teatrı[306], 1922-ci ildə Tiflisdə Azərbaycan Teatrı[315], 1928-ci ildə İrəvanda Azərbaycan Teatrı yaradıldı.[316] Dövlət dram teatrından SSRİ xalq artistləri olan Mirzəağa Əliyev, Sidqi Ruhulla, Adil İsgəndərov, Mərziyyə Davudova, Hökumə Qurbanova, Azərbaycan SSR-in xalq artistləri Fatma Qədri, Nəsibə Zeynalova, əməkdar artistlər Ülvi Rəcəb, Konstantin Adamov, Aleksandr Alleqrov çıxdı. Həmçinin teatr dekorativ incəsənəti inkişaf etdi (R. Mustafayev, S. Şərifzadə, N. Fətullayev, K. Kazımzadə).[317]

Kinematoqraf[redaktə | əsas redaktə]

Arşın mal alan filminin posteri (1945).JPG
O olmasın bu olsun.jpg
"Arşın mal alan" və "O olmasın, bu olsun" filmlərinin posterləri

Azərbaycan kinemotoqrafiyasının əsası 2 avqust 1898-ci ildə qoyulmuşdur.[318] Rus kinematoqrafisti Aleksandr Mixayloviç Mişon Azərbaycanda "1898-ci il avqustun 4-də Balaxanıda neft fontanı" və "Bibiheybətdə neft fontanı yanğını" kimi qısametrajlı sənədli filmlər çəkmişdir. 1916-cı ildə İbrahim bəy Musabəyovun "Neft və milyonlar səltənətində" romanı əsasında eyniadlı ilk Azərbaycan bədii filmi, 1917-ci ildə Üzeyir Hacıbəyovun "Arşın mal alan" operettası əsasında ilk Azərbaycan kinokomediyası çəkilmişdir.[319] 1923-cü ildə təsis olunan Azərbaycan Dövlət Foto-Kino İdarəsi[320] müxtəlif adlar daşısa da, 1961-ci ildən etibarən Cəfər Cabbarlı adına "Azərbaycanfilm" kinostudiyası adını alır.[321] 20-ci illərdə Azərbaycan kinosunun mövzuları cəhalətə qarşı mübarizə, inqilab, qadın azadlığı idi. 1929-cu il də Amo Bek-Nazarovun rejissorluğu ilə çəkilmiş "Sevil" filmi Azərbaycan qadınını real şəkildə təsvir edirdi. Bu dövrdə həmçinin Bakıdakı yaşayışı, neft sənayesini təsvir edən filmlər çəkilirdi. 30-cu illərin əvvəllərində məişət və tarixi-inqilabi mövzulu filmlər istehsal edilirdi.[322]

1936-cı ildə Boris Barnetin rejissorluğuyla ilk Azərbaycan səsli filmi olan "Mavi dənizin sahilində" çəkilmişdir.[323] Böyük Vətən müharibəsi dövründə (1941-1945) müharibə qəhrəmanlarına aid "Vətən oğlu" və "Bəxtiyar" kinonovellaları, "Sualtı qayıq T-9" bədii filmi çəkilmişdir. "Arşın mal alan" operettasınin 1945-ci il ekranizasiyası 136 ölkədə göstərilir və 86 dilə tərcümə edilir.[324] Yalnız SSRİ-də 16 milyondan çox izləyici toplayan filmin yaradıcı kollektivi Stalin mükafatı ilə təltif edilir.[325] 40-cı illərin sonu—50-ci illərin əvvəllərində "Fətəli xan" və "Bakının işıqları" kimi bədii-sənədli və publisistik filmlər çəkilmişdir.[322]

50-ci illərin sonu—60-cı illərin əvvəllərində "Qızmar günəş altında", "Onun böyük ürəyi", "Ögey ana", "Onu bağışlamaq olarmı?", "Böyük dayaq", "Telefonçu qız" kimi fərqli peşə sahiblərinin əməyini əks etdirən filmlər çoxluq təşkil etmişdir. 60-cı illərin əvvəllərində Koroğlu dastanının əsasında çəkilmiş eyniadlı filmMəhəmməd Füzulinin Leyli və Məcnun əsəri əsasında çəkilmiş "Məhəbbət dastanı" filmi ilə Azərbaycan kimetoqrafında rəngli filmlərin istehsalı genişlənir.[322]

Arşın mal alan filmindən sonra “Görüş”, “O olmasın, bu olsun”, “Romeo mənim qonşumdur”, “Əhməd haradadır?”, “Ulduz”, 1965-ci il "Arşın mal alan" ekranizasiyası, “Qaynana” kimi filmlərlə musiqili komediya janrı Azərbaycan kinematoqrafında üstünlük təşkil etmişdir. 70-ci illərin sonu—80-ci illərdə İkinci Dünya müharibəsi ilə bağlı “Bizim Cəbiş müəllim”, “Şərikli çörək” kimi filmlər çəkilmişdir. 80-ci illərdə Azərbaycan kinosunda mənəviyyat və əxlaq mövzusu önə çıxmışdır. Bu dövrdə “Park”, “Özgə ömür, “Ölsəm, bağışla”, “Gümüşü furqon”, “Babamızın babasının babası”, “Bağ mövsümü”, “Gümüşgöl əfsanəsi”, “Burulğan”, “Təxribat” kimi filmlər işıq üzü görmüşdür.[322]

Azərbaycanın müstəqilliyini əldə etdikdən sonra, 90-cı illərdə Azərbaycan filmlərinin sayı digər dövrlərlə müqayisədə azalır. Ancaq bu dövrdə “Yarasa” və “Özgə vaxt” kimi önəmli mövzulara həsr edilmiş filmlər də çəkilmişdir. Müstəqillik dövründə Heydər Əliyevin həyatından bəhs edən sənədli filmlər çəkilmişdir. Bunlardan biri də Vaqif Mustafayevin çoxseriyalı "H.Əliyev" filmidir.[322] Bu dövrdə üstünlük verilən digər bir mövzu isə vətənpərvərlik olmuşdur. "Ağ atlı oğlan", "Ümid", "Fəryad", "Arxada qalmış gələcək", "Yalan" kimi filmlər bu mövzud çəkilmiş örnəklərdir.[326] 2007-ci ildən başlayaraq "Qafqaz", "Qala", "Sahə", "Buta", "Çölçü", "Nabat" kimi Azərbaycan filmləri ən yaxşı xarici film üzrə Oskar mükafatına təqdim edilmiş və heç biri namizəd ola bilməmişdir.[327][328][329][330]

Animasiya[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Azərbaycan animasiyası

1933-cü ildə "Azərbaycanfilm" studiosu "Lökbatan" və "Neft simfoniyası" filmlərində texniki animasiyadan istifadə etməsi ilə Azərbaycanda animasıyanın əsası qoyuldu. 1935-ci ildə "Abbasın bədbəxtliyi" adlı ilk Azərbaycan cizgi film çəkildi.[331] 28 fevral 1969-cu ildə eyniadlı Azərbaycan xalq nağılına əsaslanmış "Cırtdan" cizgi filmi istehsal edildi. 1970-ci illərdə "Ayı və siçan", "Tülkü həccə gedir", "Bulud niyə ağlayır?", "Göyçək Fatma", "Pıspısa xanım və Siçan bəy", "Kirpi balası və alma" kimi 20-dən çox animasiya filmi çəkildi.[332]

1980-ci ildə "Yaz oyunları", "Cücələrim", "Sən belə cımbılısan", "Nar ağacının nağılı", "Xrizantema yarpağı", "Çətin məsələ" kimi animasiya filmləri istehsal edildi. Ancaq cizgi filmlərinin keyfiyyəti əvvəlki kimi deyildi. Şəxsi profesionallığın aşağı olması və texniki avadanlığın, xüsusi boyaların çatışmazlığı bunun əsas səbəblərindən idi.[332]

90-cı illərdə "Bir dəfə", "İthaf", "Oda", "Kitabi Dədə Qorqud. Səkrəyin dastanı", "Karvan", "Dəniz səyahəti" kimi cizgi filmləri "Azanfilm" tərəfindən çəkilmişdir. 2008-ci ildə Azərbaycan animasiyasının 75 illiyi qeyd edilmişdir.[332]

Adət-ənənə[redaktə | əsas redaktə]

Ailə[redaktə | əsas redaktə]

Azərbaycan ailəsi. XX əsrin əvvəlləri

XX əsrin əvvəllərinə qədər azərbaycanlılar arasında patriarxal ailə quruluşu xarakterik idi. Ailənin başçısı arvadın cehizi istisna olmaqla ailənin bütün daşınar və daşınmaz əmlakının sahibi idi. Ailə başçısının vəziyyəti olmayanda mülk şəriətə uyğun bölünürdü. Məsələn, oğlan övladı qız övladına çatan mülkün iki qatını alırdı. Ailə başçısının dul arvadı bütün mülkün səkkizdə birini və şəxsi əşyalarını alırdı.[333]

İnqilabdan əvvəl Azərbaycanda ağsaqqallar kənd həyatında və ayrı-ayrı ailələrin həyatında məsləhətçi və vasitəçi kimi önəmli rol oynayırdı. Gənclərin və uşaqların, həmçinin qadınların (ağbirçəklər istisna olmaqla) bu və ya digər məsələnin müzakirəsində iştirak etmək hüququ yox idi. Ailə münasibətlərində kiçik həmişə böyüyə tabe olurdu. Hal-hazırda da yaşlılara hörmət azərbaycanlıların ailəvi və ictimai həyatının bir elementidir.[333]

İnqiliabdan əvvəl Azərbaycan ailəsində kişinin rolu qadınınkından daha üstün idi. Qız ata evində öz anasına və ya nənəsinə tabe idi. Gəlin isə evdəki yaşca daha böyük ev sahibəsinə (qayınana və ya böyük qayının arvadı) tabe idi. Təzə evlənənlər ərin ailəsinin evində yaşayanda gəlin ailədəki kişilərdən çəkinməli, ailənin yaşlı üzvlərinin oturduğu otağa daxil olmamalı idi. Ucadan danışmaq və ya gülmək ədəbsizlik sayılırdı.[333]

Uşaqlara baxmaq tamamilə ananın məsuliyyətində idi. Ailədə oğlan uşağının yeri qızınkından fərqli idi. 6-7 yaşına çatan oğlan uşağının tərbiyəsi ilə baba, ata və böyük qardaş məşğul olurdu. Uşaqların dini tərbiyəsi də eyni yaşdan başlayırdı.[333]

Sovet dövründə Azərbaycan ailəsində böyük dəyişiklər baş verdi. Yeni həyat şəraiti ailə həyatında dəyişikliklərə səbəb oldu. Patrixal qalıqlar demək olar ki, tamamilə yox edildi. Qadınlar kənd təsərüfatında, sənayedə, inşaatda, mədəniyyət idarələrində və başqa yerlərdə kişilərlər bərəbər işləyirdilər. Uşaqların tərbiyəsi də bu dövrdə dəyişdi. Oğlan və qız uşaqları eyni şərtlərlə yetişdirilirdi. Uşaqların tərbiyəsində ailə ilə bərabər uşaq bağçaları, məktəblər və internatlar vasitəsilə cəmiyyət də iştirak edirdi.[333]

Milli geyim[redaktə | əsas redaktə]

Qarabağdan tatar[şərh 3] bəy[334]

Azərbaycanda geyim ənənəsi təbii-coğrafi vəziyyətin müxtəlifliyi və sosial-iqtisadi həyat və mədəniyyətin inkişafında tarixi dövrlərlə bağlı qeyri-müntəzəmlik nəticəsində öz orijinallığını qoruyub saxlamışdır. Geyim ölkənin müəyyən ərazisindəki iqtisadi-mədəni inkişafın xüsusiyyətlərini əks etdirir. [142] XX əsrdə iqtisadi-mədəni həyatda baş verən dəyişikliklərə görə Azərbaycanın milli qadın, kişi və uşaq geyimləri fabrik geyimləri ilə əvəz olunmuşdur. XIX əsrdə geniş yayılmış geyim üslubları, uşaq paltarları və bəzəklərilə əlaqədar inamlar da əhəmiyyətini itirmişdir.[335]

Azərbaycan kişi geyimləri altda köynək və dizlik, üstdə şalvar və arxalıqdır. Arxalıq kəmər və ya qurşaqla bağlanır. Arxalığın üzərindən çuxa, soyuq dağətəyi rayonlarda isə qoyun dərisindən kürk və yapıncı geyilir. Gen şalvarlar evdə hazırlanmış yun materialdan tikilirdi. Arxalığın üzərindən cavanlar piləklərlə bəzənmiş, gümüşdən və ya dəridən düzəldilmiş kəmər geyirdi. Çuxanın üç növü var idi: büzmələrlə, büküşlərlə və büzmə və büküşlərin kombinasiyası ilə. Çuxanın sinəsi açıq idi; bəzən sinənin tərəflərində patronlar üçün yuvalar — vəznələr yerləşirdi. Kənd yerlərində çox uzun (yerə qədər), yalançı qolların sonuna doğru daralan kürklər geyilirdi. Sakinlər burun hissəsi yuxarı qalxan, dəridən tikilmiş başmaqlar — çarıqlar geyirdilər, boğaz hissəsi uzun və qısa olan çəkmələr — məst yayılmışdı. Demək olar ki, bütün kişilərin bığı və saqqalı var idi. Kişilər papağın altında ağ parçadan, naxışlı araxçın geyərdilər.[142]

XIX əsrin sonu — XX əsrin əvvəlində Azərbaycan qadın paltarı alt və üst paltardan və həmçinin çadradan ibarət olurdu. Geyimdə ərazilərlə bağlı fərqlər ümumi milli geyim görünüşündə heç bir dəyişiklik olmadan ayrı-ayrı detallardan ibarət idi. Alt qadın paltarları dar köynəklər, müxtəlif fasonlu yubkalar (şəltə, cüt tuman) və tumanlar idi (darbalaq və cütbalaq). Üst qadın paltarları üst köynəklər, qısa paltarlar — əsasən Azərbaycanın cənub-qərbi rayonlarında yayılmış və qərb rayonlarında güləcə kimi bilinən arxalıq, Abşeronda isə don idi.[142] Gəncəbasar, Şirvan, Bakı, Qərb bölgəsi və Şəki rayonu ərazilərində iki qabaq (döş), bir arxa (kürək) və iki qoldan ibarət ləbbadə tikilirdi.[336] Arxalığının üzərində dəri və ya mərmərdən tikilmiş kəmər geyilirdi. Varlı ailədən olan qadınlar qızıl və ya gümüş kəmər geyirdilər. Ayağa üzərində xalça ornamentlərinə bənzər naxış ornamentləri olan, açıq müxtəlifrəngli corab geyilirdi. Evdən çıxanda corabın üzərindən çarıq geyilirdi. Varlı ailədən olan qadınların boynunda arpa formasında uzunsov muncuqlardan boyunbağı olurdu. Hörüklərin arxadakı ləçəklərini gizlətmək üçün qadınlar zərxaradan tikilmiş ensiz örtükdən — çutqudan istifadə edirdilər. Qadın baş geyimi dairəvi yastı hissədən və halqadan ibarət alçaq papaq idi. Papağın üzərindən kiçik ipəkdən düzəldilmiş yaylıq — kəlağayı bağlayırdılar. Saçlara, ovuclara və dırnaqlara xına çəkilirdi.[142]

Azyaşlı qız uşaqlarının geyimi qadınların geyiminin təkrarı olsa da, oğlan uşaqlarının geyimi kişilərinkindən fərqlənirdi. Oğlan uşağı şalvarları “bağlı”, “aşırmalı” və “finka” kimi üç növü var idi.[337] Qız uşaqlarının geyimləri parlaq rəngli olurdu. Həmçinin uşaqları bədnəzərdən, şər qüvvələrdən sehrbaz tilsimindən qorumaq üçün muncuqlar, üçkünc dualar, tısbağa kürəyi və dağadağan çiliyi kimi bəzəklərdən istifadə edilirdi.[338]

Kulinariya[redaktə | əsas redaktə]

Lavaşın hazırlanması

Əsas ingredientlərin süd, ət, un, tərəvəz olduğu Azərbaycan milli yeməkləri və onların hazırlanma və yeyilmə üsulları müxtəlifdir. Keçmişdə qida coğrafi şəraitə və sosial statusa görə də fərqlənirdi. Azərbaycanlıların qidasında çörək önəmli rol oynayır. Kənd ərazilərində dəmirdən düzəldilmiş, azca qabarıq olan sac üzərində bişirilir. Çörəyi təndirdə bişirmək rayonlarda, həmçinin Azərbaycanın mərkəzi şəhərlərində geniş yayılıb. Təndirlərdə çörəkdən başqa lavaş da pişirilir. Azərbaycanda lülə kabab lavaşla birlikdə təqdim edilir.[339] Həmçinin Azərbaycan plovu hazırlanarkan lavaşdan istifadə edilir.[340] Sabirabad rayonunda toydan sonra gəlin evə gələndə qaynana gəlinin çiyninə lavaş atır. Novxanıda yasdan sonra külçə ilə bəzən içinə halva qoyulmuş lavaş verilir. Yaz və yay aylarında içərisinə ət və göyərti qoyularaq qatlanan xəmir xörəyi – qutab hazırlanır. Digər xəmir xörəklərinə xəşil, xəngəl, sülfüllü, əriştə aşı, börə, müərssə, umac, qovut, qındı, düşbərə, gürzə, Qaşıqxingəlini misal çəkmək olar.[341][342]

Ət yeməkləri müxtəlifdir. Ən çox sevilən ət qoyun ətidir. Təzə qoyun və mal ətindən basdırma, ondan isə tikə kabab hazırlanır. Ən çox yayılmış ət yeməkləri pitibozbaşdır. İranika ensiklopediyasına görə bozbaş İran yeməyi abgustə səbzinin Azərbaycan türk dilindəki adıdır və bu türk mənşəli ad yemək pişiriləndə aldığı rəngə görə verilib.[343] Düyü və ədviyyat əlavə edilmiş çəkilmiş ət kələmin (kələm dolması) və ya şor və təmiz üzüm yarpağının (yarpaq dolması) içərisində bükülür və ya badımcan, bibər və pomidorun içərisinə doldurulur (badımcan dolması, pomidor dolması, bibər dolması). Xırda doğranmış qoyun əti soğan və ədviyyatla qarışdırılaraq lülə kabab hazırlanır.[342]

Azərbaycanda Mərci plov, Paxla plov, Südlü plov, Kükü plov kimi 50-yə yaxın plov növü var. Quş ətindən hazırlanan ən çox yayılmış yemək çığırtmadır.[342] Azərbaycan mətbəxində plovu dənə şəklində (plov, çəkmə, südlü sıyıq, şilə və s.) və kirkirədə üyüdərək işlədilir. Şorba, küftə, dovğa içərisinə də qatılan düyü Lənkəranda çörəyin yerinə istifadə edilirdi. Burada düyünün unundan və yarmasından “çanquru” və “lökü” adlı çörəklər hazırlanırdı.[344]

Üzüm şirəsi, tut və qarpızdan doşab, zoğal, alça, gavalıdan turş kütlə — turşlavaş hazırlanır. Qızardılmış ət və balığın sousunda nar şirəsi — narşərab istifadə olunur. Şirniyyatlara 10 növü olan halva, şəkərbura, şorqoğalı, paxlava, şəkərçörəyi, dürmə, külçə, tıxma, qurbiy, bamiyə, nişasta-tərək, təndir çöçəsi, mütəkkə və s. daxildir. Şəki halvası, Şamaxı mütəkkəsi, Zaqatala və Bakı qurabiyəsi, Qarabağ kətəsi, Bakı, Gəncə, Naxçıvanın təndir çöçəsi, Lənkəran külçəsi, Quba-Xaçmaz qozçörəyi, Ordubad qozlu dürməsi, Lənkəran çanqurisi, Quba tıxması, Muğan qəliti kimi şirniyyatlar isə Azərbaycanın müxtəlif ərazilərinə aid şirniyyat növləridir.[342][341]

Azərbaycanda çay içmək geniş yayılıb[345] və çay qonaqpərvərliyin və qonağa göstərilən hörmətin rəmzi hesab edilir.[346] Əsas yeməkdən qabaq süfrəyə çayın gətirilməsi ənənədir. Azərbaycanda istifadə edilən çay uzun dövrlər boyunca Çindən gəlib. Azərbaycanda istehsal edilən çay əsasən yaşıldır, ancaq qara çay (Çin klasifikasiyasına görə qırmızı çay) da kifayət qədər geniş yayılıb.[347] Azərbaycanda istənilən yaşayış yerində çayxana var. Ancaq Orta Asiyadan fərqli olaraq çayxanalarda nahar etmək olmur, çayın yanında yalnız konfet və şirniyyat verilir. Çayxanalar ancaq kişilər tərəfindən işlədilir. Burada onlar baş verən hadisələri müzakirə edir, qəzet oxuyur, nərd oynayırlar.[348][349]

İdman[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Azərbaycanda idman
Bargirs in Museum of History of Azerbaijan.jpg
Sur-papaq.jpg
Güləşdə istifadə edilən bargir və sür-papaq oyunu

Azərbaycan idman ənənəsi zəngindir. Burada güləş, şahmat, nərd və digər idman oyunları yayılmışdır. Atla oynanılan oyunlar isə xüsusilə populyardır. Bunlara papaq oyunu, qız-qov, sür-papaqçovqanı misal çəkmək olar.[350] Qız-qov oyununda 400 metr məsafə boyunca atlı oğlan öz rəqibi ilə yarışır. Əgər oğlan qıza çata bilsə onu qucaqlamaq və öpmək şansı əldə edir. Geri qayıdanda isə qız oğlana çata bilsə, onu qamçının ağır zərbələrilə cəzalandırır. Papaq oyununun isə məzəli xarakteri var: biri qadın olan beş iştirakçı digər iştirakçıların başından papağı götürməyə çalışır. Ancaq qızın papağını götürməyə icazə verilmir. Sür-papaq oyunu isə basketbola oxşayır: iki komanda xəz papaqla oynayırlar və meydançanın uclarında halqası olan iki uzun ağac var. Oyunun məqsədi papağı rəqibin halqasından daha çox keçirməkdir. Yerə düşən papaq isə yalnız atdan düşmədən götürülməlidir.[351] Azərbaycanda geniş yayılmış oyunlardan biri olan çovqanda iki komanda atüstündə ağac vasitəsilə topu qarşı komandanın qapısından keçirməyə çalışır. Azərbaycanlı atlıların ağacı çobanların yarlığını xatırladır. Azərbaycan at oyunlarında Qarabağ atıDilbaz atı kimi yerli atlar xüsusilə istifadə olunub.[351] Azərbaycanda çovqan idmanın milli növü hesab edilir.[352] Nərd də Azərbaycan mədəniyyətində önəmli rol oynayır. Oyun Azərbaycanda çox populyardır və yerli camaat tərəfindən oynanılır. Azərbaycan ekspertləri tərəfindən nərdin müxtəlif növləri yaradılmışdır.[353]

Güləş Azərbaycanda qədim dövrlərdən yayılmış ənənəvi idman növü olmuşdur. Azərbaycan Milli Olimpiya Komitəsinin üzvü olduğundan sonra, Olimpiya oyunlarında güləş üzrə 14 medal qazanmışdır. Azərbaycanın ən uğurlu güləşçiləri Namiq Abdullayev, Toğrul Əsgərov, Rövşən Bayramov, Şərif Şərifov, Mariya Stadnik, Cəbrayıl Həsənov, Rəsul ÇunayevFərid Mansurovdur.

Futbol Azərbaycanda ən sevimli idman növüdür. Azərbaycan Futbol Federasiyaları Assosiasiyası qeydiyyatından keçən 9122 nəfərlə ölkədəki ən böyük idman assosiasiyadır.[354] Azərbaycan milli futbol yığması ölkə futbol klubları ilə müqayisədə beynəlxalq arenada nisbətən zəif cıxış nümayiş etdirir. Azərbaycanın ən uğurlu futbol klubları Neftçi Bakı, QəbələQarabağdır. 2012-ci ildə Neftçi Azərbaycan futbolu tarixində avrokuboklarda qrup mərhələsinə vəsiqə qazanmış ilk klub oldu.[355] 2014-cü ildə “Qarabağ” Azərbaycan futbolu tarixində avrokuboklarda qrup mərhələsinə ikinci vəsiqə qazanmış klub oldu.[356] Bundan əlavə, “Qarabağ” yarışın əsas mərhələsində qələbə qazanan ilk Azərbaycan klubu kimi tarixə düşüb.[357]

Rəşad Sadıqov.jpg
Rəfael Ağayev Karate World Champion.JPG
TRadjabov12.jpg

Azərbaycanda voleybol həmişə ən böyük rəğbət bəslənilən idman növü olmuşdur və Voleybol üzrə Azərbaycan Superliqası dünyanın ən güclü qadın liqalarından biri sayılır.[358] Son illərdə Rabitə Bakı, Azərreyl Bakı, İqtisadçı BakıLokomotiv Bakı Avropa kuboklarında böyük uğur əldə etmişlər.[359] Azərbaycanın ən uğurlu voleybolçuları Valeriya Korotenko, Oksana Parxomenko, İnessa Qorxmaz, Natalya Məmmədova, Alla Həsənova və Polina Rəhimovadır.

Azərbaycan dünya şahmatında güclü ölkələrdən biridir. Ölkədə bir çox beynəlxalq şahmat turnirləri və müsabiqələr keçirilib, 2009 və 2013-ci ildə isə Azərbaycanın kişilərdən ibarət şahmat yığması Avropa çempionu olmuşdur.[360] Ölkənin şahmat məktəblərinin görkəmli şahmatçılarından olan Vüqar Həşimov, Vladimir Makoqonov, Harri Kasparov, Şəhriyar MəmmədyarovTeymur Rəcəbov dünya şahmatına böyük təsir etmiş və böyük uğurlara nail olmuşlar.

Digər tanınmış Azərbaycan idmançıları, cüdoçular Elnur Məmmədli, Elmar Qasımov, Rüstəm Orucov, Mövlud Mirəliyev, Elxan Məmmədov, karateçi Rəfael Ağayev, ağırlıqqaldıran Nizami Paşayev, boksçular Teymur Məmmədov, Məhəmmədrəsul Məcidov, Şahin İmranov, Ağası Məmmədov, paralimpiyaçı İlham Zəkiyev, kikboksçular Eduard Məmmədov, Zabit Səmədov və qaydasız döyüş üzrə güləşçi Azad Əsgərovdur.

Ölkə bədii gimnastika üzrə 25-ci Avropa çempionatı, 42-ci Şahmat Olimpiyadası, FİFA U-17 Qadınlararası Dünya Çempionatı2015 Avropa Oyunlarının ev sahibi olmuşdur. Ölkədə keçirilən ən əhəmiyyətli illik idman turnirləri Baku Cup və Tur de Azərbaycan beynəlxalq veloturudur.[361] Azərbaycanda Bakı Şəhər Halqası yerləşir və 2016-ci ildə Azərbaycan ilk dəfə “Formula 1” Qran Prisinə ev sahibliyi edir.[362]

Dövlət bayramları və xüsusi günlər[redaktə | əsas redaktə]

Azərbaycanda Novruz xonçası

Azərbaycanda Yeni il bayramı (1 və 2 yanvar), Beynəlxalq Qadınlar Günü (8 mart), Qələbə Günü (9 may), Respublika Günü (28 may), Azərbaycan xalqının milli qurtuluş günü (15 iyun), Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələri günü (26 iyun), Milli müstəqillik günü (18 oktyabr), Azərbaycan Respublikasının Dövlət Bayrağı Günü (9 noyabr), Konstitusiya Günü (12 noyabr), Milli Dirçəliş Günü (17 noyabr), Dünya azərbaycanlılarının həmrəyliyi günü (31 dekabr), Novruz bayramı (beş gün), Qurban bayramıRamazan bayramı (iki gün) qeyd edilir. Müstəqillik günü, Milli Dirçəliş Günü və Konstitusiya Günü istisna olmaqla bayram günləri iş günü hesab edilmir. 2006-cı ildən bəri bayram günləri həftə sonuna düşəndə növbəti gün iş günü hesab edilmir.[363]

Azərbaycanda ən çox sevilən bayramlardan biri Novruzdur. Bayram təqribən bir həftə çəkir. İnsanlar təbiətin oyanmasını simvolizə edən gecə-gündüzün bərabərliyini qeyd edirlər. Bayram günlərində keçirilən şənliklərdə kəndirbazlar öz hünərlərini göstərir, "kos-kosa" oyunu daxil olmaqla tamaşalar göstərilir. Axşamlar isə insanlar küçələrdə od qalayır və üzərindən tullanıb deyirlər: "Ağırlığım, uğurluğum tökülsün oda, odda yansın."[364] Novruz bayramının son çərşənbə axşamında uşaqlar qonşu qapılarını döyür, papaqlarının qapının qarşısına qoyub gizlənirlər; ev sahibi isə bu papaqları bayram şirniyyatlarıyla doldurmalıdır. Bayram günləri evlərdə plov, şəkərbura, paxlava, qoğal hazırlayırlar. Bayramda həmçinin yumurta döyüşdürür və səməni cücərdirlər. Süfrəyə isə şamlarla bəzədilmiş bayram xonçası qoyulur. Hər kəs bayramı mütləq öz evində, ailəsi ilə birlikdə keçirməlidir.[365]

Azərbaycanda hər il nar yığımı vaxtı Nar bayramı keçirilir. Bayram günlərində bağçılar Azərbaycanda nar istehsalının mərkəzi hesab edilən Göyçay şəhərində keçirilən sərgidə narın müxtəlif növlərini, ondan hazırlanan şirəni və mürəbbəni nümayiş etdirirlər. 2000-ci ildən bəri Bakı şəhərində Heydər Əliyevin xatirəsinə həsr edilmiş Gül bayramı keçirilir. Bayram Heydər Əliyevin doğulduğu gün olan 10 mayda başlayır və bir neçə gün davam edir. Ənənəyə uyğun olaraq, bayram ərzində Mərkəzi Bankın qarşısındakı Heydər Əliyev parkında ölkəyə ixrac edilən nadir güllərdən ibarət rəngbərəng kompozisiyalar nümayiş etdirilir.

Azərbaycanda dövlət səviyyəsində qeyd edilən dini bayramlar Qurban bayramı və otuz günlük orucdan sonra qeyd edilən Ramazan bayramıdır. Ramazan bayramı 1993-cü ildən dövlət səviyyəsində qeyd edilir.[363]

Azərbaycanda ölkə əhalisinin böyük hissəsini təşkil edən şiə müsəlmanları tərəfindən qeyri-rəsmi olaraq İmam Hüseynin 680-ci ildə Kərbəlada şəhid edildiyi Aşura günü qeyd edilir. Bu zaman hüzn mərasimləri keçirilir.

20 yanvar tarixi Azərbaycanda “Ümumxalq hüzn günü” kimi qeyd edilir. Bu gündə insanlar 1990-cı il, 19 yanvardan 20-ə keçən gecədə baş vermiş Qara Yanvar faciəsində Azərbaycan Azadlıq mübarizəsini yatırtmaq üçün sovet ordusu hissələri tərəfindən öldürülən insanların xatirəsini qeyd edirlər. Bu hadisəni qeyd etmək üçün minlərlə insan qurbanların dəfn edildiyi Şəhidlər Xiyabanına gedir, qəbrlərin üzərinə qərənfil qoyurlar. Azərbaycana rəsmi səfərə gələn şəxslər həmçinin Şəhidlər Xiyabanını ziyarət edirlər.

Azərbaycan Milli Məclisi 26 fevral tarixini Azərbaycanda Xocalı soyqırımı günü olaraq elan edib. Hər 26 fevral, saat 17.00-da bir dəqiqəlik sükutla Azərbaycanda bu soyqırımın qurbanlarının xatirəsi qeyd edilir.[366] 1998-ci ildən başlayaraq Azərbaycanda 31 mart tarixi dövlət səviyyəsində Azərbaycanlıların soyqırımı günü olaraq qeyd edilir. 1918-ci ilin bu tarixində Bakı və Bakı quberniyasında baş verən qanlı hadisələri nəticəsində bir çox azərbaycanlı həyatını itirmişdir.

Elm[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Azərbaycanda elm
Page from Tİbbi Nebivi by Muhammad Bargushadi.jpg
Asrar al-Malakut.png
Page from the Chrestomathy by Mirza Shafi Vazeh.jpg
Soldan sağa: Məhəmməd Bərgüşadinin "Tibbi Nəbivi", Abbasqulu ağa Bakıxanovun "Göylərin sirləri" (1840), Mirzə Şəfi Vazeh və İv. Qriqorievin "Azərbaycan ləhcəsinin tatar xrestomatiyası" (1852) əsəri

Orta əsrlərin sonlarında yaşamış Məhəmməd Bərgüşadın “Tibbi Nəbivi” əsəri azərbaycanca yazılmış ilk təbabət kitabıdır.[367] 1712-ci ildə isə Məhəmməd Yusif Şirvani azərbaycan dilində “Tibbnamə” əsərini yazır.[368] XVII-XVIII əsrlərdə tibb və farmakologiya ilə bağlı digər Azərbaycan alimlərinə misal olaraq Murtuza Qulu Şamlu, Əbülhəsən Marağayi, Həsən İbn Rza Şirvani, Hacı Sülеyman İrəvani misal göstərilə bilər.[367] XIX əsrdə Şuşada yaşamış Mirzə Məmmədqulu Təbib Azərbaycanda cərrahlıq elminin əsasını qoymuşdur.[369]

1841-ci ildə Abbasqulu ağa Bakıxanovun yazdığı Gülüstani-İrəm əsəri ilə Azərbaycan tarixşünaslıq elminin əsası qoyulmuşdur.[370][371] XIX əsrdə tarixlə bağlı yazılmış digər əsərlərə "Qarabağnamələr", İsgəndər bəy Hacınskinin "Qubalı Fətəli xanın həyatı", Hacı Seyid Əbdülhəmid, Kərim ağa FatehMustafa ağa Şuxinin Şəki xanlığı tarixinə aid əsərlərini misal çəkmək olar.[372] Mövsüm bəy Xanlarov 1880-1890-cı illərdə Almaniyanın Strasburq Universitetində oxuyur və Avropa təhsilinə sahib ilk azərbaycanlı kimyaçı olur.[373]

Aleksey ÇernyayevskiSəfərəli bəy Vəlibəyov tərəfindən hazırlanmış "Vətən dili" kitabı 1882-1920-ci illər ərzində Azərbaycan uşaqlarının baş dərs vəsaiti olmuşdur. İvan Krılovun Həsənəli xan Qaradaği tərəfindən tərcümə edilmiş şeirləri də bu kitaba daxil olmuşdur. 1901-ci ildə Bakıda Azərbaycanda və Qafqazda, həmçinin Rusiya imperiyasında və müsəlman Şərqində ilk dünyəvi qız məktəbi olan olan Aleksandra imperator rus-müsəlman qız məktəbi Hacı Zeynalabdin Tağıyevin təşəbbüsü və dəstəyi ilə açılmışdır.[374]

1920-ci illərin əvvəllərində AXC hökuməti təqribən 100 nəfər tələbəni Qərbi Avropa, Türkiyə və Rusiya universitetlərində təhsil almağa göndərmişdir.[375][376] AXC-in digər bir önəmli fəaliyyəti 1919-cu ildə Azərbaycanda müasir üslublu ilk universitetin, Bakı Dövlət Universitetinin qurulması idi.[377]

AMEA binası.jpg
Şamaxı Astrofizika Rəsədxanası.jpg

SSRİ Xalq Komissarları Sovetinin 1945-ci il 23 yanvar tarixli qərarı ilə SSRİ Elmlər Akademiyasının Azərbaycandakı filialının nəzdində Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasına çevrilmışdır. Bu vaxt akademiyanın 4 bölməsi, 16 elmi-tədqiqat institutu, elmi-tədqiqat şöbəsi, 3 muzeyi, mərkəzi elmi kitabxanası, Naxçıvan, Gəncə, XankəndiQubada elmi bazaları var idi. Həmin il Azərbaycan EA-na 15 həqiqi üzv seçilmişdir. Onun ilk heyətinə Üzeyir Hacıbəyov, Səməd Vurğun, Mirzə İbrahimov, Yusif Məmmədəliyev, Mirəli Qaşqay, Aleksandr Qrossheym, Sadıq Dadaşov, İosif Yesman, Mirəsədulla Mirqasımov, Şamil Əzizbəyov, Ələşrəf Əlizadə, Mustafa Topçubaşov, Mikayıl Hüseynov, Heydər Hüseynovİvan Şirokoqorov daxil idi. 1945-ci il martın 31-də akademiyanın həqiqi üzvlərinin ilk ümumi iclasında Mir Əsədulla Mirqasımov prezident seçilmişdir. Sonrakı illərdə Yusif Məmmədəliyev (1947-1950, 1958-1961), Musa Əliyev (1950-1958), Zahid Xəlilov (1961-1967), Rüstəm İsmayılov (1967-1970), Həsən Abdullayev (1970-1983), Eldar Salayev (1983-1997), Fəraməz Maqsudov (1997-2000), Mahmud Kərimov (2001-2013) Akademiyanın prezidenti olmuşdur. 1960-cı ildə Şamaxı Astrofizika Rəsədxanası qurulmuşdur. Rəsədxanın işçilərinin yaşaması üçün qurulan yaşayış məntəqəsi rəsədxananın qurulmasında önəmli rol oynayan Yusif Məmmədəliyevin şərəfinə adlandırılmışdır.[378]

7 fevral 2013-cü ildə Azərbaycanın ilk rabitə peyki olan Azerspace-1 Fransız Qvineyasında (Cənubi Amerika) yerləşən Kuru kosmodromundan Fransanın Arianespace şirkəti tərəfindən "Ariane-5" daşıyıcı raketi ilə buraxılmışdır.[379][380][381] Peykin əhatə dairəsinə Asiya və Afrikanın önəmli bir hissəsi və Avropa daxildir.[382][383]

Fəlsəfə[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Azərbaycan fəlsəfəsi
Kəmalüddövlə məktubları.png
Əsrimizin səyavuşu in Turkish.jpg

XIX əsrdə Azərbaycanın Rusiyanın tərkibinə qatılması ilə ölkənin qərbləşməsini istəyən maarifpərvərlik ideologiyası yarandı. Abbasqulu ağa Bakıxanov Azərbaycan maarifçiliyinin aid fəlsəfi görüşlərini "Əxlaqın tərbiyələnməsi", "Nəsihətlər kitabı” , "İşıqların yerləşdiyi yer" , "Camalın aynası" və s. əsərlərində təqdim edirdi. Azərbaycan maarifçiliyində fəlsəfi fikirlərin yayılmasına töhfə verən digər şəxslər isə Mirzə Şəfi VazehSeyid Əzim Şirvanidir.[384] Maarifpərvərlər ölkənin Avropadan geri qalmasını və dini cəhalətpərəstliyi tənqid edirdi. Bunlardan biri olan Mirzə Fətəli Axundov öz fəlsəfi fikirlərini "Kəmalüddövlə məktubları", "Mollayi-Ruminin və onun təsnifinin babında", "Həkimi-ingilis Yuma cavab", "Yek kəlmə haqqında" kimi əsərlərində bəyan edirdi.[385] O, "Kəmalüddövlə məktubları" əsərində İslamın əsaslarını, despotik feodal dövləti, İranda hökm sürən aristokratik təbəqəni tənqid edir.[386] XIX əsrdə Azərbaycanda ictimai və fəlsəfi fikrində İslam ideoloqu Cəmaləddin Əfqaninin irsi önəmli rol oynamışdır.[385]

1918-1920-ci illərdə mövcud olmuş Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin fəlsəfəsinin yaradıcılarından biri olan Əli bəy Hüseynzadə "Milli Azərbaycan", "İslam bölgəsi miqyasında intibah" və "Turan" konsepsiyalarına görə təqiblərə məruz qalmışdır. O, türk xalqlarının inkişafında Şərq və Qərb mədəniyyətinin sintezini vacib hesab edir, türkçülüyün, islamçılığın və avropalaşmanın labüdlüyünü irəli sürürdü. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin qurucularından olan Məhəmməd Əmin Rəsulzadə milli müstəqil Azərbaycan ideyası və dövlət konsepsiyasının banilərindən biridir.[387]

1920-ci ildə Azərbaycanın Qırmızı Ordu tərəfindən işğalından sonra marksizmin tədqiqinin və tədrisinin aparıldığı dialektik və tarixi materializm kafedrası açıldı. Bu dövrdə fəlsəfənin Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının himayəsində institualizasiyası baş verdi, Qərb fəlsəfəsinə aid əsərlərin azərbaycan dilinə tərcüməsi və Azərbaycan fəlsəfəsinin tədqiqi və sistemləşdirilməsi təmin edildi və Rene Dekart, Benedikt Spinoza, Tomas Hobbs, Con LokkGeorq Vilhelm Fridrix Hegelin fəlsəfi görüşləri tədqiq edildi. Əddin Şakirzadənin Qədim Yunanıstan filosofu Epikürə həsr edilmiş əsəri məhşur idi. Bu dövrdə Azərbaycanın İmadəddin Nəsimi, Məhəmməd Füzuli kimi görkəmli mütəfəkkirlərinin fəlsəfi görüşləri ilə bağlı tədqiqatlar aparıldı. SSRİ-in son dövlərində paniranizmlə rəqabət aparan türkçülük ideologiyası populyarlıq qazandı. Bundan başqa Zakir Məmmədovun (1936-2008) Azərbaycan fəlsəfəsinin sistemləşdirilməsi və tədqiq edilməsində böyük rolu olmuşdur.

Mətbuat[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Azərbaycan mətbuatı

1828-ci ildən Tiflisdə çap edilməyə başlanılan, rus dilindəki "Tiflisskiy vedomosti" qəzetinin 1832-ci ildə Azərbaycan dilində, "Tiflis əxbarı" adlı əlavəsi çıxmışdır. 1841-ci ildə işıq üzü görən "Zaqafqazskiy vestnik" qəzetinin Azərbaycan dilindəki əlavəsinin adı "Qafqazın bu tərəfinin xəbəri" idi. Bu iki qəzetlərlə Abbasqulu ağa BakıxanovMirzə Fətəli Axundovun əlaqəsi olsa da, onları Azərbaycan mətbuatının bönövrəsi hesab etmək olmaz. Azərbaycan dilində çap edilən ilk qəzet və bütün Rusiya imperiyasında türkcə çap edilən ilk qəzet ”Əkinçi” qəzetidir, 22 iyul 1875-ci ildə Həsən bəy Zərdabinin baş redaktorluğuyla işıq üzü görmüşdür.[388][389] ”Əkinçi” qəzetinin bağlanmasından iki il sonra Səid Ünsizadənin redaktorluğuyla "Ziya" qəzeti çıxmışdır. Firudin bəy Köçərli 1906-cı ildə yazdığı məqaləsində bu qəzetin dini motivli olduğunu qeyd edirdi. 1883-cü ildə Cəlal Ünsizadənin təsis etdiyi "Kəşkül" qəzeti İslamda fanatizmi tənqid edirdi. "Ziya" və "Kəşkül" qəzetləri Azəri şivəsini İstanbul türkçəsinə yaxınlaşdırmaq istədikləri üçün çar höküməti tərəfindən təqiblərə məruz qalırdılar.[390]

Kəşkül qəzeti bağlandıqdan sonra 14 il ərzində Azərbaycan dilində heç bir qəzet çıxarılmasına icazə verilmədi. Bu dövrdə bir çox Azərbaycan ziyalısı Azərbaycan dilində qəzet çıxartmağa cəhd göstərmiş, ancaq nailiyyət edə bilməmişdilər. Nəriman NərimanovMəhəmməd Əmin Rəsulzadə kimi şəxsləri özündə toplayan "Hümmət" təşkilatı nəşriyyatla məşğul olmuş, 1904-cü ilin oktyabrında Azərbaycan dilində gizli şəkildə "Hümmət" qəzetini nəşr etdirmişdir. Bu Azərbaycan mətbuatında ilk sosial-demokrat qəzet idi. 1906-cı ilin noyabrından Əli bəy Hüseynzadənin baş redaktorluğuyla çıxmağa başlayan "Füyuzat" isə turançılıq ideologiyasının daşıyıcısı idi.[390]

1906-cı ilin aprelin 7-də Cəlil Məmmədquluzadənin baş redaktorluğuyla “Molla Nəsrəddin” jurnalı çıxmışdır. Cəhalətə və fanatizmə qarşı mübarizə aparan bu jurnal öz fikrini oxuyucuya sadə danışıq tərzində təqdim edirdi. Müxtəlif dövrlərdə Tiflisdə, Təbrizdə və Bakıda çıxarılan jurnalda Ömər Faiq Nemanzadə, Mirzə Ələkbər Sabir, Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev, Əli Nəzmi, Əliqulu Qəmküsar, Məmməd Səid Ordubadi, Mirzəli Möcüz Şəbüstəri və başqa şair, yazıçı və jurnalistlər, o cümlədən, Oskar Şmerlinq, İ.Rotter, Əzim Əzimzadə kimi rəssamlar fəaliyyət göstərirdilər.[390]

AXC hökuməti dövründə gizli şəkildə çıxardılan “Kommunist” qəzeti Azərbaycanda sovet hökuməti qurulandan sonra leqal şəkildə fəaliyyətini davam etdirmişdir. 1923-cü ildən Ayna Sultanovanın redaktorluğu ilə fəaliyyət göstərən “Şərq qadını” jurnalının məqsədi Azərbaycan qadınlarının ictimai-siyasi həyata alışdırmaq idi.[391] Daha sonra adı "Azərbaycan qadını" olaraq dəyişdirilən bu jurnal "Literaturnıy Azerbaydjan" və "Azərbaycan neft sənayesi" jurnalları ilə birlikdə Azərbaycanda yüksək tirajla buraxılan jurnallardandır.[98]

Azərbaycanda ilk azərbaycandilli radio 6 noyabr 1926-cı ildə[392] yaradılan Azərbaycan Dövlət Radiosudur. 1930-cu ildə[393] yaradılan Naxçıvan radiosu ilk azərbaycandilli regional radiodur. 1953-cü idlə Almaniyanın Münhen şəhərində ABŞ Konqresinin maliyyələşdirdiyi qeyri-kommersiya təşkilatı olan Azadlıq Radiosunun Azərbaycanca xidmətinin yayıma başlaması ilə ilk dəfə olaraq Azərbaycandan xaricdə azərbaycandilli radio yaranmışdır.[394] Ilk azərbaycandilli televiziya kanalı 14 fevral 1956-cı ildə[395] Azərbaycan SSR-in Bakı şəhərində yaradılan Azərbaycan Televiziyasıdır. 1963-cü ildə[396][397] Naxçıvan şəhərində yaradılan Naxçıvan TV dünyada ilk azərbaycandilli regional televiziya kanalıdır. 9 mart 1991-ci ildə Vahid Mustafayev, Seyfulla MustafayevMir Şahin tərəfindən yaradılan ANS TV dünyada ilk azərbaycandilli özəl televiziya kanalı, SSRİ-də isə ilk özəl televiziya kanalıdır.[398] 1992-ci ildə İranda fəaliyyət göstərən Səhər TV-in [399] dünyada ilk Azərbaycandan xaricdə fəaliyyət göstərən azərbaycandilli televiziya kanalıdır. 26 may 1994-cü ildə fəaliyyətə başlayan ANS ÇM radiostansiyası Azərbaycan ərazisindəki ilk azərbaycandilli özəl radiodur.[400][401] 5 oktyabr 2002-ci ildə Azərbaycan Respublikası Milli Televiziya və Radio Şurası yaradılmışdır.[402]

Din[redaktə | əsas redaktə]

İslam[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Azərbaycanda İslam

Azərbaycan əhalisinin böyük hissəsi İslam dininə etiqad edir. “Pew Research Center” təşkilatına görə Azərbaycanda əhalinin 99.2 %-i müsəlmanlar təşkil edir (2009).[403] Əhalinin böyük hissəsi şiəliyin cəfəri məzhəbinə, kiçik hissəsi isə sünniliyin hənəfi məzhəbinə etiqad edir. Təqribən Azərbaycan əhalisinin 85 %-i şiə, 15 %-i isə sünnidir.[404]

VII-VIII əsrlərdə Azərbaycanda İslamın yayılmasıyla İslam mədəniyyəti inkişaf edir, məscidlər, mədrəsələr, türbələr tikilir. Bunlardan biri də Bibiheybət məscididir. Məscid yeddinci şiə imamı Musa əl-Kazımın qızı Həkimə xanımın məzarı üzərində tikilib.[405]

XIX əsrin əvvəllərində Qafqazın Zaqafqaziya ərazisinin Rusiya imperiyasına qatılması ilə əlaqədər bölgədə İslam təsisatlarının quruluşunda əhəmiyyətli dəyişiklər baş vermişdir.[406] 1823-cü ildə Zaqafqaziya şiələrinə başçılıq etmək üçün şeyxülislam vəzifəsi təsis edilmişdir.[407] Bu şəkildə formalaşan Qafqaz Müsəlmanları İdarəsinin mərkəzi əvvəlcə Tiflis, daha sonra isə Bakı olmuşdur. İdarənin səlahiyyət dairəsi Azərbaycan, GürcüstanRusiya Federasiyasının Dağıstan, Çeçenistan, İnquşetiya, Qaraçay-Çərkəz, Kabarda-Balkar, AdıgeyŞimali Osetiya-Alaniya subyektlərinin ərazilərini əhatə edir.[408]

Digər dinlər[redaktə | əsas redaktə]

Azərbaycan ərazisində zərdüştlük eramızın birinci minilliyindən yayılmış, min il boyunca dominantlığını saxlamışdır.[409] Hal-hazırda zərdüştlük dini, mədəniyyəti və ənənələri Azərbaycanda hörmətlə qarşılanır. Azərbaycanda zərdüşlüyün izlərinə Azərbaycanın adını, Novruz bayramının qeyd edilməsini və Atəşgah abidəsini misal çəkmək olar.[410][411][412][413]

Azərbaycanda xristianlığın pravoslavlıq, katolisizmprotestantlıq cərəyanları yayılmışdır. Sayının 280,000-450,000 (3.1%-4.8%) olduğu düşünülən xristianlar, əsasən, rus pravoslav, gürcü pravoslav və erməni qriqoryandır.[414] Azərbaycanda həmçinin əvvəl müsəlman olub, sonra protestanlığa keçən, mənşəcə azərbaycanlı, kiçik qrup da var.[415][416]

Azərbaycan yəhudilərinə dağ yəhudiləri, əşkinazi yəhudilərigürcü yəhudiləri daxildir. 2002-ci ildə Azərbaycanda 5500-ü dağ yəhudisi olmaqla 8900 yəhudi qeydə alınıb.[417] Yəhudilər tarixən Azərbaycanın Şamaxı şəhərində yaşasalar da, hal-hazırda Bakı, Gəncə, Sumqayıt, Quba, Oğuz, Göyçay şəhərlərində və Qırmızı Qəsəbədə üstünlük təşkil edirlər.[418]

Babizm tərəfdarları 1850-ci ildən əvvəl Naxçıvanda formalaşmışdı.[419] XX əsrin əvvəllərində Azərbaycanda mərkəzi Bakı olan babizmə Azərbaycanda 2000 şəxs və bir neçə Bəhai Yerli Ruhani Şuraları daxil idi.[420] Dini Məlumat Arxivləri Assosiasiyasına görə 2005-ci ildə Azərbaycanda bəhai dininə etiqad edən 1638 nəfər var idi.[421]

Turizm[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Azərbaycanda turizm

Turizm Azərbaycan iqtisadiyyatının önəmli bir hissəsini təşkil edir. 1980-ci illərdə ölkə məşhur turizm yeri idi. Ancaq SSRİ-in dağılmasından və Dağlıq Qarabağ müharibəsindən sonra turizm iqtisadiyyatı və turizm mərkəzi kimi Azərbaycanın imici zəiflədi.[422] 2000-ci illərə qədər turizm iqtisadiyyatı güclənməyə başladı və ölkədə turist sayında artış tempi hiss olundu.[423] İndiki dövrdə Azərbaycan dini turizm, kurortlar və sağlamlıq turizmi baxımından populyar məkandır.[424] Azərbaycanın elit turizm məkanı kimi inkişafı Azərbaycan hökumətinin öncəliyidir. Turizmin Azərbaycan iqtisadiyyatının ən gəlir gətirən sahələrindən birinə çevrilməsi ölkənin milli strategiyasıdır.[425] Bu fəaliyyətlər Azərbaycan Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi tərəfindən həyata keçirilir.

Azərbaycana gələn turistlər üçün Şamaxı, İsmayıllı, Bakı, Şəki, QaxQubada yerləşən tarixi məkanlarda ekskursiya turları, Bakı, Nabran, Xudat, Xaçmaz, LənkəranAstarada çimərlik turları və MasallıNaftalanda yerləşən termal sularda müalicə turları təklif edilir. Gəncədə yerləşən mineral sular da istirahət üçün populyar yerdir.[426] Dağ turizminin inkişafı üçün Qəbələdə beşulduzlu oteller şəbəkəsi, Qusarda, Şahdağın ətəyində isə Şahdağ Turizm Mərkəzi yaradılmışdır.[427][428] Ölkədə 130-dan çox muzey var.[429]

Azərbaycanda qeydiyyata alınmış dünya əhəmiyyətli memarlıq abidələrinə Atəşgah, İçərişəhər (Məhəmməd məscidi, Qız qalası), Şirvanşahlar sarayı (Şirvanşahların yaşayış binası, Divanxana, Şah məscidi, Seyid Yəhya Bakuvinin türbəsi, Şirvanşahların türbəsi, Murad darvazası, Hamam, Key Qubad məscidinin qalıqları), Xəzəryanı müdafiə qurğuları (Böyük Mərdəkan qəsri, Kiçik Mərdəkan qəsri, Ramana qəsri, Nardaran qəsri, Bayıl qəsri, Beşbarmaq səddi, Çıraqqala), Qutlu Musa türbəsi, “Allah-Allah” türbəsi və Nüşabə qalası, Sınıq körpü, Ləkit məbədi, Xınalıq, Gəncəsər monastırı, Xudavəng monastırı, 11 tağlı Xudafərin körpüsü, 15 tağlı Xudafərin körpüsü, Lahıc Dövlət Tarix-Mədəniyyət Qoruğu, Yusif ibn Küseyir türbəsi, Möminə Xatun türbəsi, Qarabağlar Tarix Memarlıq Kompleksi, Gülüstan türbəsi, Ordubad Dövlət Tarix-Mədəniyyət Qoruğu, Yuxarı Baş Dövlət Tarix-Memarlıq QoruğuŞəki xan sarayı, Şuşa Dövlət Tarix-Memarlıq Qoruğu daxildir.[430]

Azərbaycanın muzeylər, teatrlar və ictimai kitabxanalar kimi mədəni quruluşları Bakıda yerləşir. Onların çoxu İkinci Dünya müharibəsindən sonra tikilib. Şəhərin Azərbaycan incəsənətinə, tarixinə və ədəbiyyatına həsr edilmiş muzeyləri var.[98] Ümumiyyətlə, ölkədə 130-dan çox muzey var.[431]

Mənbələr[redaktə | əsas redaktə]

Şərhlər[redaktə | əsas redaktə]

  1. Rəsmin adı: Vue du petit et du grand Ararat prise du Village Tatare, Sirbaghan. Tatar deyildikdə azərbaycanlılar nəzərdə tutulur.[18]
  2. Rəsmin adı: Tombeau tatar. Tatar deyildikdə azərbaycanlılar nəzərdə tutulur.[164]
  3. Rəsmin adı: Beck Tatare du Karabakhe. Tatar deyildikdə azərbaycanlılar nəzərdə tutulur.[18]

Qeydlər[redaktə | əsas redaktə]

  1. İran-Rusiya sərhədinin hər iki tayında yaşayan xalqın təyin olunması məqsədilə edilmişdir.[27]
  2. Hindistan, İran, Qırğızıstan, Pakistan, Türkiyə, Özbəkistan, Əfqanıstan, Tacikistan, Qazaxıstan, İraq, Türkmənistan ilə birlikdə.
  3. İran, Qazaxıstan, Qırğızıstan və Türkiyə ilə birlikdə.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 "История Востока. В 6 т. Т. 2. Восток в средние века". http://www.kulichki.com/~gumilev/HE2/he2510.htm. İstifadə tarixi: 2015-12-14.
  2. 2,0 2,1 2,2 The Grove Encyclopedia of Islamic Art and Architecture 2009, pp. 237.
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 3,6 3,7 «Популярная художественная энциклопедия.» Под ред. Полевого В. М.; М.: Издательство "Советская энциклопедия", 1986.
  4. Svante Kornel. "The Politicization of Islam in Azerbaijan.". http://www.silkroadstudies.org/new/docs/Silkroadpapers/0610Azer.pdf. İstifadə tarixi: 14 aprel 2016.
  5. Atropates — Mənbə:Encyclopædia Iranica (M. L. Chaumont nəşr)
  6. Darmesteter, James (2004). "Frawardin Yasht", Avesta Khorda Avesta: Book Of Common Prayer, reprint, Kessinger Publishing, 93. ISBN 978-1-4191-0852-5.
  7. "Azerbaijan: Early History: Persian and Greek Influences". U.S. Library of Congress. http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+az0014). İstifadə tarixi: 7 June 2006.
  8. 8,0 8,1 8,2 Riçard Tapper AZERBAIJAN i. Geography = en // Encyclopædia Iranica. — December 15, 1987.
  9. Гусейнов 1949, pp. 107.
  10. Всемирная история. — Т. 3. — М., 1957. — С. 132.
  11. АтропатенаBöyük Sovet Ensiklopediyasındakı məqalə .
  12. A History of Qarabagh: An Annotated Translation of Mirza Jamal Javanshir Qarabaghi’s Tarikh-e Qarabagh. Mazda Publishers, 1994, ISBN 1-56859-011-3 p. XV:
  13. В. Н. Левиатов. Очерки из истории Азербайджана в XVIII веке. — Баку: Изд-во АН Азербайджанской ССР, 1948. — С. 144.
  14. Шнирельман 2003, pp. 33.
  15. 15,0 15,1 15,2 Swietochowski T. Russian Azerbaijan, 1905—1920. — Cambridge University Press, 2004. — С. 90. — ISBN 0521263107.
  16. Азербайджанская Народная Республика (Азербайджан Халг Джумхуриййети) — первая парламентская республика на Востоке (май 1918 г. — апрель 1920 г.)
  17. Touraj Atabaki. Iran and the First World War: Battleground of the Great Powers' I.B.Tauris, 4 sep. 2006 ISBN 978-1860649646 p 132
  18. 18,0 18,1 18,2 "Демоскоп Weekly. «Алфавитный список народов, обитающих в Российской Империи»". http://www.demoscope.ru/weekly/2005/0187/perep04.php. İstifadə tarixi: 2016-01-15.
  19. Волкова Н. Г. О названиях азербайджанцев на Кавказе // Ономастика Востока. — М.: Наука, 1980. — С. 209.
  20. Ali Arslan. "Osmanlılarda Coğrafi Terim Olarak 'Acem' Kelimesinin Manası Ve Osmanlı-Türkistan Bağlantısındaki Önemi (XV—XVIII. Yüzyıllar) — A.Ü. Osmanlı Tarihi Araştırma Ve Uygulama Merkezi Dergisi, Sayı: 8, Ankara 1999.
  21. Баку, губернский город // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
  22. Mirzə Ələkbər Sabir Hop-hopnamə. — Şərq-Qərb, 2004. — Səh.: 37 (PDF-də).
  23. Alxan BAYRAMOĞLU MİRZƏ ƏLƏKBƏR SABİR // AYB-nin "Azərbaycan" jurnalı. — 2008. — № 1.
  24. Mirzə Ələkbər Sabir. "Satirik parçalar".
  25. Алекперов 1960, pp. 72-73.
  26. Грамоты и другие исторические документы XVIII столетия, относящиеся к Грузии (с 1769 по 1801 год) / Под ред. А. А. Цагарели(ru). — СПб., 1902. — Т. II, выпуск II. — С. 22.
  27. Тадеуш СВЕНТОХОВСКИЙ. "Русское правление, модернизаторские элиты и становление национальной идентичности в Азербайджане". sakharov-center.ru. Arxivləşdirilib: [1] saytından 2012-03-22 tarixində. http://www.webcitation.org/66MKBElo0.
  28. 28,0 28,1 Шнирельман 2003, pp. 34.
  29. Алекперов 1960, pp. 71.
  30. Фарид Алекберли. Кто мы, от кого произошли и куда идем?, «Зеркало», 8 Август, 2009, Баку
  31. 31,0 31,1 İ. Əliyev, E. Məhərrəmov. Azərbaycan Respublikasınn Dövlət Rəmzləri. — Баку: Nurlan, 2008. — 500 экз.
  32. Flag of Azerbaijan, Encyclopædia Britannica Online.
  33. 33,0 33,1 Whitney Smith. Flag Lore Of All Nations. — Millbrook Press, 2001. — С. 13. — 112 с. — ISBN 9780761317531.
  34. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti. — Баку: Парламент (стенографический доклад), 1998. — Т. I. — С. 76.
  35. ГОСУДАРСТВЕНЫЙ ГЕРБ АЗЕРБАЙДЖАНСКОЙ РЕСПУБЛИКИ
  36. Азербайджанская Демократическая Республика (1918―1920). Законодательные акты 1998, pp. 399-400.
  37. Etem Üngör. Türk marşları. — Анкара: Türk Kültürünü Aras̆tırma Enstitüsü, 1965. — С. 325. — 332 с.
  38. İ. Əliyev, E. Məhərrəmov. Azərbaycan Respublikasınn Dövlət Rəmzləri. — Баку: Nurlan, 2008. — 500 экз.
  39. Üzeyir bəy Hacıbəyov ensiklopediyası. — Bakı, 1996. — С. 21.
  40. Азербайджанская Демократическая Республика (1918―1920). Законодательные акты 1998, pp. 316.
  41. "Трудовой Кодекс Азербайджанской Республики. Статья 105. Праздничные дни.". Официальный интернет сайт Президента Азербайджанской Республики. http://ru.president.az/azerbaijan/holidays. İstifadə tarixi: 2014-07-31.
  42. "Azərbaycan Respublikasının bəzi qanunvericilik aktlarında dəyişikliklər edilməsi haqqında" Azərbaycan Respublikasının 6 fevral 1998-ci il tarixli, 429-IQD nömrəli Qanunu  (azərb.)
  43. "Azərbaycan Respublikasının orden və medallarının təsis edilməsi haqqında" Azərbaycan Respublikasının 10 noyabr 1992-ci il tarixli, 370 nömrəli Qanunu. e-qanun.az  (azərb.)
  44. 44,0 44,1 ""Heydər Əliyev" ordeninin təsis edilməsi haqqında" Azərbaycan Respublikasının 22 aprel 2005-ci il tarixli, 896-IIQ nömrəli Qanunu. e-qanun.az  (azərb.)
  45. “Heydər Əliyev” ordeninin təsis edilməsi haqqında” Azərbaycan Respublikasının 2005-ci il 22 aprel tarixli 896-IIQ nömrəli Qanununda dəyişikliklər edilməsi barədə Azərbaycan Respublikasının 3 fevral 2014-cü il tarixli, 896-IVQD nömrəli Qanunu president.az  (azərb.)
  46. "Azərbaycan Respublikasının orden və medallarının təsis edilməsi haqqında" Azərbaycan Respublikasının 10 noyabr 1992-ci il tarixli, 370 nömrəli Qanunu. e-qanun.az  (azərb.)
  47. Д. В. Гаджиев, М. М. Гусейнов – Первая для СССР находка ашельского человека (Азербайджан, Азыхская пещера)//Учен. зап. Азгосмединститута, 1970, т. 311
  48. Вели Алиев, член-корреспондент НАНА, доктор исторических наук, профессор. Духовный мир конных и лодочных охотников эпохи бронза Азербайджана // Журнал "IRS".
  49. Encyclopedic Dictionary of Archeology — Page 512 by Barbara Ann Kipfer
  50. Anatolia and the Caucasus, 8000-2000 B.C.
  51. Kiguradze, T. 2001. Caucasian Neolithic. In: Peregrine, P. N. and Ember, M. (eds.), Encyclopedia of Prehistory. Volume 4: Europe. New York, Boston, Dordrecht, London, Moscow: Kluwer Academic / Plenum Publishers. Pp. 55-76.
  52. Гуп «Наследие» В. Л. Ростунов
  53. Bünyadov, Z. və Yusifov, Y. (1994) "Azərbaycan Tarixi (ən qədim zamanlardan XX əsrədək)", Azərnəşr, Bakı, I cild, səh. 59-60.
  54. Edens, Christoper (Aug–Nov 1995). "Transcaucasia at the End of the Early Bronze Age". Bulletin of the American Schools of Oriental Research (The American Schools of Oriental Research). 299/300 (The Archaeology of Empire in Ancient Anatolia): 54.
  55. Jaimoukha, Amjad. The Chechens. Pages 25-6
  56. "Талиш-Муганская культура (Talish-Mugan Culture)". mapyourinfo.com. http://mapyourinfo.com/wiki/ru.wikipedia.org/%D0%9C%D1%83%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0/.
  57. "Талиш-Муганская культура (Talish-Mugan Culture)". Большая Советская Энциклопедия. http://oval.ru/enc/70417.html.
  58. "МУГАНСКАЯ КУЛЬТУРА (Mugan Culture)". Академик. http://dic.academic.ru/dic.nsf/sie/11435/%D0%9C%D0%A3%D0%93%D0%90%D0%9D%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%AF.
  59. "Муганская культура (Mugan Culture)". archaeotourism. http://archaeotourism.az/index.php?lang=ru&sectionid=1&sect=15&action=full.
  60. V.H.Əliyev. Azərbaycanda tunc dövrü boyalı qablar mədəniyyəti. Bakı, 1977
  61. А л и е в В.Г. Культура эпохи средный бронзы Азербайджана. Б., 1991
  62. V.B. Bahşaliyev - Nahçıvan arkeolojisi // Archaeology of Nahchivan. I., 1997
  63. O. Belli, V. Bahşaliyev - Nahçıvan bölgesinde Orta ve Son Tunc Çağı boya bezemeli çanak çömlek kültürü. I., 2001
  64. Aidə Məmmədova - NAXÇIVANIN BOYALIQABLAR MƏDƏNlYYƏTlNlN ÖYRƏNİLMƏ TARiXİ, Azerbaijan Archeology Vol.: 4 Num. 3-4
  65. Ходжалы-кедабекская культура // БСЭ.
  66. Ходжалы-кедабекская Культура // Советская историческая энциклопедия.
  67. Аскольд И. Иванчик. Киммерийцы и скифы. Культурно-исторические и хронологические проблемы археологии восточноевропейских степей и Кавказа пред- и раннескифского времени. — М.-Берлин: Палеограф, 2001. — Т. II. — С. 155. — 324 с. — (Степные народы Евразии).
  68. И. И. Мещанинов. Ассирийская вотивная бусина в Азербайджане // Известия ООИА. — Баку, 1926. — Т. II.
  69. Azərbaycan mədəniyyəti // Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası (10 cilddə). — VI cild. Bakı, 1982 — Səh.: 42-43.
  70. V. Ömərov - Qədim Azərbaycan İşquz dövlətinin yaranması və süqutu, Səs qəzeti, 2012 2 avqust, səh. 14.
  71. Погребова М. Н. Кавказ и Средняя Азия в древности и средневековье. // Памятники скифской культуры в Закавказье. — М., 1981. С. 42—58.
  72. 72,0 72,1 Дьяконов И. М. История Мидии. — М.-Л.: Академия Наук СССР, 1956.
  73. Дамдамаев М. А., Луконин В. Г. Культура и экономика древнего Ирана. — М.: Наука, 1980.
  74. Encyclopædia Iranica. ASSYRIA
  75. The Cambridge History of Iran. — Cambridge University Press, 1985. — С. 103, 105, 125.
  76. Хазанов А. М. Социальная история скифов. — М.: Наука, 1975. — С. 218-219.
  77. Пиотровский Б. Б. По следам древних культур. Урарту.. — 1951. — С. 81-112.
  78. Артамонов М. И. Киммерийцы и скифы. — Издательство Ленинградского Университета, 1974. — С. 26.
  79. Техов Б. В. Скифы и Центральный Кавказ в VII - VI вв. до н.э.. — М., 1980. — С. 11.
  80. 80,0 80,1 Azərbaycan Tarixi (yeddi cilddə), Bakı, 2007, I cild.
  81. Алиев К.Г. Античные источники по истории Азербайджана, Баку, 1986.
  82. M.L. Chaumont, “Albania,” Encyclopædia Iranica, I/8, pp. 806-810 (accessed on 17 May 2014).
  83. Кудрявцев О.В. Колхида, Иберия, Албания в III-I в. до н.э.//Всемирная история. М., 1956, т. 2
  84. Qafqaz Albaniyası ilk orta əsrlərdə, T.M.Məmmədov
  85. К. В. Тревер. Очерки по истории и культуре Кавказской Албании (IV в. до н. э. — VII в. н. э.), М. — Л., 1959. С. 318.
  86. Philip L. Kohl, Mara Kozelsky, Nachman Ben-Yehuda. Selective Remembrances: Archaeology in the Construction, Commemoration, and Consecration of National Pasts. University of Chicago Press, 2007. ISBN 0-226-45058-9, 9780226450582
  87. Дьяконов И.М., Старостин С.А. Хуррито-урартские и восточнокавказские языки // Старостин С.А. Труды по языкознанию. Москва: Языки славянских культур, 2007. Стр. 360
  88. J. Gippert, W. Schulze. Some Remarks on the Caucasian Albanian Palimpsests / Iran and the Caucasus 11 (2007)
  89. Коряков Ю. Б. Атлас кавказских языков / РАН. Институт языкознания. М., 2006. С. 39; Карта № 15.
  90. Климов Г. А. Языки мира: Кавказские языки. Агванский язык. — М.: Академия, 1999. — С. 459—460. — ISBN 978-5-85759-085-0
  91. Philip L. Kohl, Mara Kozelsky, Nachman Ben-Yehuda. Selective Remembrances: Archaeology in the Construction, Commemoration, and Consecration of National Pasts. University of Chicago Press, 2007. ISBN 0-226-45058-9, ISBN 978-0-226-45058-2
  92. Zaza Aleksidze - "Qafqaz Albaniyası yazının kəşfi və deşifrə olunması", Gürcüstan Elmlər Akademiyası bülleteni, səh 161, 2007
  93. Kamilla Trever. (1959). Очерки по истории и культуре Кавказской Албании IV в. до н. э.-VII в. н. э.. Москва-Ленинград: Издательство Академии наук СССР, 389.
  94. Гаибов В.А. О некоторых проблемах культа Геракла на эллинистическом Востоке (скальный комплекс Керефто в Иране). //Второй Всесоюзн. симпозиум по пробл. эллинистич. культуры на Востоке. Тез. докладов, Ереван, 1987.
  95. Акопян А.М. Связи Армении и Кавказской Албании с Парфией. СА, 1979, № 4.
  96. Н. И. Рзаев. (1976). Искусство Кавказской Албании (IV в. до н. э. — VII в. н. э.).. Баку: Элм, 138.
  97. 97,0 97,1 97,2 97,3 97,4 Бретаницкий Л. С., Веймарн Б. В. Искусство Азербайджана IV — XVIII веков / Редактор И. А. Шкирич. — Москва: Искусство, 1976. — 272 с.
  98. 98,0 98,1 98,2 98,3 98,4 "Azerbaijan". Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica Online. Encyclopædia Britannica Inc., 2016. Web. 24 Apr. 2016.
  99. Sara Aşurbəyli, Şirvanşahlar dövləti, Bakı, 2006
  100. Field Listing :: Ethnic groups (англ.). The World Factbook. ЦРУ. Проверено 23 мая 2012.
  101. Golden, Peter B. (1992). An Introduction to the History of the Turkic Peoples. Otto Harrasowitz. pp. 385–386. ISBN 3-447-03274-X.
  102. Yarshater, E (18 August 2011). "The Iranian Language of Azerbaijan". Encyclopædia Iranica. Retrieved 25 January 2012.
  103. Mostashari 2006, pp. 13.
  104. C.E.Bosworth, «Azerbaijan», in Encyclopedia Iranica (London and New York: Routledge and Kegan Paul, 1989)p.224
  105. Small nations and great powers Автор: Svante E. Cornell.
  106. Peoples of Western Asia. Marshall Cavendish Corporation.
  107. The Washington Institute for Near East Policy. Policy Watch #1111.
  108. 108,0 108,1 Mattew O'Brien. Uzeir Hajibeyov and His Role in the Development of Musical Life in Azerbaijan. – Routledge, 2004. – С. 211. – ISBN 0-415-30219-6, 9780415302197
  109. Suny, Ronald (1996). Armenia, Azerbaijan, and Georgia. DIANE Publishing. p. 108. ISBN 0788128132.
  110. Şuşa rayonunun ərazisi və təbii sərvətləri, tarixi və memarlıq abidələri, shusha.az, İstifadə tarixi:9 yanvar 2015
  111. Kazemzadeh, Firuz (1951). The Struggle for Transcaucasia: 1917-1921. The New York Philosophical Library. pp. 124, 222, 229, 269–270. ISBN 0-8305-0076-6.
  112. Вечно живые традиции. — Баку: Азернешр, 1968. — С. 167.
  113. В Азербайджане обсуждают вопрос лишения звания «народного писателя» классика армянской литературы Ширванзаде
  114. "AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASI MƏDƏNİYYƏT NAZİRLİYİ". http://www.azerbaijan.az/_StatePower/_MinistersCabinet/ministersCabinet_10_a.html. İstifadə tarixi: 2015-12-14.
  115. "Президент Азербайджана создал новые министерства на базе двух старых". http://regnum.ru/news/581763.html. İstifadə tarixi: 2015-12-14.
  116. MƏDƏNİYYƏT TELEVİZİYA KANALI HAQQINDA
  117. Cuhaj G.S., Michael T., Miller H. Standard Catalog of World Coins 1901—2000. — 41-е изд. — Iola: Krause Publications, 2013. — 2351 с. — ISBN 978-1-4402-3567-2
  118. Cuhaj G.S., Michael T. Standard Catalog of World Coins 2001—Date. — 8-е изд. — Iola: Krause Publications, 2013. — 1056 с. — ISBN 978-1-4402-3568-9.
  119. "Walled City of Baku with the Shirvanshah's Palace and Maiden Tower". UNESCO rəsmi saytı.. 2000. Arxivləşdirilib: [2] saytından 2012-03-22 tarixində. http://www.webcitation.org/66LOy9fX7.
  120. "Gobustan Rock Art Cultural Landscape". UNESCO rəsmi saytı.. 2007. Arxivləşdirilib: [3] saytından 2012-03-22 tarixində. http://www.webcitation.org/66LOy9fX7.
  121. "Ancient medical manuscripts of Azerbaijan in UNESCO’s World Memory Register". http://www.azdelunesco.org/?options=content&id=21. İstifadə tarixi: 2015-06-22.
  122. "Средневековые рукописи по медицине и аптечному делу.". unesco.org. http://www.unesco.org/new/ru/moscow/about-this-office/single-view/news/medieval_manuscripts_on_medicine_and_pharmacy/#.VTJxBtysVue.
  123. "Azerbaijani Mugham". http://www.unesco.org/culture/ich/en/RL/azerbaijani-mugham-00039. İstifadə tarixi: 2015-12-14.
  124. "Art of Azerbaijani Ashiq". http://www.unesco.org/culture/ich/en/RL/art-of-azerbaijani-ashiq-00253. İstifadə tarixi: 2015-12-14.
  125. "Novruz, Nowrouz, Nooruz, Navruz, Nauroz, Nevruz". http://www.unesco.org/culture/ich/en/RL/novruz-nowrouz-nooruz-navruz-nauroz-nevruz-00282. İstifadə tarixi: 2015-12-14.
  126. "Nawrouz, Novruz, Nowrouz, Nowrouz, Nawrouz, Nauryz, Nooruz, Nowruz, Navruz, Nevruz, Nowruz, Navruz". http://www.unesco.org/culture/ich/en/RL/nawrouz-novruz-nowrouz-nowrouz-nawrouz-nauryz-nooruz-nowruz-navruz-nevruz-nowruz-navruz-01161. İstifadə tarixi: 2016-11-08.
  127. "Traditional art of Azerbaijani carpet weaving in the Republic of Azerbaijan". http://www.unesco.org/culture/ich/en/RL/traditional-art-of-azerbaijani-carpet-weaving-in-the-republic-of-azerbaijan-00389. İstifadə tarixi: 2015-12-14.
  128. 128,0 128,1 "Craftsmanship and performance art of the Tar, a long-necked string musical instrument". http://www.unesco.org/culture/ich/en/RL/craftsmanship-and-performance-art-of-the-tar-a-long-necked-string-musical-instrument-00671. İstifadə tarixi: 2015-12-14.
  129. "Chovqan, a traditional Karabakh horse-riding game in the Republic of Azerbaijan". http://www.unesco.org/culture/ich/en/USL/chovqan-a-traditional-karabakh-horse-riding-game-in-the-republic-of-azerbaijan-00905. İstifadə tarixi: 2015-12-14.
  130. "Traditional art and symbolism of Kelaghayi, making and wearing women’s silk headscarves". http://www.unesco.org/culture/ich/en/RL/traditional-art-and-symbolism-of-kelaghayi-making-and-wearing-womens-silk-headscarves-00669. İstifadə tarixi: 2015-12-14.
  131. "Copper craftsmanship of Lahij". http://www.unesco.org/culture/ich/en/RL/copper-craftsmanship-of-lahij-00675. İstifadə tarixi: 2015-12-14.
  132. "Flatbread making and sharing culture: Lavash, Katyrma, Jupka, Yufka". http://www.unesco.org/culture/ich/en/RL/flatbread-making-and-sharing-culture-lavash-katyrma-jupka-yufka-01181. İstifadə tarixi: 2016-11-08.
  133. "Capitals of Islamic Culture for the years 2005-2025 adopted by the Islamic Conferences of Culture Ministers". http://www.isesco.org.ma/capitals-of-islamic-culture/. İstifadə tarixi: 2015-05-02.
  134. "Şəki paytaxt elan edildi". http://news.milli.az/country/385581.html. İstifadə tarixi: 2015-05-02.
  135. Оғлангала (азерб.) // Азербайджанская советская энциклопедия. — Б., 1983. — Т. VII. — С. 322.
  136. Böyük Sovet Ensiklopediyasında Азербайджанская ССР. Архитектура и изобразительное искусство Архитектура Азербайджана məqaləsi
  137. J. Bjornar Storfjell, Ph.D. The Church in Kish. Carbon Dating Reveals its True Age. Azerbaijan International, Spring 2003
  138. А. В. Саламзаде. Народы Азербайджанской Советской Социалистической Республики. Архитектура / Под редакцией Б.А.Гарданова, А.Н.Гулиева, С.Т.Еремяна, Л.И.Лаврова, Г.А.Нерсесова, Г.С.Читая. — Народы Кавказа: Этнографические очерки: Издательство Академии наук СССР, 1962. — Т. 2. — С. 175.
  139. 139,0 139,1 Ilham Aliyev (Winter 1998). "The Soviet Period of Architecture in Azerbaijan". Azerbaijan International. http://azer.com/aiweb/categories/magazine/64_folder/64_articles/64_useynov.html.
  140. Əfəndi R. Azərbaycan incəsənəti. — Б.: Şərq-Qərb, 2007. — 160 с. — ISBN 978-9952-34-116-4.
  141. Ализаде А. Лагич, историко-культурный заповедник Азербайджана // журнал : İRS. — 2005. — № 4.
  142. 142,0 142,1 142,2 142,3 142,4 З. А. Кильчевская, А. Г. Трофимова. Народы Азербайджанской Советской Социалистической Республики. Азербайджанцы. Одежда и украшения / Под редакцией Б.А.Гарданова, А.Н.Гулиева, С.Т.Еремяна, Л.И.Лаврова, Г.А.Нерсесова, Г.С.Читая. — Народы Кавказа: Этнографические очерки: Издательство Академии наук СССР, 1962. — Т. 2. — С. 121-127.
  143. Лятиф Керимов. Азербайджанский ковёр. Том III. VI. Тебризский тип. А) Тебризская группа. Б.: «Гянджлик», 1983.
  144. Encyclopaedia Iranica. Caucasian Carpets. Richard Wright.
  145. 145,0 145,1 Siawosh AZADI; Latif KERIMOV; Werner ZOLLINGER. Azerbaijani-Caucasian Rugs. — Switzerland Ulmke Collection, 2001. — p. 135. — ISBN 3-925813-10-1 / 9783925813108
  146. Britannica Encyclopedia. Iran. Shah Abbas.
  147. Britannica Encyclopedia. Tabriz school.
  148. Р. Тагиева - Азербайджанский ковёр, Баку, 2003, стр. 158-163
  149. Altstadt 1992, pp. 24.
  150. Joyce C. Ware. The Official Identification and Price Guide to Oriental Rugs. — House of Collectibles: 1992, p. 221. — ISBN 0-87637-882-3, 9780876378823.
  151. Мехди Зариф 2006, pp. 19.
  152. Мехди Зариф 2006, pp. 18.
  153. Мехди Зариф 2006, pp. 16-19.
  154. 154,0 154,1 154,2 The Grove Encyclopedia of Islamic Art and Architecture 2009, pp. 241.
  155. Шәки Ханларынын Сарајы / Под ред. Дж. Кулиева. — Азербайджанская советская энциклопедия: Главная редакция Азербайджанской советской энциклопедии, 1987. — Т. 10. — С. 502-503.
  156. Great Soviet Encyclopedia - Usta Gambar Garabaghi.
  157. Под общ. ред. Б.В. Веймарна, Ю.Д. Колпинского (1964). General History of Art 5. М.: Искусство.
  158. "Usta Gambar Garabaghi". Личности.
  159. "Azerbaijan Soviet Socialist Republic".
  160. "Usta Gambar Garabaghi". Encyclopedias & Dictionaries.
  161. Миклашевская Н. М. Художники XIX в. Мирза Кадым Эривани и Мир Мохсун Навваб / Под ред. Полевого В. М.. — Искусство Азербайджана. — Баку, 1954. — Т. IV.
  162. История Азербайджана. — Б.: Издательство Академии наук Азербайджанской ССР, 1960. — Т. II. — С. 422.
  163. Azerbaijan Gender Information Centre
  164. А. К. Лебедев. Василий Васильевич Верещагин: Жизнь и творчество. 1842—1904. Искусство, 1972. Стр. 42
  165. Basile Vereschaguine. Voyage dans les provinces du Caucase. — Le Tour du Monde. — Leipzig, 1869. — С. 309.
  166. 166,0 166,1 166,2 The Grove Encyclopedia of Islamic Art and Architecture 2009, pp. 240.
  167. А. Ю. Казиев. О видах народного бытового искусства // Искусство Азербайджана. — Б.: Издательство Академии наук Азербайджанской ССР, 1954. — Т. IV. — С. 31.
  168. Народный комиссариат просвещения, Академия наук СССР, Институт этнографии имени Н. Н. Миклухо-Маклая. Советская этнография. Выпуски 4-6.. — Издательство Академии наук СССР, 1976.. — С. 40.
  169. И. М. и С. К. Джафарзаде. Азербайджанские намогильные камни. // журнал : Советская этнография. — Народный комиссариат просвещения, Академия наук СССР, Институт этнографии имени Н.Н. Миклухо-Маклая: Издательство Академии наук СССР, 1956. — С. 104-106.
  170. Заур Ализаде. Первый азербайджанский профессиональный скульптор - Зейнал Абдин Алиев // газета. — «Зеркало», 04.07.2009.
  171. Габибов Н. Д., Наджафов М. К. Искусство Советского Азербайджана. — М.: Искусство, 1960. — С. 132. — 198 с
  172. Клюева И. В. Художественно-педагогическая деятельность Степана Эрьзи. — Саранск: Издательство Мордовского университета, 2007. — 202 с.
  173. Мәммәдова (азерб.) // Азербайджанская советская энциклопедия / Под ред. Дж. Кулиева. — Б.: Главная редакция Азербайджанской советской энциклопедии, 1982. — C. VI. — S. 508.
  174. 174,0 174,1 174,2 The Role of Azerbaijani Turkish in Safavid Iran, Willem Floor and Hasan Javadi
  175. 'Ali Bali's receipt as agent of Shah Safi I 2 of 2
  176. "İran Şahlarının İki Türkçe Mektubu". http://www.journals.istanbul.edu.tr/iuturkiyat/article/viewFile/1023000910/pdf.
  177. Azərbaycan dili dialekt və şivələrinin təsnifi, səh. 19 // Azərbaycan dialektologiyasının əsasları: Ali məktəblər üçün dərs vəsaiti. Müəllif: Məmmədağa Şirəliyev. Bakı: "Marif", 1967, 424 səh. — Təkrar nəşr. Buraxılışa məsul: Əziz Güləliyev. Bakı: "Şərq–Qərb", 2008, 416 səh. ISBN 9789952341836
  178. Языки народов Советского Союза. — Алтайские языки. — Тюркские языки, стр. 79. // Сто тридцать равноправных: о языках народов СССР. Автор: М. И. Исаев. Ответственный редактор: член–корреспондент АН СССР Ф. П. Филин. Академии наук СССР. Институт языкознания. Научно-популярная серия. Москва: Издательство «Наука», 1970, 192 стр.
  179. Глава III. Народы и языки Советского Союза. — 2. Алтайская семья. — Тюркские языки, стр. 118. // О языках народов СССР. Автор: М. И. Исаев. Ответственный редактор: член–корреспондент АН СССР Ф. П. Филин. Академии наук СССР. Научно-популярная серия. Москва: Издательство «Наука», 1978, 222 стр.
  180. Introduction, page XIX. // Elementary Azerbaijani. Author: Kurtuluş Öztopçu. Türk Dilleri Araştırmaları Dizisi. Santa Monica (State of California) — Istanbul: Sanat Kitabevi, 2003, XXIII+381 pages. ISBN 9789759377304  (ing.)
  181. Будагова З. И. Азербайджанский язык (краткий очерк). — Баку: Элм, 1982. — С. 7.
  182. 182,0 182,1 182,2 182,3 182,4 H. Javadi, K. Burrill AZERBAIJAN x. Azeri Turkish Literature // Encyclopædia Iranica. — 1988. — Т. III. — С. 251-255.
  183. Баку, губернский город // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
  184. Mazzaoui, Michel B; Canfield, Robert (2002). "Islamic Culture and Literature in Iran and Central Asia in the early modern period". Turko-Persia in Historical Perspective. Cambridge University Press. pp. 86–7. ISBN 978-0-521-52291-5.
  185. Savory, Roger (2007). Iran Under the Safavids. Cambridge University Press. p. 213. ISBN 978-0-521-04251-2.
  186. Zabiollah Safa (1986), "Persian Literature in the Safavid Period", The Cambridge History of Iran, vol. 6: The Timurid and Safavid Periods. Cambridge: Cambridge University Press, ISBN 0-521-20094-6, pp. 948–65. P. 950
  187. Cyril Glassé (ed.), The New Encyclopedia of Islam, Lanham, Maryland: Rowman & Littlefield Publishers, revised ed., 2003, ISBN 0-7591-0190-6, p. 392
  188. Rudi Matthee. "SOLAYMĀN I". http://www.iranicaonline.org/articles/solayman-1. İstifadə tarixi: 2015-09-09.
  189. Ardabil Becomes a Province: Center-Periphery Relations in Iran, H. E. Chehabi, International Journal of Middle East Studies, Vol. 29, No. 2 (May, 1997), 235
  190. Law, Henry D.G. (1984) "Modern Persian Prose (1920s-1940s)" Ricks, Thomas M. Critical perspectives on modern Persian literature Washington, D.C.: Three Continents Press s. 132 ISBN 0914478958, 9780914478959 "cited in Babak, Vladimir; Vaisman, Demian; Wasserman, Aryeh. "Political Organization in Central Asia and Azerbaijan":
  191. Сумбатзаде А. С. Азербайджанцы, этногенез и формирование народа. — "Элм", 1990. — 304 с. — ISBN 5-8066-0177-3.
  192. Keith Brown, Sarah Ogilvie. Concise encyclopedia of languages of the world. — Elsevier, 2009. — С. 110-113. — ISBN 978-0-08-087774-7.
  193. М. Ю. Лермонтов. Собрание сочинений / Под общей редакцией И. Л. Андроникова, Д. Д. Благого, Ю.Г. Оксмана. — М.: Государственное издательство художественной литературы, 1958. — Т. 4. — С. 450-451. — 596 с.
  194. Кавказские языки // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
  195. Эзов Г. А. Сношения Петра Великого с армянским народом. — Типография Императорской Академии Наук, 1898.
  196. Волкова Н. Г. Материалы экономических обследований Кавказа 1880-х годов как этнографический источник // Кавказский этнографический сборник. — М.: Наука, 1984. — Т. 8. — С. 222.
  197. Charles Dowsett. Sayatʻ-Nova: an 18th-century troubadour : a biographical and literary study. Peeters Publishers, 1997. ISBN 90-6831-795-4, 9789068317954. P.422
  198. Гусейнов 1949, pp. 126.
  199. Шнирельман 2003, pp. 34-35.
  200. 200,0 200,1 C. E. Bosworth. Azerbaijan — Islamic history to 1941. Iranica.
  201. Гасанлы Дж. СССР-Иран: Азербайджанский кризис и начало холодной войны (1941—1946 гг). — Герои Отечества, 2006. — С. 216. — ISBN 5-91017-012-0.
  202. Конституции государств Азии: в 3 т. — Институт законодательства и сравнительного правоведения при Правительстве РФ: Норма, 2010. — Т. 1: Западная Азия. — С. 244. — ISBN 978-5-91768-124-5, ISBN 978-5-91768-125-2.
  203. Гасанлы Дж. П. Хрущёвская «оттепель» и национальный вопрос в Азербайджане (1954-1959). — Флинта, 2009. — С. 175-177. — ISBN 978-5-9765-0792-0, УДК 94(5) ББК 63.3(5Азе)-4 Г22.
  204. Гиляревский Р. С., Гривнин В. С. Определитель языков мира по письменности. — М.: Наука, 1964. — С. 48.
  205. Советский Азербайджан: мифы и действительность. — Баку: Элм, 1987. — С. 293.
  206. Тагиев И. Мирза Фатали Ахундов и новый тюркский алфавит // Культура и письменность Востока. — Б., 1928. — С. 58-61.
  207. Алпатов В. М. 150 языков и политика. 1917—2000. Социолингвистические проблемы СССР и постсоветского пространства. — М.: Крафт+, Институт востоковедения РАН, 2000. — С. 48.
  208. Гиляревский Р. С., Гривнин В. С. Определитель языков мира по письменности. — М.: Наука, 1964. — С. 47.
  209. Азербайджанские сказки, мифы, легенды / составитель Азад Набиев — Б.: Азербайджанское государственное издательство, 1988. — С. 295-297. — 302 с.
  210. Məmmədhüseyn Təhmasib. Seçilmiş əsərləri. 2 cilddə. I cild. Bakı: Mütərcim, 2010. - səh. 474.
  211. Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatı, Ramil Əliyev
  212. А. П. Векилов. Народная поэзия Азербайджана / Под ред. Ф. Я. Прийма. — Л.: Советский писатель., 1978. — Т. 2. — С. 31-34. — 448 с.
  213. Газ. «Хаят», 1905, № 20
  214. Мелетинский Е. М. Огузский эпос «Китаб-и дэдэм Коркут» // История всемирной литературы: В 8 томах / АН СССР; Ин-т мировой лит. им. А. М. Горького. — М.: Наука, 1985. — Т. III. — С. 588—590.
  215. Michael E. Meeker. The Dede Korkut Ethic (англ.) // International Journal of Middle East Studies. — 1992. — August (vol. 24, no. 3). — P. 395—417.
  216. Китаби Деде Горгуд = Китаби-Дəдə Горгуд / Составители, транскрипция, упрощённый вариант и предисловие Фархада Зейналова и Самета Ализаде. — Б.: Язычы, 1988. — 265 с. — ISBN 5560002518. (азерб.)
  217. Короглы Х. Китаби деде Коркуд // Большая советская энциклопедия. — М., 1973. — Т. XII. — С. 203.
  218. Китаби-Дәдә Горгуд (азерб.) // Азербайджанская советская энциклопедия / Под ред. Дж. Кулиева. — Б.: Главная редакция Азербайджанской советской энциклопедии, 1981. — C. V. — S. 408.
  219. Sakina Berengian. Azeri and Persian literary works in twentieth century Iranian Azerbaijan. — Berlin: Klaus Schwarz Verlag, 1988. — С. 20. — 238 с. — ISBN 9783922968696.
  220. Anthology of Ashiq
  221. Ашуг в БСЭ
  222. Ашыкская поэзия. Пир Султан Абдал // Литература Востока в средние века / Н.И.Конрад. — Издательство Московского Университета, 1970. — Т. 2. — С. 404-405. — 464 с.
  223. В. И. Асланов. Из наблюдений над лексикой «Дивана» Кады Бурханеддина / Туркологика. Андрей Николаевич Кононов, Юрий Ашотович Петросян, Академия наук СССР. Отделение литературы и языка, Институт востоковедения (Академия наук СССР). — Л.: Наука, 1976. — С. 221. — 363 с.
  224. Minorsky V. Jihan-shah Qara-Qoyunlu and his poetry.— BSOAS, XVI/2, London, 1954, p. 283, цит. по: [4]
  225. 225,0 225,1 225,2 Encyclopædia Iranica: Azerbaijan x. Azeri Literature
  226. Хәтаи Тәбризи / Под ред. Дж. Кулиева. — Азербайджанская советская энциклопедия: Главная редакция Азербайджанской советской энциклопедии, 1987. — Т. X. — С. 80.
  227. MÖHSÜN NAĞISOYLU (2011). XVI ƏSR AZƏRBAYCAN TƏRCÜMƏ ƏSƏRİ “KƏVAMİLÜT-TƏBİR”.
  228. 228,0 228,1 Kishwar Rizvi. The Safavid Dynastic Shrine. — I.B.Tauris & Co Ltd, 2010. — С. 4. — ISBN 9781848853546.
  229. V. Minorsky, "The Poetry of Shah Ismail I," Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London 10/4 (1942): 1006–53.
  230. Roger M. Savory, Ahmet T. Karamustafa. Esmail I Ṣafawi (англ.). — Encyclopædia Iranica, 1998. — Т. VIII. — С. 628-636.
  231. Исмаил I — статья из Большой советской энциклопедии
  232. Peter Rollberg. The modern encyclopedia of Russian and Soviet literature (including Non-Russian and Emigre literatures) / Edited by Harry B. Weber. — Academic International Press, 1987. — Т. 8. — С. 76.
  233. Л. И. Климович. Литература народов СССР: хрестоматия для высших учебных заведений. — 3. — Просвещение, 1971. — Т. 1. — С. 89.
  234. Bakir, Ziya Halil (2007) Türk literatürü dahileri toplamı. Kubbealtı Neşriyatı, İstanbul, s.239
  235. Encyclopaedia Britannica, s.v. Islamic Art Islāmic literatures. The period from 1500 to 1800. Ottoman Turkey Poetry of Fuzûlî
  236. Jonathan Dewald. Europe 1450 to 1789: Encyclopedia of the Early Modern World. — Charles Scribner’s Sons, 2004 — p.83 — ISBN 0-684-31206-9, 978068431206
  237. 237,0 237,1 237,2 АЗЕРБАЙДЖАНСКАЯ ЛИТЕРАТУРА, ФЭБ "Русская литература и фольклор".
  238. Ихилов, М. М. Народности лезгинской группы: этнографическое исследование прошлого и настоящего лезгин, табасаранцев, рутулов, цахуров, агулов / ДФ АН СССР, ИИЯЛ им. Г. Цадасы. — Махачкала, 1967. — 370 с.
  239. Видади Молла Вели, БСЭ.
  240. Alekseĭ Leontʹevich Narochnit︠s︡kiĭ. История народов Северного Кавказа, конец XVIII в.-1917 г. — Наука, 1988. — С. 376. — ISBN 5020094080, 9785020094086.
  241. Большая советская энциклопедия. — 1952. — С. 287.
  242. Илья Карпенко. Ворота Востока, Журнал ЛЕХАИМ.
  243. Люциан Ипполитович Климович. Наследство и современность: очерки о нац. литературах. — Сов. писатель, 1975. — С. 120.
  244. Гамзатов Г. Г. Литература народов Дагестана дооктябрьского периода: типология и своеобразие художественного опыта. — Наука, 1982. — С. 164.
  245. АЗЕРБАЙДЖАНСКАЯ ЛИТЕРАТУРА, ФЭБ "Русская литература и фольклор".
  246. Алиш АВЕЗ. Мухаммеду Шахрияру – 100, Азербайджанский конгресс (15.12.06).
  247. Самед Вургун - Жизнь и творчество, Сайт Самеда Вургуна.
  248. Анар, ТОФИК МЕЛИКЛИ. Умер Бахтияр Вагабзаде, NIRA Aksakal.
  249. 249,0 249,1 249,2 249,3 К. А. Касимов. Народы Азербайджанской Советской Социалистической Республики. Азербайджанцы. Народное творчество / Под редакцией Б. А. Гарданова, А. Н. Гулиева, С. Т. Еремяна, Л. И. Лаврова, Г. А. Нерсесова, Г. С. Читая. — Народы Кавказа: Этнографические очерки: Издательство Академии наук СССР, 1962. — Т. 2. — С. 157-159 (Народная музыка). — 684 с.
  250. "Меджнун Керимов. Атлас традиционной азербайджанской музыки. Саз.". http://atlas.musigi-dunya.az/ru/saz.html. İstifadə tarixi: 2015-12-14.
  251. Выдающиеся музыкальные деятели. Официальный сайт Министерства культуры и туризма Азербайджана. Архивировано из первоисточника 17 января 2013.
  252. Саадет Абдуллаева (доктор искусствоведения, профессор). Музыкальный инструмент мирового звучания // İRS : журнал. — 2011. — № 1 (49).
  253. Encyclopedia Iranica. Azerbaijan. Music of Azerbaijan
  254. Ф. И. Челебиев Морфология дастгяха. — С.-Петербург, 2009.
  255. "Музыкальная энциклопедия. Баламан. Под ред. Ю. В. Келдыш. Т. 1. А — М.: Советская энциклопедия, 1973". http://www.music-dic.ru/html-music-enc/b/822.html. İstifadə tarixi: 2015-12-14.
  256. "Толковый словарь русского языка Кузнецова. 1 е изд е: СПб.: Норинт. С. А. Кузнецов. 1998 …". http://dic.academic.ru/404.html. İstifadə tarixi: 2015-12-14. БАЛАБА́Н -а; м. У азербайджанцев, узбеков и некоторых народов Северного Кавказа: народный духовой язычковый инструмент.
  257. Сергей Александрович Токарев. Основы этнографии: Учеб. пособие для ист. специальностей вузов. — Высшая школа, 1968. — С. 311. — 359 с.
  258. Глоссарий. Термины, встречающиеся в тексте. Народы Азербайджанской ССР / Под редакцией Б. А. Гарданова, А. Н. Гулиева, С. Т. Еремяна, Л. И. Лаврова, Г. А. Нерсесова, Г. С. Читая. — Народы Кавказа: Издательство Академии наук СССР, 1962. — Т. 2. — С. 637.
  259. Ch. Albright). "BĀLĀBĀN". Iranica. http://www.iranicaonline.org/articles/balaban-instrument. İstifadə tarixi: 2015-12-14.
  260. Категории ашугов
  261. Jean During. Azerbaijan 2. Musical categories. // Nеw Grоvе Ditiсtiоnаrу оf Мusiс аnd Мusiсiаns / Stanley Sadie, John Tyrrell. — 2. — Oxford University Press, 2001. — 2500 с. — ISBN 0195170679, 9780195170672.
  262. Tarıyel Məmmədov. Azərbaycan xalq-professional musiqisi: Aşıq sənəti. Bakı, "Musiqi Dünyası" elektron nəşriyyatı, 2003.
  263. Inna Naroditskaya. Recording reviews, Ethnomusicology, Vol.44, No.3, (Autumn, 2000). — Univercity of Illinois Press on behalf of Society for Ethnomusicology, 2000. — С. 539-544.
  264. Inna Naroditskaya. Recording reviews, Ethnomusicology, Vol.44, No.3, (Autumn, 2000). — Univercity of Illinois Press on behalf of Society for Ethnomusicology, 2000. — С. 539-544.
  265. Азербайджанская ССР — статья из Большой советской энциклопедии
  266. Margaret Kaeter. Nations in Transition. The Caucasian Republics. — Infobase Publishing, 2004. — С. 93. — 166 с. — ISBN 9780816052684.
  267. МЕЙХАНА — ОНА И В ИЗРАИЛЕ МЕЙХАНА / Meyxana.Net
  268. "Qəzəlxan Vahidin həyat hekayəsi". hafta.az. Arxivləşdirilib: [5] saytından 11 may 2016 tarixində. http://hafta.az/index2.php?m=yazi&id=148285. İstifadə tarixi: 11 may 2016.
  269. Charles van der Leeuw. Azerbaijan: A Quest for Identity. — Palgrave Macmillan, 2000. — С. 102. — 256 с. — ISBN 9780312219031. (eng.)
  270. Ахундова Шəфигə Гулам гызы / Под ред. Дж. Кулиева. — Азербайджанская советская энциклопедия: Главная редакция Азербайджанской советской энциклопедии, 1976. — Т. 1. — С. 501.
  271. Ольга Юркина. Восточные удовольствия в Монтрё, Наша Газета (10.07.2009).
  272. ВЫДАЮЩИЕСЯ МУЗЫКАЛЬНЫЕ ДЕЯТЕЛИ, Азербайджанский Музыкальный Портал
  273. Азербайджанская музыка. Сайт «Герои Страны».
  274. А. Бретаницкая. КАРА (Абульфаз оглы) КАРАЕВ, Belcanto.ru.
  275. Əliyeva, İradə. "Azərbaycan estradasının yaradıcılarından biri". anl.az. http://anl.az/down/meqale/azerbaycan/2014/may/372583.htm. İstifadə tarixi: 12 January 2016.
  276. "AZƏRBAYCAN MUSİQİSİ". mct.gov.az. http://mct.gov.az/az-music. İstifadə tarixi: 12 January 2016.
  277. Təhmirazqızı, Səadət. "Görkəmli bəstəkar, ifaçı və musiqi təşkilatçısı". www.anl.az. http://www.anl.az/down/meqale/medeniyyet/2014/aprel/91.htm. İstifadə tarixi: 12 January 2016.
  278. ""Qaya" qrupu". kayzen.az. http://kayzen.az/blog/musiqi-qruplar%C4%B1/11896/qaya-qrupu.html. İstifadə tarixi: 12 January 2016.
  279. "Azərbaycanlı gizirə Xalq artisti adı verildi" (Azerbaijani). anspress.com. http://anspress.com/index.php?a=2&cid=17&lng=az&nid=279840. İstifadə tarixi: 28 June 2014.
  280. Karimi, Siyavush. "A Place for Mugham". Azerbaijan International. http://www.azer.com/aiweb/categories/magazine/94_folder/94_articles/94_siyavush_karimi.html. İstifadə tarixi: 15 January 2016.
  281. "Oxumaq qarmon çalmaqdan çox-çox asandır..." (Azerbaijani). www.anl.az. http://www.anl.az/down/meqale/express/2013/yanvar/288755.htm. İstifadə tarixi: 26 June 2014.
  282. "Это мой мир, в котором я творю". vatan.etnosmi.ru. http://vatan.etnosmi.ru/one_stat.php?id=28655. İstifadə tarixi: 26 June 2014.
  283. "Дивный голос "Севгилим" из Южного Азербайджана". kultura.az. http://kultura.az/articles.php?item_id=20140513070854713&sec_id=23. İstifadə tarixi: 26 June 2014.
  284. "Faiq Ağayev - "Bakı payızı- 88 " haqqında....". Youtube. https://www.youtube.com/watch?v=ZeTtFkUYg3Q. İstifadə tarixi: 12 January 2016.
  285. "“Bakı payız”ı Azərbaycan estradasına kimləri bəxş edib?". publika.az. http://publika.az/p/78337. İstifadə tarixi: 12 January 2016.
  286. ""Vokal" kafedrası". www.admiu.edu.az. http://www.admiu.edu.az/az.php?go=aktyorvokal. İstifadə tarixi: 12 January 2016.
  287. "Azerbaijan wins the Eurovision Song Contest". BBC. May 14, 2011. Arxivləşdirilib: [6] saytından 14 May 2011 tarixində. //web.archive.org/web/20110514035914/http://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-13387886. İstifadə tarixi: May 14, 2011.
  288. "Azərbaycan roku, niyə bu vəziyyətə gəldik?". BBC. http://www.bbc.com/azeri/blogs/2015/12/151209_javid_aga_blog. İstifadə tarixi: 13 January 2016.
  289. "Azərbaycanda rokun yaranması". APA. http://bakuinfo.az/?p=9291. İstifadə tarixi: 13 January 2016.
  290. Documenting the Horrors of Karabakh
  291. "Well-known Azerbaijani rapper Huseyn Darya dies". en.apa.az. http://en.apa.az/xeber_azerbaijani_well-known_rapper_huseyn_dar_208681.html. İstifadə tarixi: 13 May 2014.
  292. "‘Yetenek sizsiniz Türkiyə’də hamını ayağa qaldıran azərbaycanlı: ‘Bizə heç kim kömək etmədi’ – MÜSAHİBƏ + VİDEO". azxeber.com. http://azxeber.com/index.php?action=static_detail&static_id=55467. İstifadə tarixi: 13 May 2014.
  293. "Популярные азербайджанские реперы представят совместный проект". news.mail.ru. http://news.mail.ru/inworld/azerbaijan/culture/11648440/. İstifadə tarixi: 13 May 2014.
  294. "Запрещенную песню азербайджанского рэппера Эльшада Хосе можно услышать в Интернете". www.trend.az. http://www.trend.az/life/showbiz/1205359.html. İstifadə tarixi: 13 May 2014.
  295. "Национальные танцы на официальном сайте Нахичеванской автономной республики". http://www.nakhchivan.az/portal-en/mil-reqs.htm. İstifadə tarixi: 2015-12-14.
  296. И. Шопен. Исторический памятник состояния Армянской области в эпоху его присоединения к Российской империи. — Санкт-Петербург: Императорская Академия наук, 1852. — С. 899-900. — 1232 с.
  297. Ими восхищался Дюма by Emil Karimov and Mehpara Aliyeva. Azeri.ru
  298. 298,0 298,1 298,2 298,3 Азербайджанская Советская Социалистическая Республика. XVII. Танец. Балет — статья из Большой советской энциклопедии (3-е издание)
  299. Составители: Гамэр Алмасзаде, И. Д. Кагарлицкая, Б. А. Мамедов, и А. В. Акопов. Азербайджанские народные танцы / под ред. Афрасияба Бадалбейли. — Б.: Объединённое издательство, 1959. — С. 6.
  300. Ханчобаны в БСЭ
  301. Azərbaycan xalq rəqsləri
  302. Э. А. Абасова. Азербайджанская музыка // Музыкальная энциклопедия / Под ред. Ю. В. Келдыша. — Москва: Советская энциклопедия, 1973—1982.
  303. 303,0 303,1 303,2 "Balet haqqında". www.azerbaijans.com. http://www.azerbaijans.com/content_333_az.html. İstifadə tarixi: 14 January 2016.
  304. 304,0 304,1 "Mədəniyyət və turizm". İstifadə tarixi: 14 January 2016.
  305. 305,0 305,1 "Azərbaycanda ilk uşaq baletinin müəllifi". www.azadliq.info. http://www.azadliq.info/29246.html. İstifadə tarixi: 14 January 2016.
  306. 306,0 306,1 Театральная энциклопедия. Азербайджанский театр:
  307. Театр Азербайджана
  308. БСЭ. Азерб. ССР. Театр и кино. стр. 479
  309. Şəbih tamaşalarının dramaturgiyası və hazırlanma xüsusiyyətləri haqqında.
  310. H. Algar. Āḵūndzāda (англ.). — Encyclopædia Iranica, 1984. — Vol. I. — P. 735-740.
  311. Азербайджанский театр за 100 лет. А. А. Алиева. Азербайджанское государственное издательство. 1974 г.
  312. Становление и развитие азербайджанского театра. Ингилаб Керимов 1991 г.
  313. Газета «Новое обозрение» 16 августа 1894 г.
  314. Азербайджанский театр
  315. Тифлисский азербайджанский театр
  316. Б. Арутюнян. Армянский театр / Под ред. А. Анастасьева. — История советского драматического театра: 1926-1932: Наука, 1967. — Т. 3. — С. 343. — 616 с.
  317. Баку: Энциклопедия / Люди / Международное сообщество бакинцев
  318. Azərbaycan Milli Ensiklopediyası: Azərbaycan. Ramiz Məmmədov. Kino. Azərbaycan Milli Ensiklopediyası Elmi Mərkəzi, 2007.- səh. 812.
  319. Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi. C.Cabbarlı adına "Azərbaycanfilm" kinostudiyası. Aydın Kazımzadə. Bizim "Azərbaycanfilm". 1923-2003-cü illər. Bakı: Mütərcim, 2004.- səh. 13.
  320. Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyası. Memarlıq və İncəsənət İnstitutu. Nazim Sadıxov. Azərbaycan bədii kinosu (1920-1935-ci illər). Bakı: Elm, 1970.- səh. 19.
  321. Azərbaycan SSR Mədəniyyət Nazirinin 1958-ci il 22 avqust tarixli 268 nömrəli əmri
  322. 322,0 322,1 322,2 322,3 322,4 azerbaijan.az. "AZƏRBAYCANDA KİNO SƏNƏTİNİN YARANMA TARİXİ. SƏSSİZ DÖVR (1920-1935), AZƏRBAYCAN KİNOSU 1935-1988-Cİ İLLƏRDƏ. SƏSLİ DÖVR, AZƏRBAYCAN KİNOSU MÜSTƏQİLLİK DÖVRÜNDƏ". http://www.azerbaijan.az/portal/Culture/Cinema/cinema_a.html. İstifadə tarixi: 2015-12-14.
  323. Азербайджанской ССР кинематография. Кино: Энциклопедический словарь / Гл. ред. С. И. Юткевич; Редкол.: Ю. С. Афанасьев, В. Е. Баскаков, И. В. Вайсфельд и др. — Москва: Советская энциклопедия, 1987. — стр. 12.
  324. Мамедова М. Аршин Мал Алан, или как Сталин приказал «Голливуд переплюнуть» // Труд : газета. — 17 Апреля 2003.
  325. Культура / Аршин мал алан (рус.). Газета «Аргументы и Факты». Проверено 30 июня 2010.
  326. "Azərbaycan kinosunun tarixi". http://azerbaijanfilmproduction.com/az/haqqimizda/azerbaycan-kinosu/. İstifadə tarixi: 2015-12-14.
  327. "Rule Thirteen: Special Rules for the Foreign Language Film Award". Academy of Motion Picture Arts and Sciences. Academy of Motion Picture Arts and Sciences. http://www.oscars.org/awards/academyawards/rules/86/rule13.html. İstifadə tarixi: 2013-08-26.
  328. "A Record 63 Countries Vying For Best Foreign-Language Oscar Nod". Yahoo! Movies. 2007-10-17. http://oscars.movies.yahoo.com/news/iw/20071018/1355.html. İstifadə tarixi: 2008-08-22.
  329. Gaydos, Steven; McCarthy, Libby (2008-01-15). "Oscar's foreign film race heats up". Variety (magazine). http://www.variety.com/awardcentral_article/VR1117979064.html?nav=news&categoryid=1982&cs=1. İstifadə tarixi: 2008-08-22.
  330. "9 Foreign Language Films Continue to Oscar® Race". oscars.org. http://www.oscars.org/press/pressreleases/2011/20110119.html. İstifadə tarixi: 2011-01-19.
  331. Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi. C.Cabbarlı adına "Azərbaycanfilm" kinostudiyası. Aydın Kazımzadə. Bizim "Azərbaycanfilm". 1923-2003-cü illər. Bakı: Mütərcim, 2004.- səh. 47-49.
  332. 332,0 332,1 332,2 azerbaijan.az. "AZƏRBAYCANDA CİZGİ FİLMLƏRİNİN YARANMASININ QISA TARİXİ". http://www.azerbaijan.az/portal/Culture/Cartoons/cartoons_a.html. İstifadə tarixi: 2016-01-15.
  333. 333,0 333,1 333,2 333,3 333,4 И. М. Джафарзаде, Р. И. Бабаева, М. И. Атакишиева. Народы Азербайджанской Советской Социалистической Республики. Азербайджанцы. Семья и семейный быт / Под редакцией Б.А.Гарданова, А.Н.Гулиева, С.Т.Еремяна, Л.И.Лаврова, Г.А.Нерсесова, Г.С.Читая. — Народы Кавказа: Этнографические очерки: Издательство Академии наук СССР, 1962. — Т. 2. — С. 131-142.
  334. Scènes, paysages, moeurs et costumes du Caucase dessinés d’aprés nature par le prince G. Gagarine. Стр. 24
  335. Azərbaycan etnoqrafiyası 2007, pp. 172.
  336. Azərbaycan etnoqrafiyası 2007, pp. 124.
  337. Azərbaycan etnoqrafiyası 2007, pp. 170.
  338. Azərbaycan etnoqrafiyası 2007, pp. 171.
  339. Люля-кебаб, второе блюдо. Пошаговые кулинарные рецепты с фото на Gastronom.ru
  340. Азербайджанская кулинарная книга
  341. 341,0 341,1 Azərbaycan etnoqrafiyası 2007, pp. 206.
  342. 342,0 342,1 342,2 342,3 Р. И. Бабаева, М. И. Атакишиева. Народы Азербайджанской Советской Социалистической Республики. Азербайджанцы. Пища / Под редакцией Б.А.Гарданова, А.Н.Гулиева, С.Т.Еремяна, Л.И.Лаврова, Г.А.Нерсесова, Г.С.Читая. — Народы Кавказа: Этнографические очерки: Издательство Академии наук СССР, 1962. — Т. 2. — С. 127-131.
  343. Encyclopaedia Iranica. BOZBĀŠ.
  344. Azərbaycan etnoqrafiyası 2007, pp. 199.
  345. Г. А. Сергеева. Цахуры: этнокультурный облик в XX веке. — Расы и народы: Наука, 2001. — Т. 26. — С. 31.
  346. Азербайджанская кухня. Шербеты. Чай. Сладости. Печенья. — DirectMEDIA. — ISBN 9785998937460.
  347. Владимир Михайлович Семёнов. Азербайджанский чай // Чайные рецепты и чайные секреты / Под ред. Е. Н. Авадяева. — М.: Олма-Пресс, 2002. — С. 110. — 351 с. — ISBN 9785224038268.
  348. Рустам Гаджиев. Отчаянные азербайджанцы // Коммерсант-Власть : журнал. — 2000. — № 35.
  349. Altstadt 1992, pp. 244.
  350. Георгий Заплетин, Гюльнара Ширинзаде. Русские в истории Азербайджана. — Ганун, 2008. — 366 с.
  351. 351,0 351,1 В. Парфенов. Кавказские национальные конные игры. — HORSE.RU, 2004.
  352. David C. King. Cultures of the World. Azerbaijan. — Marshall Cavendish, 2006. — P. 108. — ISBN 0761420118.
  353. Azərbaycanda nərdin yeni növləri yaradıldı
  354. Azərbaycanda nə qədər futbolçu var?
  355. ЦСКА вылетел из еврокубков
  356. «Карабах» выбил «Твенте» из Лиги Европы
  357. Avrokuboklarda ilk dəftərimiz
  358. More than just Mammadova: Azerbaijan’s ladies cause World Championship upset
  359. Turning black gold into sporting glitter: what Azerbaijan tells us about modern sport
  360. Azerbaijan’s chess team became European champion
  361. "'European Olympics' to be held in 2015". http://edition.cnn.com/2012/12/08/sport/european-olympics-baku-sport/. İstifadə tarixi: 2015-12-14.
  362. Bakı 2016-cı ildə “Formula 1” yarışına ev sahibliyi edəcək
  363. 363,0 363,1 "Статья 105. Праздничные дни. Трудовой Кодекс Азербайджанской Республики.". http://ru.president.az/azerbaijan/holidays/. İstifadə tarixi: 2016-02-06.
  364. "Новруз в Азербайджане". http://ru.euronews.com/2011/03/23/fire-in-the-heart-azerbaijan-celebrates-novruz/. İstifadə tarixi: 2016-02-06.
  365. Рафаэль Гусейнов. Азербайджанский Новруз. — журнал «İRS», 2004. — № 3. — С. 16.
  366. "Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisinin 24 fevral 1994-cü il tarixli, 791 saylı qərarı". http://www.e-qanun.az/framework/8796. İstifadə tarixi: 2016-05-13.
  367. 367,0 367,1 Эфендиев И. К. История медицины в Азербайджане с древнейших времён до наших дней / Под ред. проф. Э. М. Эфендиева и М. С. Султанова. — Б.: Издательство Академии наук Азербайджанской ССР, 1964. — 280 с.
  368. Акиф Фарзалиев, Фарид Алекперов. Средневековые азербайджанские трактаты по медицине. Мухаммед Юсиф Ширвани Тиббнаме (Медицинская книга); Мухаммед Мумин. Тухфат аль-Му‘минин (Дары Мумина). — СПб.: Издательство Санкт-Петербургского университета, 2002. — С. 6. — 210 с.
  369. Геюшев Н. Документальная память истории // Литературный Азербайджан. — 1989. — С. 116.
  370. Гусейнов 1949, pp. 168.
  371. Ахмедов Э. М. А. К. Бакиханов: эпоха, жизнь, деятельность. — Б.: Элм, 1989.
  372. Azərbaycan Milli Ensiklopediyası 2007, pp. 547.
  373. Ханларов (азерб.) // Азербайджанская советская энциклопедия / Под ред. Дж. Кулиева. — Б.: Главная редакция Азербайджанской советской энциклопедии, 1986. — C. IX. — S. 50.
  374. The Past Days by Manaf Suleymanov. 1990
  375. Джафаров М. Г. Возвращение на Родину // «Зеркало» : газета. — 1998. — № 20. — С. 26—28.
  376. Азербайджанская Демократическая Республика (1918―1920). Законодательные акты 1998, pp. 145.
  377. Азербайджанская Демократическая Республика (1918―1920). Законодательные акты 1998, pp. 101-103.
  378. Атаи А. А., Зейналов Р. А. Академическая биография Н. Б. Ибрагимова // Астрономический журнал Азербайджана — Национальная академия наук Азербайджана, 2008. — Т. 3, вып. 1–2. — С. 32–35.
  379. "Arianespace signs deal to launch Azerbaijani satellite". news.az. Arxivləşdirilib: 8 November 2010 tarixində. http://www.news.az/articles/tech/26038. İstifadə tarixi: 5 November 2010.
  380. "Azerbaijan signs deal with Arianespace to launch satellite". Space-Travel.com. Arxivləşdirilib: 6 November 2010 tarixində. http://www.space-travel.com/reports/Azerbaijan_signs_deal_with_Arianespace_to_launch_satellite_999.html. İstifadə tarixi: 5 November 2010.
  381. Orbital Contracted to Build Azerbaijan’s First Satellite
  382. Baku developing satellite to kick off national space program
  383. Mohney, Doug. "New Oil Money Fueling Modest Space Dreams and Political Heartburn". http://satellite.tmcnet.com/topics/satellite/articles/181505-new-oil-money-fueling-modest-space-dreams-political.htm. İstifadə tarixi: 3 June 2011.
  384. Azərbaycan Milli Ensiklopediyası 2007, pp. 529.
  385. 385,0 385,1 Azərbaycan Milli Ensiklopediyası 2007, pp. 530.
  386. М. Рафили. Пушкин и Мирза-Фатали Ахундов. — «Пушкинский временник»: Издательство Академии наук СССР, 1936. — С. 240-256.
  387. Azərbaycan Milli Ensiklopediyası 2007, pp. 531.
  388. Тадеуш Свентоховский, Brian C. Collins. Historical dictionary of Azerbaijan. — USA: Scarecrow Press, 1999. — С. 13-14. — 145 с. — ISBN 0810835509.
  389. «Литературная энциклопедия.» В 11 т.; М.: 1929—1939.
  390. 390,0 390,1 390,2 Azərbaycan mətbuatı tarixi, Akif Aşırlı
  391. "Mətbuat tarixi". http://azerbaijans.com. http://azerbaijans.com/content_742_az.html. İstifadə tarixi: 21 aprel 2016.
  392. "AzTV" (az). aztv.az. http://www.aztv.az/viewabout.php?lang=az&id=1. İstifadə tarixi: 2014-05-15.
  393. "NMR Dövlət Televiziya və Radio Verilişləri Komitəsi (Naxçıvan Muxtar Respublikası)" (az). ntrc.gov.az. http://www.ntrc.gov.az/az/content/news/82.html. İstifadə tarixi: 2014-09-04.
  394. "HAQQIMIZDA" (az). azadliq.org. http://www.azadliq.org/info/about_us/327.html. İstifadə tarixi: 2014-09-04.
  395. "AzTV" (az). aztv.az. http://www.aztv.az/viewabout.php?lang=az&id=1. İstifadə tarixi: 2014-05-15.
  396. "NMR Dövlət Televiziya və Radio Verilişləri Komitəsi (Naxçıvan Muxtar Respublikası)" (az). ntrc.gov.az. http://www.ntrc.gov.az/az/content/news/82.html. İstifadə tarixi: 2014-09-04.
  397. Sevinc (2009-10-11). "NAXÇIVAN TV BÜTÜN AZƏRBAYCANA YAYIMLANSA..." (az). musavat.com. http://musavat.com/news/media/NAXÇIVAN-TV-BÜTÜN-AZƏRBAYCANA-YAYIMLANSA_62226.html. İstifadə tarixi: 2014-05-15.
  398. "Biz kimik ?" (az). ansgroup.ws. http://www.ansgroup.ws/index.php?id=52. İstifadə tarixi: 2014-08-26.
  399. "Haqqımızda"(azərb.)). azeri.sahartv.ir. http://azeri.sahartv.ir/haqqimizda-128. İstifadə tarixi: 2014-09-29.
  400. "HAQQIMIZDA" (az). ansradio.ws. http://www.ansradio.ws/site/about. İstifadə tarixi: 2014-09-04.
  401. "«ANS ÇM» Radiosu" (az). ntrc.gov.az. http://www.ntrc.gov.az/az/content/news/70.html. İstifadə tarixi: 2014-09-04.
  402. "MİLLİ TELEVİZİYA VƏ RADİO ŞURASI HAQQINDA ÜMUMİ MƏLUMAT". ntrc.gov.az. http://www.ntrc.gov.az/az/content/category/3.html. İstifadə tarixi: 2014-09-04.
  403. MAPPING THE GLOBAL MUSLIM POPULATION. A Report on the Size and Distribution of the World's Muslim Population. Pew Research Center (October 2009).
  404. Religion. Administrative Department of the President of the Republic of Azerbaijan — Presidential Library. Архивировано из первоисточника 22 августа 2011. Религия. Управление делами Президента Азербайджанской Республики — Президентская библиотека
  405. Шахла Нуризаде, кандидат исторических наук.. "Биби-Эйбат. Здесь возносят молитвы, здесь обретают исцеление". irs-az.com.
  406. Dinlərin tarixi. azerbaijan.az  (azərb.)
  407. Müfti Tacuddin Mustafin. qafqazislam.com  (azərb.)
  408. Qafqaz Müsəlmanlari İdarəsinin Sədri. qafqazislam.com  (azərb.)
  409. Mostashari 2006, pp. 149.
  410. The Indian diaspora in Central Asia and its trade, 1550—1900
  411. Alakbarov, Farid (Summer 2003), «Observations from the Ancients», Azerbaijan International 11 (2)
  412. R. Khanam. Encyclopaedic ethnography of Middle-East and Central Asia: A-I, том 1. стр. 78
  413. Mary Boyce, M. Festivals. I. Zoroastrian. Encyclopaedia Iranica
  414. ""Global Christianity". Pew Research Center's Religion & Public Life Project. 1 December 2014. Retrieved 23 August 2015.". http://www.pewforum.org/interactives/global-christianity/#/Azerbaijan,ALL. İstifadə tarixi: 2016-02-06.
  415. ""5,000 Azerbaijanis adopted Christianity" (in Russian). Day.az. 7 July 2007. Retrieved 30 January 2012.". http://news.day.az/society/85160.html. İstifadə tarixi: 2016-02-06.
  416. ""Christian Missionaries Becoming Active in Azerbaijan" (in Azerbaijani). Tehran Radio. 19 June 2011. Retrieved 12 August 2012.". http://radio.azeriold.ws.irib.ir/tehliller/item/148029-xristian-missioner-t%C9%99riq%C9%99tl%C9%99r-ar-da-aktivl%C9%99sir?tmpl=component&print=1. İstifadə tarixi: 2016-02-06.
  417. "(Russian) Ethnic Composition of Azerbaijan According to the 1999 Census by Arif Yunusov. Demoscope.ru". http://demoscope.ru/weekly/2004/0183/analit05.php. İstifadə tarixi: 2016-02-06.
  418. "(Russian) The Electronic Jewish Encyclopædia: Azerbaijan". http://www.eleven.co.il/?mode=article&id=10098. İstifadə tarixi: 2016-02-06.
  419. "Balci, Bayram; Jafarov, Azer (2007-02-21), "The Baha’is of the Caucasus: From Russian Tolerance to Soviet Repression {2/3}", Caucaz.com, archived from the original on May 24, 2011". http://web.archive.org/web/20110524000119/http://www.caucaz.com/home_eng/breve_contenu.php?id=300. İstifadə tarixi: 2016-02-06.
  420. ""Baha'i Faith History in Azerbaijan". National Spiritual Assembly of the Bahá'ís of Azerbaijan. Retrieved 2008-12-22.". http://www.bahai.az/lib/articles/histofaz/history_en.shtml. İstifadə tarixi: 2016-02-06.
  421. ""Most Baha'i Nations (2005)". QuickLists > Compare Nations > Religions >. The Association of Religion Data Archives. 2005.". http://www.thearda.com/QuickLists/QuickList_40c.asp. İstifadə tarixi: 2016-02-06.
  422. "Rapid Tourism Assessment for the Azerbaijan Tourism Sector Development Program – Organization for Security and Cooperation in Europe (OSCE)". http://www.osce.org/baku/27857. İstifadə tarixi: 2013-09-09.
  423. Azərbaycan Qarabağın turizm imkanlarını təbliğ edir
  424. Ismayilov, Rovshan. "Azerbaijan: Baku Boom Has Yet to Hit Regions". EurasiaNet. Arxivləşdirilib: 19 August 2007 tarixində. http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav081307.shtml. İstifadə tarixi: 12 August 2007.
  425. "Ministry of Culture and Tourism of Azerbaijan: Goals". Tourism.az. 6 February 2004. Arxivləşdirilib: 28 November 2010 tarixində. http://www.tourism.az/?menu=1&submenu=12&lang=eng. İstifadə tarixi: 4 January 2011.
  426. Азербайджан / Страна Азербайджан: города Азербайджана
  427. Габала конкурирует с Вербье — Независимая газета, 2010-08-05.
  428. «Шахдаг» потянет на два миллиарда.
  429. Туризм в Азербайджане
  430. Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2 avqust 2001-ci il tarixli, 132 nömrəli qərarına 1 nömrəli əlavə, Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi, İstifadə tarixi:9 yanvar 2015
  431. Туризм в Азербайджане

Ədəbiyyat[redaktə | əsas redaktə]

  • Azərbaycan Milli Ensiklopediyası (2007), «Azərbaycan», Azərbaycan Milli Ensiklopediyası NPB
  • The Grove Encyclopedia of Islamic Art and Architecture, Jonathan M. Bloom and Sheila Blair (2009), «Azerbaijan», Oxford University Press
  • Azərbaycan etnoqrafiyası, Üç cilddə II cild. (2007), «Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutu», Bakı: Şərq-Qərb,
  • Мехди Зариф, Перевод с итал. И. Замойской (2006), «Ковры»
  • Шнирельман, В. А. (2003), «Войны памяти: мифы, идентичность и политика в Закавказье»,
  • Алекперов, А. К. (1960), «Исследования по археологии и этнографии Азербайджана»
  • Mostashari, Firouzeh (2006), «On the religious frontier: Tsarist Russia and Islam in the Caucasus», New York
  • Азербайджанская Демократическая Республика (1918―1920). Законодательные акты (1998), «Сборник документов», Баку
  • Гусейнов, Н. (1949), «Из истории общественной и философской мысли в Азербайджане XIX века», Баку
  • Altstadt, Audrey L. (1992), «The Azerbaijani Turks: power and identity under Russian rule», Hoover Press, сс. 331
  • The World Encyclopedia of Contemporary Theatre: Europe. Don Rubin
  • Мамедов З. История Азербайджанской философии. Баку, 1994.
  • История азербайджанской философии. T.1. Баку, 2002.
  • История азербайджанской философии. Т.2. Баку, 2008.
  • Амин-заде А. А. Из истории философской и общественно-политической мысли в Азербайджане. Баку, 1972.
  • Гасанов Г. И. Из истории философской мысли Азербайджана начала XX в. Баку,1972.

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]