Azərbaycan mədəniyyəti

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar

Tireless Contributor Barnstar.gif
Laboratoriya.jpg
Məqalənin laboratoriya səhifəsi
Məqalənin təkmilləşdirilməsi üçün kömək edin!
Azərbaycan rəssamı Əzim Əzimzadənin "Kos-kosa" oyununu təsvir etdiyi rəsm əsəri

Azərbaycan mədəniyyətiAzərbaycanda yaşayan xalqların və tarixən mövcud olmuş dövlətlərin mədəniyyəti. Azərbaycanda mədəniyyətin inkişafına tarixən regionda baş verən siyasi və hərbi hadisələr və onun Şərqi Qərblə birləşdirən ərazidə yerləşməsi təsir edib.

XIV-XV əsrlərdə Azərbaycanda yaşıyan əsas xalqın — Azərbaycan türk etnosunun formalaşmasıyla Azərbaycan mədəniyyəti inkişaf edir. Stabil mərkəzləri olmayan bu mədəniyyəti bəzi dövrlərdə Osmanlı mədəniyyətindən fərqləndirmək çətindir. XV əsrdə Azərbaycan mədəniyyətinin iki mərkəzi formalaşır: Cənubi Azərbaycan və Aşağı Qarabağ. XVI-XVIII əsrlərdə bu mədəniyyət mərkəzlərinin formalaşması başa çatır. XIV—XV əsrlərdə Azərbaycan mədəniyyətinin mənbəyindən danışılanda yadda saxlanmalıdır ki, Azərbaycan ədəbiyyatı və mədəniyyətin digər hissələri ayrılmaz surətdə dil ilə bağlıdır. Maddi mədəniyyət isə əhalinin türkləşməsindən əvvəl ortaya çıxmışdır. Müstəqil olduqdan sonra Azərbaycan mədəniyyətinin İran mədəniyyəti və Ərəb mədəniyyəti ilə güclü əlaqələri saxlanmışdır. Onların ortaq dini və ortaq mədəni-tarixi ənənələri vardır.[1]

Arxeoloji tapıntılar və müasir dövrə qədər gəlib çatmış maddi abidələr Azərbaycan ərazisində tarixdən qabaqkı dövrlərdə, həmçinin Qafqaz Albaniyası dövründə mədəniyyətin inkişaf etdiyini göstərir.[2] Azərbaycanda İslamın yayılmasıyla İslam mədəniyyəti inkişaf edir, məscidlər, mədrəsələr, türbələr tikilir, əsasən dekorativ incəsənətin ornamental forması inkişaf edir. XIX əsrdə Azərbaycanın Rusiyanın tərkibinə daxil olmasıyla burada yaşayan insanlar Rusiya mədəniyyəti ilə və onun vasitəsilə də dünya mədəniyyəti ilə tanış olurlar. Sovet Azərbaycanı dövründə Azərbaycan mədəniyyətinin inkişafında əsaslı dəyişiklik baş verir.[3] XXI əsrdə isə Azərbaycan mədəni baxımdan müasirləşir.[4]

Azərbayan ən inkişaf etmiş və dünyəvi İslam cəmiyyətləri arasındadır. Opera, teatr tamaşaları və demokratik respublikası olan ilk müsəlman ölkəsi olmaqdan başqa Azərbaycan bugün dünyəviliyin ən çox dəstəkləndiyi ölkələrindən biridir.[5]

Azərbaycanın adı[redaktə | əsas redaktə]

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə hazırlanmış, "Qafqaz Azərbaycanı" və "İran Azərbaycanı"nı təsvir edən xəritə.

"Azərbaycan" toponimi parf və ya orta dövr fars dilində Atropatena adlı qədim dövlətin adı olan Aturpatakandan əmələ gəlmişdir. Atropat Midiyası və ya sadəcə Atropatena Makedoniyalı İsgəndərin işğalından sonra Midiyanın şimalı adlandırılmış və burada Əhəmənilər imperiyasının Midiya satrapı Atropat Atropatena çarlığının əsasını qoymuşdur.[6] Qədim müəlliflər həmçinin Atropatena üçün "Kiçik Midiya" adını istifadə edirdilər. "Aturpatkan" toponimindən orta dövr fars dili toponimi "Adərbadqan" vasitəsilə "Azərbaycan" toponimi ortaya çıxmışdır.[7][8] XIX əsr Azərbaycan tarixçisi Abbasqulu ağa Bakıxanov Azərbaycan sözünün yaranmasını Xürrəmilər hərəkatının məşhur sərkərdəsi Babək ilə əlaqələndirmişdir.[9]

1918-ci ilə qədər Azərbaycan deyiləndə başlıca olaraq bir zamanlar Atropatena çarlığının yerləşdiyi, Araz çayından cənuba doğru Urmiya gölü ətrafındakı ərazi nəzərdə tutulurdu. Məsudi və ibn Xordadbeh şimal-şərqdəki Muğan düzünü Azərbaycana aid edir, ancaq başqa coğrafiyaşünaslar isə bu ərazini Azərbaycana daxil etmirdilər.[10] XIII əsrin əvvəllərində Yaqut əl-Həməvi tərəfindən verilən yanlış və ziddiyyətli məlumat [10] Azərbaycanı Ərzincanın qərbinə qədər genişləndirirdi. Digər tərəfdən Yaqut əl-Həməvi bəzi hissələrdə Muğan daxil olmaqla Arran əyalətini Azərbaycana daxil edir və Azərbaycanın sərhədlərini Kürə qədər gətirirdi. Bu, o deməkdir ki, bu dövrdən bir qayda olaraq Azərbaycan anlayışı şimala qədər yayılır və onun mənası sürətlə dəyişirdi.[10] Yaquta görə Azərbaycan toponiminin aid olduğu ərazi Bərdəyə qədər genişləyib.

Səfəvilər dövründə bir müddət üçün vergi gəliri əldə etmək məqsədilə Arazdan şimaldakı müəyyən ərazi Azərbaycan əyalətinə birləşdirildi.[11] İranika ensiklopediyasına görə Səfəvilər dövründə Azərbaycan termini Arazdan şimaldakı bəzi ərazilər üçün istifadə edilib, hansı ki, idarəçilik baxımından Azərbaycan əyalətinin canişininə tabe idi. Ancaq Səfəvilərin süqutundan sonra bu mənada istifadə qismən sıradan çıxdı. XIX əsrdə Rusiyadakı azərbaycanlı müəlliflər onu Arazdan cənubdakı ərazilərlə əlaqədar olaraq istifadə edirdi.[11][12] M. Atkinə görə Səfəvilər dövründə Azərbaycan ekzonimi Şərqi Qafqazın bütün müsəlman xanlıqları, həmçinin Arazdan cənubdakı ərazilər üçün istifadə edilirdi.[13]

"Azərbaycan" adı Zaqafqaziya seyminin müsəlman fraksiyası tərəfindən 27 may 1918-ci ildə rəsmi olaraq istifadə edilmişdir. Fraksiya öz iclasında Azərbaycanın müstəqilliyini elan etmək üçün qərar qəbul etmiş və özünü müvəqqəti Azərbaycan Milli Şurası elan etmişdir.[14].

Azərbaycanlıların adı[redaktə | əsas redaktə]

Kiçik və Böyük Araratın tatar (azərbaycanlı) kəndi Sirbağanla görünüşü

XVI—XVII-ci əsr mənbələrində azərbaycanlılar "qızılbaş" adlandırılırdılar.[15] I Pyotrun manifestində Zaqafqaziyada və İranda yaşayan xalqlar arasında farslardan başqa əcəmlərin də adı çəkilir. Əlisöhbət Sumbatzadəyə görə burada azərbaycanlılar nəzərdə tutulur. Oxşar şəkildə XV—XVIII əsrlərdə Osmanlı imperiyasında da azərbaycanlılar "əcəm" adlandırılırdı.[16] Cənubi Qafqazı işğal edən Rusiya imperiyası Azərbaycan türklərini "adərbaycanlılar" və ya "Qafqaz tatarları" adlandırmağa başladı.[17]

Azərbaycan xalqının keçmişdə özünü necə adlandırması məsələsində heç bir ortaq fikir yoxdur. Belə ki, adının özü ictimai inkişaf səviyyəsində müəyyənləşmişdi. Məsələn, yarımköçəri həyat tərzi keçirən və patriarxal-qəbilə münasibətlərinin qalıqlarını saxlayan əhali, özlərini tayfalarının, yaxud irsi mənsubiyyətlərinin adı ilə adlandırırdılar (əfşar, təkəli, kəngərli, ayrım və s.). Məskunlaşmış kənd və şəhər əhalisinin iqtisadi sahədə fəaliyyəti, Azərbaycanın ayrı-ayrı kiçik regionları səviyyəsində, dar çərçivədə məhdudlaşırdı, çox vaxt iqtisadi işlərdə bir-birindən fərqlənmək üçün özlərini ərazi əsasında da adlandırırdılar (şirvanlı, qarabağlı, şəkili, qubalı və bakılı). Ələsgər Ələkbərov sonuncunu, buna qədərki, kiçik Azərbaycan xanlıqları dövründəki, parçalanmaların qalığı hesab edir. Eyni zamanda dini əlamətlərə görə "müsəlman" adlanma da vardı. Məsələn, şair Mirzə Ələkbər Sabir uşaq yaşında yazdığı ilk şeirində öz milliyyətini "türək"[18][19] (yaxud "türk"[20]), kimi göstərsə də, böyüyəndə öz həmvətənlərinə "müsəlman" deyə müraciət etmişdi[21].

Azərbaycanın tarixi şəxsiyyətlərin və mədəniyyət xadimlərinin azərbaycanlılara, azərbaycan xalqına müraciət formaları da fərqlidir. Qubalı Fətəli xan 1782-ci il tarixli məktubunda, qarabağlı İbrahimxəlil xana işarə olaraq "azərbaycanlı" terminindən istifadə etmişdi[22]. Onun həmdövrü, şair və Qarabağ xanlığının vəziri Molla Pənah Vaqif isə əksinə, Azərbaycanı yalnız köçəri tayfaların ellərinə bölürdü. Yazıçı və filosof-materialist Mirzə Fətəli Axundov isə azərbaycanlılara müraciətlərində "qafqazlı", "müsəlman" və "tatar" adlarından istifadə etmişdi. Azərbaycanlılar arasında "azərbaycanlılar", yaxud "azərbaycan türkləri" termini ilk dəfə 1891-ci il tarixli "Kəşkül" adlı liberal Bakı qəzetində ortaya atılmış (İran-Rusiya sərhədinin hər iki tayında yaşayan xalqın təyin olunması üçün)[23] və XIX əsrin sonundan bu termin Yelizavetpol quberniyasında özünüadlandırma kimi yayılmağa başlamışdı[24]. "Azərbaycanlılar" etnonimi, yalnız 1936-cı ildən etibarən geniş şəkildə istifadə edilmişdir[25][26][24].

Rəsmi simvollar[redaktə | əsas redaktə]

Üç rəng və ağ rəngli aypara ilə səkkizguşəli ulduzdan ibarət olan Azərbaycan bayrağında göy rəng türkçülüyü, qırmızı müasir azadlıq ideologiyasını, yaşıl rəng isə İslamçılığı tərənnüm edir. ABŞ veksilloloqu Uitni Smitə görə bayrağın müəllifi Əli bəy Hüseynzadədir.[27] 7 dekabr 1918-ci ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin açılışı zamanı Azərbaycan bayrağı Parlament binası üzərində qaldırılmışdır.[28] 1980-cı illərin sonlarında AXC bayrağı milli hərəkatın kütləvi tədbirlərində istifadə olunurdu.[29] Bayraq 1990-cı il noyabrın 17-də Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin sədri, Heydər Əliyevin təşəbbüsü və rəhbərliyi ilə keçirilən sessiyada Naxçıvan Muxtar Respublikasının dövlət bayrağı olaraq təsdiq edilmişdir.[30] 1991-ci il fevralın 5-də Azərbaycan Respublikasının Ali Soveti “Azərbaycan Respublikasının Dövlət bayrağı haqqında” Qanun qəbul edərək onu Dövlət bayrağı elan etmişdir.[31]

Azərbaycan gerbi palıd budaqlarından və sünbüllərdən ibarət qövsün üzərində yerləşən şərq qalxanının təsvirindən ibarətdir. Qalxanın üstündə Azərbaycan Respublikasının Dövlət bayrağının rəngləri fonunda səkkizguşəli ulduz, ulduzun mərkəzində Odlar yurdunu simvolizə edən alov təsviri vardır.[32] 30 yanvar 1920-ci ildə AXC gerb proyektlərinin təqdim edilməsi üçün konkurs haqqında qərar qəbul etmişdir. Azərbaycan gerbi Qızıl Ordu işğalına görə təyin oluna bilməsə də, Bakıda yaşayan gürcü knyazı Şerşavidzenin layihəsi saxlanmışdır. 1991-ci ildə müstəqilliyin qazanılmasından sonra yenidən konkurs elan edilmiş, ancaq heç bir layihə bəyənilmədiyindən orjinal proyektə düzəlişlər edilərək qəbul edilmişdir.[33][34]

1919-cu ildə Üzeyir Hacıbəyov Əhməd Cavadın sözlərinə Azərbaycan himnini yazmış, ancaq himn 27 may 1992-ci ildə Üçüncü Respublika tərəfindən rəsmən qəbul edilmişdir. Bəstələndiyi zaman “Azərbaycan marşı” adlandırılan bu himn Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin hərbi məktəblərində ifa edilirdi.[35][36][37]

1918-ci il mayın 28-i Azərbaycanın müstəqilliyinin elan edildiyi gündür. Azərbaycanın İstiqlal Bəyannaməsi Tiflisdə Azərbaycan Milli Şurası tərəfindən tərtib olunmuş və imzalanmış Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin müstəqillyini rəsmən elan edən sənəddir. Zaqafqaziya seyminin buraxılmasından sonra, 1918-ci il mayın 27-də Müsəlman Fraksiyasının, yəni Zaqafqaziya Müsəlman Şurasının üzvləri də ayrıca iclas keçirdilər və Azərbaycanın müstəqilliyini elan etmək qərarına gəldilər.[38][39] Milli Şura yaranmış vəziyyəti təhlil etdikdən sonra 1918-ci ilin 28 mayında Tiflisdə Qafqaz Canişin sarayının ikinci mərtəbəsindəki böyük salonda keçirilən ilk iclasında Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaradılması elan edilib və Azərbaycanın 6 bənddən ibarət “Milli İstiqlal Bəyannaməsi” imzalandı.[38]

"Qızıl Ulduz" medalı Azərbaycanın Milli Qəhrəmanının xüsusi fərqlənmə nişanıdır. "Azərbaycan Respublikasının bəzi qanunvericilik aktlarında dəyişikliklər edilməsi haqqında" Azərbaycan Respublikasının 6 fevral 1998-ci il tarixli, 429-IQD nömrəli Qanununa əsasən "Qızıl Ulduz" medalı "Ay-Ulduz" medalını əvəz edilmişdir[40]. Bu mükafat Azərbaycan Respublikasının müstəqilliyi və ərazi bütövlüyünün müdafiəsində göstərilən qəhrəmanlıq və cəsarətə görə verilir.

"Heydər Əliyev" ordeni 28 aprel 2005-ci il tarixindən Azərbaycan Respublikasının ən yüksək dövlət təltifidir.[41] Azərbaycan Respublikasının "Heydər Əliyev" ordeninin təsis edilməsi Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisinə "Azərbaycan xalqının ümummilli lideri Heydər Əlirza oğlu Əliyevin xatirəsinin əbədiləşdirilməsi haqqında" 10 mart 2004-cü il tarixli, 38 nömrəli Fərmanı ilə tövsiyə olunmuşdur[42]. "Heydər Əliyev" ordeninin təsisi Azərbaycan Respublikasının Prezidenti Heydər Əliyevin Azərbaycan xalqı və dövləti qarşısında müstəsna tarixi xidmətlərini nəzərə alaraq və onun xatirəsini əbədiləşdirmək məqsədilə Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisi tərəfindən qərara alınmış və Azərbaycan Respublikasının ""Heydər Əliyev" ordeninin təsis edilməsi haqqında" 22 aprel 2005-ci il tarixli, 896-IIQ nömrəli Qanunu ilə təsis edilmişdir[43].

"Şah İsmayıl" ordeni Azərbaycan Respublikasının ali hərbi ordenidir, Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələrinin təşkilində və möhkəmləndirilməsində xüsusi xidmətlərinə, Azərbaycan Respublikasının ərazi bütövlüyünün və təhlükəsizliyinin təmin edilməsində xüsusi xidmətlərinə, görkəmli sərkərdəlik fəaliyyətinə, respublikada fövqəladə halların nəticələrinin araddan qaldırılmasında xüsusi xidmətlərinə görə verilir. [44].

Mədəniyyətin inkişaf tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Tarixdən əvvəlki dövr[redaktə | əsas redaktə]

Gobustan ancient Azerbaycan full.jpg
Rock art in Ordubad.jpg

Daş dövrünə aid Azıx mağarası 1960-cı ildə Məmmədəli Hüseynovun rəhbərliyi ilə AMEA-nın "Paleolit Arxeoloji Ekspedisiyası" tərəfindən aşkar olunmuşdur. Aparılmış tədqiqat işləri zamanı on mədəni təbəqə aşkarlanmışdır. Mağarada Quruçay mədəniyyəti, Aşel mədəniyyətiMustye mədəniyyəti dövründə yaşayış olduğu müəyyən edilmişdir. Çoxtəbəqəli Azıx paleolit düşərgəsinin orta Aşel mədəniyyətinə aid təbəqəsindən tapılmış ibtidai insana məxsus olan çənə üzərində professor Dəmir Hacıyev uzun müddət elmi tədqiqat işləri aparmışdır. Fiziki tipinə görə Azıx düşərgəsindən aşkar edilmiş çənə sinantrop tipli insanla neandertaladamı arasında keçid mərhələsindədir. Azıx mağara düşərgəsinin Aşel mədəniyyətinə aid təbəqəsindən tapılmış ibtidai insan qalığına şərti olaraq azıxantrop, yəni Azıx adamı adı verilmişdir.[45]

Qobustan dövlət tarixi-bədii qoruğunda Mezolit dövründən orta əsrlərə qədər dövrü əhatə edən 6000 qayaüsta rəsmlər vardır. Ancaq burada primitiv incəsənətin çiçəklənmə dövrü Mis dövrü hesab edilir. Bu dövrdə qədim tayfaların yüzilliklərin əsəri olan həyat təcrübəsi dini və bədii görüşlər baxımından tam ifadə edilirdi.[46]

E.ə. IV minilliyin ortalarında Azərbaycanda (Ağdamda) Leylatəpə mədəniyyəti mövcud olmuşdur. Keramik qablarda dəfn bu mədəniyyət üçün xarakterikdir. Tipik Ön Asiya yaşayış məntəqəsi kimi Leylatəpə evlərin sıx yerləşdiyi məntəqədir. Bəzi rus alimlərinin fikrincə Leylatəpə mədəniyyətinin üzvləri Maykop mədəniyyətinin yaradıcısı olub.[47] Rusiya Elmlər Akademiyası arxeoloqlarının Suriya ekspediyası Suriyanın şimalındakı Tell Xəznə I qədim şəhərinda qazıntılar zamanı Maykop və Leylatəpə mədəniyyətləri arasında əlaqəni aşkar edib.[48]

Golden statuette from Lankaran.JPG
Deer Painted vessel from Kultepe I.JPG
Pasta ilə inkrustasiya olunmuş gil qab, Gəncə.JPG
Soldan sağa: Lənkərandan aşkarlanmış qızıl fiqur, Qızılburundan
aşkarlanmış Boyalı Qablar mədəniyyətinə aid saxsı qab, Gəncədən
aşkarlanmış pasta ilə inkrustasiya olunmuş svastika təsvirli gil qab.

Naxçıvan MR ərazisində e.ə. II minillik – I minilliyin əvvəllərində Boyalı Qablar mədəniyyəti mövcud olmuşdur.[49][50][51][52] 1896, 19041926 – cı illərdə Qızılvəng monastırı yaxınlığında Naxçıvan mədəniyyətinə aid daş qutu qəbirlər abidələri aşkar olunmuşdur. Naxçıvan mədəniyyətini səciyyələndirən əsas saxsı məmulatı həndəsi naxışlarla, insan, heyvan, quş rəsmləri, müxtəlif piktoqrafik işarələrlə bəzədilmiş və yüksək sənətkarlıqla hazırlanmış boyalı qablardır. Bu səbəbdən də, tədqiqatçılar Naxçıvan mədəniyyəti adı ilə yanaşı bu mədəniyyəti Boyalı Qablar mədəniyyəti də adlandırmışlar.[53]

Eramızdan əvvəl XIII—VII-ci əsrlərdə Şərqi və Mərkəzi Zaqafqaziyada Xocalı-Gədəbəy mədəniyyəti mövcud olmuşdur.[54][55] Əhalinin əsas məşğuliyyətləri əkinçilik və maldarlıq idi. Bu dövr əsasən qəbrlərdən öyrənilib. Metal emalını bu dövrdə mis qılınc və bıçaqlar təmsil edir. Xocalı kurqanında 1895-ci ildə E. Resler tərəfindən aparılmış arxeoloji qazıntılar zamanı Assuriya şahı II Adadnirarinin adı yazılmış muncuq tapılıb.[56] İvan Meşşaninova görə bu tapıntı Zaqafqaziyanın İkiçayarası və Mesopotomiya ilə münasibətlərini aydınlaşdırmaq üçün geniş imkanlar açır.[57]

E.ə. IV əsr — eramızın VIII əsrlərində Cənubi Qafqazda, xüsusilə də Qafqaz Albaniyası ərazisində Küp qəbirləri mədəniyyəti yayılmışdı. Ölülər bükülü vəziyyətdə sağ və ya sol böyrü üstə, əsasən, üfiqi şəkildə dəfn olunmuşdu. Qəbir invertarları metal (tunc və başlıca olaraq dəmir alət və silahlar, bürünc, gümüş və qızıl bəzək şeyləri), ağac, daş, gil, şüşə və pastalardan ibarətdir. Nisbətən sonrakı dövrlərə aid qəbirlərdə Roma, Arşaki və Sasani sikkələrinə də təsadüf edilir. Bu mədəniyyət əkinçilik, heyvandarlıq, ovçuluq, balıqçılıq və sənətkarlıqla məşğul olan oturaq əhaliyə aiddir[58].

Qafqaz Albaniyası dövrü[redaktə | əsas redaktə]

Eramızdan əvvəl təqribən IV-III əsrlərdə Azərbaycanda Qafqaz Albaniyası adlandırılan dövlət formalaşmış[59], eramızın VIII əsrində Ərəb xilafəti tərəfindən süquta uğradılmışdır. Paytaxtı əvvəlcə Kabalaka (Qəbələ), sonra isə Partav (Bərdə) şəhəri olmuşdur. Eramızın IV əsrində xristian dinini rəsmi dövlət dini elan edən Alban dövləti mövcudluğunun sonuna qədər bu və ya digər dərəcədə xristian ideologiyasının təsir dairəsində olmuşdur.[60]

Strabona görə Alban dinində üç tanrıya: Günəş, Zevs və Ay tanrısına ibadət var idi. İberiya sərhədinə yaxın yerləşən Ay məbədi böyük əraziyə sahib idi və bu məbədi idarə edən baş keşiş bütün krallıqda ikinci ən hörmətli adam sayılırdı. Albaniyadakı Ay kultunun ən spesifik cəhəti insan qurban verilməsi mərasimi idi.[61]

Alban çarı Yesuagenin dövründə, V əsrin əvvəllərində Albaniyada məktəblər mövcud idi. Müxtəlif qruplardan toplanmış uşaqlar burada savad öyrənirdilər. Hətta onların qidalanması üçün də dövlət tərəfindən pul ayrılırdı. Yesuagenin oğlu III Vaçaqan xristian dinin yayılması üçün savadlı ruhanilər hazırlayırdı. Bu məqsədlə dini məktəblər açılırdı. Musa Kalankaytukluya yazırdı: “Allah tərəfindən taxta çıxarılan şah Vaçaqan əmr etdi ki, cadugər, sehrbaz, bütpərəst kahinlərin, barmaqkəsənlər və ağrı verənlərin uşaqlarını yığıb məktəblərə versinlər və orada ilahi imana və xaşpərəst həyat tərzinə öyrədib, onları müqəddəs Üç Uqnuma etiqad etdirib dinsizləri Alaha sitayiş yoluma yönəltsinlər.”[62]

Albaniyada Nax-Dağıstan dillərinin ləzgi dilləri qrupuna aid alban dili danışılırdı.[65][66] Həmçinin Alban tarixçisi Moisey Kalankatuklu yazısı olan xalqlar içərisində albanları qeyd edir. X—XII əsrlərə qədər bu dil Kür çayının sol sahilində geniş yayılmışdı, daha sonra isə tədricən türk dialektləri ilə əvəz edildi.[67] Həqiqətən də alban dilinin qədim ədəbi abidələrinin mövcud olması sübut edilmişdir. Əşyalar və dini binalar üzərində həkk edilmiş bir çox alban epiqrafiya nümunələri tapılmışdır. Bu yazılar eramızın VI—VIII əsrlərinə aid edilir.[68] 1947-1952-ci illərdə Mingəçevirdə aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı alban yazısı həkk edilmiş nümunələr tapıldı.[69] Misirin Santa Katerina şəhərində yerləşən ortodoks monastırı — Müqəddəs Yekaterina Monastırında Qafqaz albanlarının dilində yazılmış Sinay palimpsesti tapılmışdır. Yazının mətni Həvari Pavelin Korinflilərə ikinci məktubundan ibarətdir. Palimpsest Zaza Aleksidze tərəfindən deşifrə olunmuşdur.[70]

Arxeoloji materialların öyrənilməsi, tədqiqatçılara Qafqaz Albaniyası incəsənətinin inkişaf mərhələləri haqqında fikir söyləməyə imkan vermişdir. Orta əsrlər alban incəsənəti qədim dövrdə Qafqaz Albaniyası sənətkarlarının yaratdıqları özüllər üzərində inkişaf etmişdi.[71] Qafqaz Albaniyası incəsənəti erkən dövrdə təbiəti və xarakteri baxımından dini ideyalara əsaslansa da[72], birinci əsrdən yeni dövrün başlanması ilə dinin təsiri bir qədər zəifləyir və feodalizmin mənşəyi və inkişafı ilə bağlı yenilikçi ideyalar yayılır.[73] Yüksək səviyyədə mənimsənilmiş humanist ideyaların istiqamət verdiyi ikinci mərhələ dini və məzhəbi tendensiyaların üstünlük təşkil etdiyi əvvəlki mərhələnin özülləri üzərində inkişaf etməkdə idi. [74] Qafqaz Albaniyası incəsənətinə zərgərlik, daşişləmə, ağacişləmə, sümükişləmə, bədii şüşə, bədii metal, duluşçuluqmonumental heykəltəraşlığı misal çəkmək olar.

İslam dövrü[redaktə | əsas redaktə]

VIII əsrdən Qafqaz Albaniyasıın Ərəb Xilafətinin tərkibinə daxil olması ilə bu ərazilərdə İslam dini yayılmağa başlamışdır. Ərəb Xilafətinin zəifləməsi ilə Heysam ibn Xalid özünü Şirvanşah elan etmişdir. Şirvanşahların hakimiyyəti dövründə Bakıda çoxlu inşaat işləri həyata keçirilmiş və şəhər inkişaf etdirilmişdir. XII əsrdə qala divarları inşa edilmiş və şəhərin müdəfiə sistemi gücləndirilmişdir. XV əsrdə Şirvanşahların öz iqamətgahlarını Şamaxıdan Bakıya köçürməsindən sonra şəhərin “Qala” adlandırılan qədim hissəsinin həyatında “kristallaşma” dövrü başlamışdır.[75] XI əsrdə Şirvanşahların sarayında ərəb dilində yazan şairlər var idi. Ərəb şairi əl-Qəzzi Azərbaycanda və Arranda şeirlər yazmışdır. XII əsrdə bir çox şairlər III MənuçöhrI Axsitanın sarayında toplaşmışdılar. Bunlara Əbülüla Gəncəvi, Fələki Şirvani, Xaqani ŞirvaniMücirəddin Beyləqani daxildir.

Azərbaycan tarixi boyu dünyaya bir çox filosof, şair və alim vermişdir. Orta əsrlər alim və filosofları arasında riyaziyyat və fəlsəfə üzrə bir çox əsərlərin müəllifi Bəhmənyar Azərbaycani və "Astronomiya" əsərinin müəllifi Əbülhəsən Şirvani qeyd edilməlidir.[76] Digər bir önəmli şəxsiyyət isə humanist, dünyəvi poeziya üslubunda yazan Nizami Gəncəvidir. Nizaminin yazdığı əsərlərə Ərzincan hakimi Bəhram şah ibn-Davud adına yazdığı "Sirlər xəzinəsi”, Atabəy Şəmsəddin Məhəmməd Cahan Pəhləvan Eldəgizə həsr etdiyi “Xosrov və Şirin”, I Axsitanın sifarişi ilə yazılmış Leyli və Məcnun, Ağsunqurlar sülaləsindən olan Marağa hakimi Əlaəddin Körpə Arslana həsr etdiyi “Yeddi gözəl” və Nüsrətəddin Əbubəkr ibn Məhəmmədə və Mosul hakimi Məlik İzzəddinə ithaf etdiyi “İsgəndərnamə” daxildir.[77]

ХI-ХIII əsrlərdə Şərqi Zaqafqaziyaya türk oğuz tayfasının gəlişi yerli əhalinin böyük hissəsinin türkləşməsinə səbəb oldu və bu da Azərbaycan xalqının formalaşmasının başlanğıcı idi.[78][79] Səlcuqlar dövləti dövründə başlayan türk tayfalarının gəlişi[80] monqolların dövründə də davam etmişdir. Beşinci monqol ulusu Elxanilərin ordusunun böyük bir hissəsini türklər təşkil edirdi.[81] XV əsrin sonlarında Azərbaycan əhalisinin türkləşməsi başa çatdı və müstəqil Azərbaycan türk xalqı ortaya çıxdı. Anadolu türkləri və Azərbaycan türkləri arasında etnik sərhəd isə XVI əsrdə yarandı.[82] Səfəvilərin ilkin dövründə dövlətin idarəsində azərbaycanlılar mühim yer tuturdular.[83] Səfəvilər Azərbaycanda yaşayan əhalini şiələşdirmə siyasəti aparmışdılar. Şiəliyi dövlət dini olduqdan sonra Qafqaz müsəlmanları şiəliyi qəbul etmələri üçün təzyiqə məruz qaldı.[84] Xüsusilə, Şirvan ərazisində şiəliyin yayılması sərt idi. Burada böyük sünni əhalisi qətlə yetirilmişdir. Beləliklə, Azərbaycan əhalisi eynən İranda olduğu kimi zorla şiəliyi qəbul etmişdir.[85] Səfəvilərin süqutundan sonra, XVIII əsrdə əsasən Azərbaycanda türk mənşəli sülalələrin idarə etdiyi xanlıqlar əmələ gəldi.[86][87]

Ewer Louvre OA6314.jpg
Lahiccraftmanship.png
Solda: Osman Naxçıvaninin düzəltdiyi gümüş işləməli bədii mis dolça (1190, Luvr muzeyi) Sağda: Lahıc misgərlik sənəti nümunəsi

Azərbaycanda İslamın yayılmasıyla İslam mədəniyyəti inkişaf etmiş, məscidlər, mədrəsələr, türbələr tikilmiş, əsasən dekorativ incəsənətin ornamental forması inkişaf etmişdir. Dini memarlıq abidələrinin tikilməsi zamanı müxtəlif naxış və ornamentlərdən, kalliqrafiya elementlərindən, kaşıdan və barelyefdən istifadə olunmuşdur. Xilafətin zəifləməsindən sonra Bərdə, Şamaxı, Beyləqan, Gəncə, Naxçıvan, Şabran kimi şəhərlərdə yerli incəsənət məktəbləri formalaşmışdır. XV əsrlərdə Bakı, Şamaxı kimi şəhərlədə miniatür sənəti inkişaf etmişdir. Bunlara misal olaraq Şamaxı (Antologiya əlyazısı 1468, kalliqraf Şərafəddin Hüseyn Sultani, Britaniya muzeyi, London) və Bakıdan (rəssam Əbdülbaqi Bakuvinin XV əsr albomundakı miniatürü, Topqapı sarayı, İstanbul) olan nümunələri göstərmək olar. İncəsənət ustalıq əsərləri arasında isə Məhəmməd Möminin hərbi yaraqları qeyd edilə bilər (XVI əsr, Hərbi palata, Moskva).[3]

1813-cü il Gülüstan müqaviləsi və 1828-ci il Türkmənçay müqaviləsi ilə Şimali Azərbaycan (müasir Azərbaycan Respublikası) Rusiya hakimiyyətinə keçdi, Cənubi Azərbaycan isə İranın tərkibində qaldı.[88][89][90][91] Beləliklə, Araz çayı sərhəd olmaqla azərbaycanlılar iki ayrı imperiyanın tərkibində qalmağa məcbur oldu. İran və Rusiya mədəniyyətinin təsirində qalan azərbaycanlılar iki əsrlik sosial təkamül nəticəsində bir-birindən fərqlənməyə başladılar.

1822-ci ildə süqut etmiş Qarabağ xanlığının paytaxtı Şuşa şəhəri həmçinin Azərbaycan mədəniyyətinin mərkəzlərindən biri idi.[92] Bu şəhər müəyyən bir dövr ərzində bir çox Azərbaycan ziyalıları — şairlər, yazıçılar və xüsusən musiqiçilərin (Azərbaycan aşıqları, Azərbaycan muğam ifaçıları, qopuz ifaçıları) evi olmuşdur.[93][94] Şuşa şəhərininn tarixi mərkəzində 549 qədim bina (bunlardan 72-si Azərbaycan tarixində iz qoymuş şəxslərin yaşayış evləri və ya ev muzeyləridir), 17 məhəllə bulağı, 17 məscid, 6 karvansara, 3 türbə, 2 mədrəsə, bir neçə kilsə və monastır, 2 qəsr və qala divarları yerləşir. Bu abidələrin çoxu XIX əsrdə yaşamış Azərbaycan memarı Kərbəlayi Səfixan Qarabaği tərəfindən tikilmiş və həmin dövrün ən məşhur nəqqaşı Kərbəlayi Səfərəli tərəfindən bəzədilmişdir.[95]

Lahıc misgərlik sənəti ilə məhşur olub. Həm əvvəllər, həm də indi Lahıc mis istehsalındakı inkişaf qəsəbə sakinlərinin həyatında və məskunlaşmasında önəmli rol oynayıb.[96] Mis yaradıcılığının inkişafı qalayçılıq və dəmirçilik kimi əlavə sahələrin inkişafına gətirib çıxarıb. Mis qab-qacaqlarda istifadə edilən bəzəklərə buta, üçləçəkli yarpaq, üçbucaq və içi ornamentlərlə doldurulan ovallar daxildir.[97]

Müasir dövr[redaktə | əsas redaktə]

Павильон Азербайджанская ССР 1948.jpg
Expo Milano 2015 - Azerbaidjan pavilion.jpg
MoskvaMilanda Azərbaycan pavilyonu

XIX əsrdə Azərbaycanın Rusiyanın tərkibinə daxil olmasıyla burada yaşayan insanlar Rusiya mədəniyyəti ilə və onun vasitəsilə də dünya mədəniyyəti ilə tanış olmuşlar. 1918-ci ildə Tiflisdə Azərbaycan Milli Şurası Azərbaycanın İstiqlal Bəyannaməsini qəbul edərək rəsmən Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaranmasını elan etmişdir. 23 ay mövcud olan bu dövlət tarixə müsəlman Şərqindəki ilk demokratik və dünyəvi respublika (5 il sonra, 1923-cü ildə Türkiyə Cümhuriyyəti yaranıb) olaraq keçmiş və Azərbaycan qadınlara səs vermə hüququ verən ilk müsəlman xalqı olmuşdur.[98][99]

Sovet Azərbaycanı dövründə Azərbaycan mədəniyyətinin inkişafında əsaslı dəyişiklik baş vermişdir. Azərbaycanda sovet rejimi qurulduqdan sonra bolşeviklərin dinə qarşı mübarizəsi başlamışdır. Mömin müsəlmanlar üçün böyük əhəmiyyət kəsb edən Bibiheybət məscidi Bakıdakı provoslav Aleksandr Nevski kafedralı və polyak katolik kilsəsi — Bakirə Məryəmin Məsum Hamiləliyi kilsəsi ilə birlikdə yeni hökumət tərəfindən dağıdılmışdır. 1930-cu idə Aleksandr Şirvanzadə Azərbaycan SSR-in ilk xalq yazıçısı,[100] 1931-ci ildə Qurban Pirimov Azərbaycan SSR-in ilk xalq artisti, 1956-cı ildə Səməd Vurğun Azərbaycan SSR-in ilk xalq şairi olmuşdur. 1939-cu ildə Moskvada Azərbaycan sovet memarları Sadıq DadaşovMikayıl Hüseynovun proyekti əsasında Azərbaycan pavilyonu qurulmuşdur. Pavilyondakı ekspozisiya Azərbaycan SSR-in və onun mədəniyyətinin inkişafına həsr edilmişdir.

1953-cü ilin may ayında Azərbaycan SSR-in Mədəniyyət Nazirliyi yaradıldı. 1988-ci ildə müğənni və bəstəkar Polad Bülbüloğlu Mədəniyyət naziri oldu.[101] Azərbaycan 1991-ci ildə yenidən müstəqilliyini əldə etdi, ancaq Dağlıq Qarabağ konfliktinin nəticəsi kimi 1 milyon azərbaycanlı məcburi köçkün və qaçqın oldu.[102][103][104][105] Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin 30 yanvar 2006-cı il fərmanı ilə Azərbaycan Mədəniyyət Nazirliyi əsasında Azərbaycan Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi yaradıldı. Həmin ildə Azərbaycanın Mədəniyyət naziri olaraq Əbülfəz Qarayev təyin edildi.[106] 14 fevral 2011-ci ildə "zəngin Azərbaycan mədəniyyətinin bəşəri dəyərlərini dünyaya çatdırmaq, həmçinin dünya mədəniyyət incilərini ölkəmizdə təbliğ etmək, gənc nəslin bədii-estetik zövgünü formalaşdırmaq" məqsədi daşıyan Mədəniyyət TV yayıma başladı.[107]

Eldar & Nigar Düsseldorfda (2011)

57-ci Avroviziya mahnı müsabiqəsi 2012-ci ildə Azərbaycanın paytaxtı Bakıda, xüsusi olaraq bu yarışma üçün tikilmiş Bakı Kristal Zalında keçirilmişdir. Azərbaycan 2011-ci il Avroziya mahnı müsabiqəsində Azərbaycanı təmsil edən Nigar CamalEldar QasımovRunning Scared” mahnısı ilə birinci yerə çıxdıqdan sonra bu yarışmanı tarixində ilk dəfə olaraq keçirmə hüququ əldə edib.[108]

Azərbaycanın Mərkəzi Bankı tərəfindən 1996-cı ildə Məhəmməd Füzulinin 500 illik həyat və yaradıcılığına, 1999-cu ildə “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanının 1300 illiyinə, 2008-ci ildə Nizami Gəncəvi, BülbülÜzeyir Hacıbəyova, 2010-cu ildə milli mətbuatın 135 illiyinə həsr edilmiş xatirə sikkələri buraxılmışdır.[109][110] 2005-ci ildə buraxılmış Yeni Azərbaycan manatı əsginazlarının üzərində Azərbaycan milli musiqi alətləri, Azərbaycan xalçaları, şəbəkə, Azərbaycan himni, Latın qrafikalı Azərbaycan əlifbasının tamamlayıcı hərfləri (ö, ğ, ş, ə), Azərbaycan milli ornamentləri təsvir edilmişdir.

2000-ci ildə Şirvanşahlar sarayıQız qalası ilə birlikdə İçərişəhər, 2007-ci ildə Qobustan qaya rəsmlərinin mədəni mənzərəsi Azərbaycanda YUNESKO-nun Ümumdünya irsi obyektlərinin siyahısına daxil edilmişdir.[111][112] 2005-ci ildə Məhəmməd Füzuli adına AMEA Əlyazmalar İnstitutunda saxlanılan əlyazmalardan üçü — İbn Sinanın "Tibb elminin qanunu" əsəri (II cild), Rüstəm Curcaninin "Nizamşahın ehtiyatları" əsəri, Əbu Əl-Qasım Əl-Zəhrəvinin "Əl-Məqalə əs-Sələsun" əsəri "Təbabət və əczaçılıq işi üzrə orta əsr əlyazmaları" adı altında Azərbaycanda YUNESCO-un Dünya Sənəd İrsi “Dünyanın yaddaşı” siyahısına (ing. Memory of the World) daxil edilib.[113][114] 2008-ci ildə Azərbaycan muğamı[115], 2009-cu ildə Azərbaycan aşıq sənəti[116], 2010-cu ildə Novruz bayramı[117][Q 1], 2011-ci ildə Azərbaycan xalça toxuculuğu ənənəvi sənəti[118], 2012-ci ildə Azərbaycan tar ifaçılıq sənəti və onun hazırlanma ustalığı[119], 2013-cü ildə Qarabağ atı ilə oynanılan Çovqan atüstü oyunu[120], 2014-cü ildə qadın baş örtüyü kəlağayının düzəldilməsi və geyinməsi ənənəvi incəsənəti və onun simvolizmi[121], 2015-ci ildə isə Lahıc misgərlik sənəti[122] Azərbaycanda YUNESKO-nun qeyri-maddi mədəni irs siyahısına daxil edilib.

Memarlıq[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Azərbaycan memarlığı

Qədim və antik dövrlər memarlığı[redaktə | əsas redaktə]

Oğlanqalanın bərpa olunmuş variantı [123]

Tarix öncəsi dövrlərə aid yaşayış yerləri olan meqalitik və siklopik tikililərin qalıqları (xalq yaşayış yerləri olan “qaradam”ların ilkin forması) Kiçik Qafqazın dağlıq hissələrində və Naxçıvan ərazisində aşkarlanmışdır. Bu cür tikililər Azərbaycanda EneolitErkən Tunc dövrünə aid edilir.[124] Belə yaşayış yerlərinə nümunə olaraq Füzuli rayonu ərazisində Qaraköpəktəpə, Sədərək rayonu ərazisində Sədərək qalası, Ağdam rayonu ərazisində Üzərliktəpə, Babək rayonu ərazisində Çalxanqala, Ağstafa rayonu ərazisində Qarğalar təpəsi, Babək rayonu ərazisində I Kültəpə, Cəlilabad rayonu ərazisində ƏliköməktəpəsiŞərur rayonu ərazisindəki Oğlanqala yaşayış yerlərini göstərmək olar.

Manna dövrünün memarlığı İranın QərbiŞərqi Azərbaycan ostanları ərazisindəki abidələr əsasında qismən öyrənilmişdir. Manna dövrü memarlığını özündə əks etdirən abidələrə nümunə olaraq Urmiya gölü ətrafında yerləşən Həsənli, Dinhatəpə, Göytəpə, HəftəvantəpəGilan ostanı ərazisindəki Rudbar şəhəri yaxınlığında yerləşən Marlıqtəpə yaşayış yerlərini göstərmək olar. Manna dövrü kimi, Atropatena dövrü memarlığını əks etdirən əsas abidələr də İran İslam Respublikası ərazisindədir. Bu cür abidələrə nümunə olaraq Atropatenanın paytaxtı olmuş Qazaka şəhərinin qalıqlarını əks etdirən Təxti Süleyman yaşayış yeri və Kürdüstan ostanı ərazisində Saqqız şəhəri yaxınlığında yerləşən Kerefto mağara-məbədini göstərmək olar. Azərbaycan Respublikası ərazisində Atropatena dövrü mümarlığı qismən Sabirabad rayonu ərazisindəki Ultan qalası yaşayış yeri əsasında öyrənilmişdir.

Qafqaz Albaniyası memarlığı əsasən Azərbaycanın Şimal Qərb və Qərb rayonlarında saxlanmış abidələr (Şəki rayonu ərazisindəki Kiş[125], Zəyzid, Bideyiz kilsələri və Dairəvi məbəd, Şabran rayonu ərazisində Çıraqqala, Qəbələ rayonu ərazisindəki Kabalaka yaşayış yeri və Kilsədağ kilsəsi, Qax rayonu ərazisindəki Qum bazilikası, Ləkit kilsəsi, Yeddi kilsə monastırı, Mingəçevir kilsə kompleksi, Qazax rayonu ərazisində Avey kilsəsi, Xocavənd rayonu ərazisində Amaras monastırı, Laçın rayonu ərazisindəki Ağoğlan bazilikası və sair) əsasında öyrənimişdir. Azərbaycan ərazisində orta əsrlər xristian feodal dövlətlərinin memarlığı isə əsasən Qərb rayonları və Qarabağ ərazisindəki abidələr (Kəlbəcər rayonu ərazisində GəncəsərXudavəng monastırları, Lex qalası, Gədəbəy rayonu ərazisində Həmşivəng monastırı, Ağdam rayonu ərazisində Müqəddəs Yelisey monastırı, Tərtər rayonu ərazisində Üç körpəXatirəvəng monastırları, CraberdXoxanaberd qalaları, Xocalı rayonu ərazisində Qaxaç qalası və s.) əsasında qismən tədqiq edilmişdir. Azərbaycan ərazisində dövrümüzə çatmış ən qədim tikililər Qum bazilikası, Ləkit kilsəsiBakıdakı Qız qalasının təməl hissəsi hesab edilir.[2]

Orta əsrlər memarlığı[redaktə | əsas redaktə]

Gandzasar Monastery1.jpg
Qoşa minarəli məscid. Şamaxı şəhəri.JPG

Erkən feodal dövrü memarlığı Azərbaycanda nəhəng müdafiə qurğularının Beşbarmaq, Gilgilçay və Zaqatala səddlərinin inşası ilə xarakterikdir.[126] Azərbaycan ərazisində ən qədim islami tikililər VII əsrdə Ağsuda inşa edilmiş məscid və Şamaxı cümə məscididir.[2] VIII əsrdə Azərbaycanın ərəblər tərəfindən ələ keçirilməsindən sonra ölkə ərazisində İslam mədəniyyətinin yayılmasına başlanılır, məscidlər, minarələr, mədrəsələr və türbələr inşa edilir.[3]

IX-X əsrlərdə Ərəb Xilafətində mərkəzi hakimiyyətin zəifləməsindən sonra Azərbaycanda müxtəlif kiçik sülalələr qısa müddətli hakimiyyətlərini qurmağa müvəffəq olmuşlar. Həmin dövrdə əsas yaşayış məntəqələri olan Bərdə, Şamaxı, Beyləqan, Gəncə, Naxçıvan, Marağa, Təbriz, Urmiya şəhərləri ətrafında spesifik xüsusiyyətlərə malik yerli memarlıq məktəbləri (Şirvan-Abşeron, ArranNaxçıvan-Marağa) formalaşır. Bu memarlıq məktəblərindən Naxçıvan-Marağa məktəbi mükəmməl keramik-kaşı fasad işləmələri, Şirvan-Abşeron məktəbi hamar divar səthi və memarlıq elementlərinin plastik işləmələrinin kontrastı, Arran memarlıq məktəbi isə kərpic işləmələri ilə fərqlənir.[3] XII-XIII əsrlər Azərbaycan memarlığının ən gözəl nümunələri Mömünəxatun, Yusif Küseyir oğlu, Gülüstan türbələri, Bakıdakı Qız qalası, QırmızıGöy Günbəd türbələri, Mərdəkandakı dairəvidördkünc qəsrlər, NardaranBayıl qəsrləri, həmçinin Pirsaatçay xanəgahıdır.

XIV-XVI əsrlərdə şəhərlərin genişlənməsi ilə kərpic və daş inşaatı inkişaf edir ki, bunun da ən gözəl nümunəsi Şirvanşahlar sarayı hesab edilir. Yerli memarlıq məktəblərinin ənənələri bu dövrlərə aid bürc formalı türbələrdə (Bərdə, QarabağlarXaçındərbətli türbələri) və Ramana qalasının, həmçinin ikiyaruslu və gümbəzli quruluşa malik[3] olan Diribaba türbəsinin, Təbrizdə Göy məscid, Sultaniyyədə Olcaytu Xudabəndə türbəsi, Gəncə cümə məscidinin memarlığında davam etdirilir.

XVII-XVIII əsrlərdə Səfəvi-Osmanlı müharibələrinin baş verməsi səbəbi ilə monumental memarlıq nümunələrinin inşası azalır; buna baxmayaraq həmin dövrdə Gəncə imamzadə türbəsininXan sarayı, Şəkidə divar rəsmləri ilə zəngin Xan sarayı[3], İrəvanda Sərdar sarayıGöy məscid inşası başa çatdırılır.

Müasir dövr memarlığı[redaktə | əsas redaktə]

Mayoralty of Baku main façade, 2015.jpg
Heydar-Aliyev-Cultural-Centre-Baku-Azerbaijan-1.jpg

XIX əsrdə Abşeron yarımadasında neft sənayesinin inkiaşfı ilə ictimai və mədəni həyatda da canlanma baş verir. XX əsrin əvvəllərində Bakı Rusiya imperiyasının əsas sənaye şəhərlərindən birinə çevrilir. Şəhərin iqtisadi baxımdan sürətli inkişafı aralarında Emanuel Nobel, Hacı Zeynalabdin Tağıyev, Musa Nağıyev, Murtuza Muxtarov, Şəmsi Əsədullayev, Aleksandr Mantaşev və s. milyonçuların şəhərə böyük sərmayələr yatırmasına şərait yaradır, çoxsaylı yeni binalar və komplekslər inşa edilir. Azərbaycan şəhərlərində messenatların sifarişi ilə çoxsaylı ictimai binalar, məktəb, xəstəxana və yaşayış binaları inaşa edilir. Həmin dövrdə inşa edilmiş memarlıq abidələri arasında İsmailiyyə, Səadət, Tağıyevin sarayları, Opera və Balet Teatrının binası, Şəhər Dumasının binası, Sabuçnu elektrik qatarı stansiyası binası, Bakı və Gəncədə dəmir yolu stansiyalarının binalarını qeyd etmək olar.

1920-1930-cu illərin Sovet Azərbaycanı memarlığı üçün konstruktivizm ideyasının hakim olması xarakterikdir. Həmin dövr memarlar Aleksey Şusev, Vesnin qardaşları, S.S.Pen, Q.M.Ter-Mikelov, həmçinin memar Mikayıl Hüseynovun yaradıcılığının erkən dövrü ilə əlaqəlidir. 1934-cü ildə Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi İcrayə konstruktivizm üslubunu tənqid edən və milli memarlıq ənənələrinə qayıtmağa çağıran qərar verdi.[127] Konstruktiv stil Azərbaycanda oturuşmağa imkan tapmamış, 30-40-cı illərdə yaradıcılığında klassik memarlıq ənənələri və milli memarlığın elementlərini birləşdirən S.A.Dadaşov, V.A.MuntsMikayıl Hüseynovun təsiri Azərbaycan memarlığında hiss edilməyə başlayır. Bu sırada Mikayıl Hüseynovun yaradıcılığı xüsusilə fərqlənir. Həmin dövrün “klassik-milli memarlıq üslubu”nda inşa edilmiş əsərlər arasında Hökümət Evi (1934), Bakı Musiqi Akademiyası (1936), Azərbaycan Milli Kitabxanası (1947), Milli Ədəbiyyat Muzeyi (1940), AMEA binası (1948-1960) xüsusi diqqət cəlb edir.

1936-cı ildə Azərbaycan Memarlar İttifaqının əsası qoyulmuşdur. 1969-1982-ci illərdə ölkəni idarə etmiş Azərbaycan KP MK-nın birinci katibi Heydər Əliyev Azərbaycan memarlarını measir və milli memarlıq elementlərini öz yaradıcılıqlarında birləşdirməyə çağırmışdı.[127] Həmin dövrün memarlıq nümunələri arasında Bakı metropoliteninin Nizami (1970) və Elmlər Akademiyası (1976) stansiyaları, Zaqulba qonaq evi, Azadlıq prospektindəki yaşayış binaları, Gəncədə Kəpəz oteli (1973), Bakıda Abşeron oteli (1965) diqqət çəkir.

Müasir Azərbaycan memarlığı əvvəlki dövrlərin memarlıq ənənələrini özündə əks etdirməklə islam, qotik, klassik, barokko, modern memarlıq stillərinin milli memarlıq elementləri ilə vəhdətindən ibarət binalarda əks olunur. Son dövrlərdə inşa edilmiş binaların fasadlarının işlənməsində aqlay daşından geniş istifadə olunur. Bundan başqa mərmər, qranit, alüminium panellər də fasadların həllində tətbiq edilir. Müasir Azərbaycan memarlığının maraqlı nümunələri arasında Flame Towers, SOFAZ Tower, SOCAR Tower, Baku Tower, Trump Tower, Bakı Kristal Zalı, Bakı Olimpiya Stadionu Gəncə Dövlət Filarmoniyasının binası, Heydər Əliyev MərkəziKonqres Mərkəzinin binaları, Port BakuAzure kompleksləri, The Cresent Development Project, Heydər məscidi və başqa memarlıq layihələrini göstərmək mümkündür.

Dil və ədəbiyyat[redaktə | əsas redaktə]

Dil[redaktə | əsas redaktə]

Ismail's letter in azeri.jpg
Sanad 000882-01.jpg
Saksoniya şahzadəsi və Polşa kralı olan Frixdrix Avqusta yazılmış azərbaycanca məktub2.png
1.Şah I İsmayılın Əmir Musaya yazdığı azərbaycanca məktub, 23 may 1512-ci il[128]
2.Şah I Səfinin məktubunu Venesiya dojuna təqdim edən Əli Balinin yazdığı
azərbaycanca qəbz, 1635-ci il[129] 3.Şah Sultan Hüseynin Saksoniya şahzadəsi və Polşa
kralı Frixdrix Avqusta yazdığı azərbaycanca məktub[130]

Ədəbi Azərbaycan dili bu dildəki poeziyanın yaranması ilə formalaşmağa və istifadə edilməyə başladı.[131] Yazılı, klassik Azərbaycan türk ədəbiyyatının başlanğıcı monqol işğalından sonrakı dövrə təsadüf edir, ancaq XVI əsrdə İranda Səfəvi hakimiyyəti qurulandan sonra daha çox inkişaf edir. Belə erkən dövr müəlliflərindən biri XIII-XIV əsrlərdə yaşamış şeyx İzzəddin Həsənoğludur.[132]

XVI əsrdən XIX əsrin sonlarına qədər Azərbaycanın böyük hissəsi türkdilli sülalələr olan SəfəvilərQacarların hakimiyyətində idi.[133] Bu sülalədən olan I İsmayılın qurduğu, rəsmi dili farsca olan Səfəvi imperiyasında Azərbaycan dili hakimlərin, sarayın və qızılbaş hərbi təşkilatının dili idi.[134] Qızıbaşlar Səfəvi şahları kimi Türk dilinin Azərbaycan növü ilə danışırdılar.[135] Bu dövrdə yalnızca farslar azərbaycanca öyrənmirdi, həmçinin azərbaycan dilində danışanlar ölkənin bürokratik və ədəbi dili olan farscanı öyrənirdilər. Belələrinə qızılbaşların parlaq nümayəndələrindən olan Həsən bəy Rumlunuİsgəndər bəy Münşini ("Dünyanı bəzəyən Abbasın tarixi" əsərinin müəllifi) misal göstərmək olar. İtalyan səyahətçi Pietro dello Valle yazır ki, qızılbaş əsilzadələri ona deyib ki, fars dili ahəstə və şirin dildir və həqiqətən qadınlar tərəfindən poeziya üçün istifadə olunur, ancaq türk dili kişiyə yaraşandır və döyüşçülər üçün uyğundur, ona görə də şah və dövlətin əmirləri türkcə danışır.[128] Hərbi və siyasi məmurlardan başqa dini ruhani liderlər də bu dili istifadə edir, ancaq əsərlərini ərəbcə yazırdılar.[136] Xətai təxəllüsü ilə şeirlər yazan Şah I İsmayılŞah I Təhmasibin dövrü inkişafın bu mərhələsində Azərbaycan türk dilinin və ədəbiyyatının tarixində ən parlaq dövr hesab edilir.[132] Şah I Abbas paytaxtı Qəzvindən İsfahana köçürəndən sonra isə əvvəl türk dilini işlədən saray fars dilini istifadə etməyə başlayır.[137] II Abbasdan sonra hakimiyyətə gələn Şah Süleyman Səfəvi saray hərəmində bağlı qaldığı üçün ana dili azərbaycanca idi, onun hansı səviyyədə farsca bilməsi hələ də tarixşünaslığa aydın deyil.[138] XVI və XVII əsrlərdə rus sarayı "qızılbaş hökmdarlarından" farsca və qədim azərbaycanca yazılmış 55-ə yaxın məktub qəbul etmişdi. 1588-ci ildə rus sarayı ilk dəfə Səfəvi sarayına azərbaycan dilində məktub yazmışdı. Azərbaycan dili Səfəvi sülaləsinin hakimiyyətinin son dövrlərinə qədər sarayın dili olaraq qalmışdı. Hətta Sultan Hüseynin (1694-1722) ləqəbi "yaxşıdır" idi. Çünki dövlət işləri ilə maraqlanmayan bu şah ona təkliflə gələn hər rəsmiyə bu sözü deyirdi.[128]

XVIII əsrin ikinci yarısında azərbaycan dili ilk dəfə inzibati müəssisələrdə, xüsusilə Fətəli xanın yaratdığı Şimal-şərqi birliyin dəftərxanalarında dövlət sənədlərinin, rəsmi yazışmaların dili oldu. Azərbaycan dilində yazılmış sənədlərə 1768-ci ildə Qubalı Fətəli xanın köhnə və yeni Şamaxıya hücumunu xəbər verən sənədi və 1776-cı ildə Qubalı Fətəli xanın Cənubi Dağıstan feodalları ilə imzaladığı barış sazişini misal göstərmək olar.[139]

Adərbaycanda ərazinin adı ilə adlandırılan türk dilinin dialekti hakimdir: bu dialekt bizdə Zaqafqaziyada çox istifadə edilir, həmçinin Tehran sarayında hökmran sülalə[Q 2] üçün bu doğma dil kimidir. Bu dialektin öz kiçik ədəbiyyatı, xüsusilə Gilandakı keçmiş rus konsulu Xodzkonun ingilis dilinə tərcümə etdiyi adərbaycanlı at sürən-oxuyan Koroğlu mahnıları var; fars dili Adərbaycan əyalətinin əhalisinin böyük hissəsi üçün “mədrəsə” məktəblərində öyrədilən kitab dilidir: aşağı təbəqə Adərbaycan dili ilə məhduddur.

İlya Berezin, "Şimali İrana səyahət" əsəri

Qacarlar dövründə Azərbaycan türkcəsi fars dili ilə birlikdə iki sarayda (Təbriz və Tehran) geniş yayılmışdı və atasının hakimiyyəti dövründə varis kimi Təbrizdə uzun müddət qalan Müzəffərəddin şah Qacar fars dilini Azəri türk aksenti ilə danışırdı.[140] Qacarların hakimiyyətinin böyük bir hissəsində Türk dilinin sarayda istifadə edilən əsas dil olmasına baxmayaraq fars dili ədəbi dil kimi üstünlüyünü saxlayırdı.[141]

“Azərbaycan dili” terminini ilk dəfə Sankt-Peterburq Universitetinin Şərq dilləri fakültəsinin birinci dekanı və şərqşünas Mirzə Kazım bəy əsaslandırdı və istifadə etdi.[142] 1852-ci ildə şair Mirzə Şəfi Vazeh Tiflis gimnaziyasının şərq dilləri müəllimi İv. Qiqorevlə birlikdə “Azərbaycan dialektinin tatar xrestomatiyası”nı tərtib etdi.[143]

Əsrlər boyunca Azərbaycan dili linqva franka kimi ticarət və etniklər arası qarşılıqlı münasibətdə bütün Persiyada, Qafqazda və cənub-şərqi Dağıstanda istifadə edilirdi. Onun trans-regional təsiri ən azı XVIII əsrə qədər davam edib.[144] S.A. Raevski 1837-ci ildə öz məktubunda yazırdı: “Tatarca öyrənməyə başladım, dil, hansı ki, burada ümumiyyətlə bütün Asiyada, Avropada fransızcanın olduğu qədər lazımdır.”[145]

Bundan başqa bəzən qonşu xalqlarda azərbaycan dili doğma dili ünsiyyitdən sıxışdırıb çıxarırdı. Brokhauz və Efronun ensiklopedik lüğətinə görə “sonuncuyla yaxın qonşuluq və daimi münasibətə görə tabasaranlılar onların Azərbaycan dialektini mənimsədilər və tədricən öz doğma dillərini unutdular.”[146] Böyük Pyotrun erməni xalqı ilə əlaqələri kitabında erməni sənədlərini şərh edərkən Q.A. Ezov qeyd edir ki, “böyük hissəsi erməni danışıq dilində yazılanlar tatar (azərbaycanlı) sözləri ilə aşıb-daşırdı”.[147] F.T. Markov qeyd edir ki, assuriyalılar öz aralarında aysorsca danışır, “ancaq digər millətlərlə əlaqələrində tatarcanı (azərbaycanca) istifadə edirdilər”, hansı ki İrəvan qəzasında hamı tərəfindən qəbul edilirdi.[148]

1918-ci ilin may ayında yaranmış Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti 27 iyunda dövlət dilini türk (Azərbaycan) dili elan etdi.[149] İranda Qacarların Pəhləvilərlə əvəz edilməsilə təhsildə, mediyada və kargüzarlıqda Azərbaycan dilinin istifadə edilməsi qadağan edildi.[150] 1941-ci ildə İranın şimalının SSRİ tərəfindən işğal edilməsindən sonra burada yaranan Azərbaycan Milli Hökuməti Azərbaycan dilini Cənubi Azərbaycanın dövlət dili elan etdi (6 yanvar 1946-cı il).[151] Hökumətin süqutundan sonra azərbaycancanın ictimai istifadəsinə qoyulan qadağa davam etdi.[132] 1979-cu il İran İslam İnqilabından sonra yeni konstitusiyada qeyd edildi ki, “yerli milli dillər fars dili ilə yanaşı mediyada və digər kütləvi informasiya vasitələrində, həmçinin milli ədəbiyyatın tədrisi üçün məktəblərdə azad istifadə edilə bilər.”[152] 1956-cı ildə Azərbaycanın 1937-ci ildə qəbul olunmuş Konstitusiyasına əlavə edilən maddə ilə Azərbaycan dili Azərbaycan SSR-in dövlət dili olur.[153] 1991-ci ildə yaranan Azərbaycan Respublikası isə Azərbaycan dilini dövlət dili elan edir.

Yazı[redaktə | əsas redaktə]

Mirzə Fətəli Axundovun yeni Azərbaycan əlifbası layihəsi
Əsas məqalə: Azərbaycan əlifbası

1922-ci ilə qədər azərbaycanlılar ərəb qrafikalı Azərbaycan əlifbasından istifadə edirdilər. Bu əlifbaya yalnız türk dili üçün xarakterik olan ڭ‎, گ, ۋ, ﭺ, پ, ژ‎ hərfləri də daxil idi.[154] Azərbaycan mədəniyyətinin önəmli nümayəndələri tərəfindən ərəb qrafikası çox çətin bir sistem olaraq qeyd edilirdi.[155]

Azərbaycan əlifbasının ərəb qrafikasından latın qrafikasına keçməsi haqqında ilk layihələr hələ XIX əsrin ortalarında irəli sürülmüşdür. Bu layihələrdən ilkinin müəllifi Mirzə Fətəli Axundov idi. O, layihəsi Konstantinopolda qəbul edilmədikdən sonra latın və rus əlifbalarının əsasında 32 samit və 10 saitdən ibarət yeni əlifba yaratdı.[156]

SSRİ-də latın qrafikasına keçidin öncüsü Azərbaycan idi. 1925-ci ildə Bakıda Səməd ağa Ağamalıoğlunun sədrliyi ilə Ümumittifaq Yeni Türk Əlifbası Komitəsi yaradıldı.[157] 1929-cu ildə ərəb qrafikası modifikasiya edilmiş latın qrafikası ilə, 1939-cu ildə kiril qrafikası ilə dəyişdirildi. 1958-ci ildə Azərbaycan kiril əlifbası Azərbaycan dilinin foneminə uyğun gəlsin deyə təkmilləşdirildi. Azərbaycan kirilcə əlifbası digər kiril əlifbalarından ҜҸ hərfləri ilə fərqlənirdi.[158] 1991-ci ildə Azərbaycan yenidən latın qrafikalı Azərbaycan əlifbasını istifadə etməyə başladı.

Hal-hazırda Azərbaycan Respublikasında yaşayan azərbaycanlılar yazı üçün latın qrafikasını, Dağıstan azərbaycanlıları kiril qrafikasını, İran azərbaycanlıları isə ərəb qrafikasını istifadə edir.

Ədəbiyyat[redaktə | əsas redaktə]

Şifahi xalq ədəbiyyatı[redaktə | əsas redaktə]

Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatına xalq mahnıları, əfsanələr, sevgi və tarixi-qəhrəmanlıq dastanları, nağıllar, lətifələr, atalar sözləri, holavar, sayaçı sözlər, oxşamalar, ağılar, laylalar, tapmacalarbayatılar daxildir.

"Cırtdan uşaqları Divdən necə xilas etdi?" nağılı

Azərbaycan nağılları XIX əsrdən toplanmağa başlanmışdır. Yunan alimi Hann alman və yunan nağıllarına görə süjetlərini tərtib etmiş, A.Aarne isə oxşar nağıl süjetlərinin dünya nağılları əsasında kataloqunu yaratmışdır. 2000-ə yaxın süjet toplanmış və 3 qrupa bölünmüşdür: heyvanlardan bəhs edən nağıllar, əsl nağıllar və lətifələr. Əsl nağıllar isə sehirli nağıllar, nağıl-əfsanələr, nağıl-novellalar və cin haqqında nağıllar adlı dörd qrupa bölünmüşdür. Heyvanlar haqqında nağıllara “Çil madyan”, “Armudanla tülkü”, “Müqəddəs balıq”, “Axmaq kişi”, sehrli nağıllara “Fatma və öküz”, “Fatmanın inəyi”, “Göyçək Fatma”, “Şahzadə Mütalib”, “Şəms və Qəmər”, “Qaraqaş”, “Sehirli üzük”, “Ax-vax”, “Ovçu Pirim”, məişət nağıllarına “Dərzi şagirdi Əhməd”, “Daşdəmirin nağılı”, “Nuşapəri xanım”, “Yeddi qardaş bir bacı”, “Yetim İbrahim və Sövdəgər”, “İbrahimin nağılı” nağıllarını misal çəkmək olar.[159]

Azərbaycan xalq mahnılarının ən məşhur nümunələrinə “Ay bəri bax” (XVIII—XIX əsrlərdə ortaya çıxıb), “Qalanın dibində”, “İrəvanda xal qalmadı”, “Sarı Gəlin”, “Küçələrə su səpmişəm”, “Şuşanın dağları başı dumanlı” və s. daxildir. Qafqaza səyahət edən Mixail Qlinka buranın musiqi ilə tanış olmuş və “Qalanın dibində” mahnısı əsasında “Ruslan və Lüdmila” operasının “Fars xoru”nu yazmışdır.[160][161][162] Digər bir xalq mahnısı — “İrəvanda xal qalmadı”nın müəllifi Cabbar Qaryağdıoğludur. Mahnının o biri adı — “İrəvanda xan qalmadı”nın isə İrəvan xanlığının zəifləməsi ilə bağlı olduğu hesab edilir.[163]

Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatına həmçinin atalar sözləri və məsəllər daxildir. Azərbaycanda atalar sözündən misal çəkmək spikerin fikrini möhkəmləndirir, bədii ifadəliliyi və qulaq asanlar üzərində nitqin emosional təsirini artırır. Sovet türkoloqu və filoloqu Əfrasiyab Vəkilov qeyd edir ki, Azərbaycan atalar sözləri və məsəllərin çoxu orta əsrlərdə feodalizm dövründə yaranıb. Ona görə də onların çoxu kəndlilərin icbari iş və hüquqsuzluğu və onların bu qəddarlığa qarşı etirazı ilə bağlıdır.[164] Azərbaycan atalar sözləri və məsəllərini ilk dəfə İrəvan müsəlman məktəbinin türk dili müəllimi Mirzə Məmmədvəli Qəmərlinski çap etdirmişdir.[165]

Basat Təpəgözü öldürür, Mikayıl Abdullayev

Mərkəzi Asiyadan Xəzər dənizi sahillərinə, Kiçik Asiyaya və Dunaya hərəkət edən oğuzların qəhrəmanlıq dastanı “Kitabi Dədə Qorqud” dastanının mənşəyi Mərkəzi Asiya olsa da, dastan oğuzların sıx məskunlaşdığı Azərbaycan ərazisində formalaşıb. Oğuzlar türkmənlərin, Azərbaycan türklərinin və Anadolu türklərinin etnogenezində iştirak edib.[166] Dastanın günümüzə Drezden və Vatikan əlyazmaları gəlib çatıb. Dastan oğuzların işğal edilmiş Qafqaz torpaqlarında “kafirlərlə” mübarizəsində bəhs edir.[167] Buradakı hekayə və mahnılar XIII əsrin başlanğıcından gec olmamaqla formalaşmış, XV əsrdən gec olmamaqla yazıya alınmış olmalı idi.[168] Azərbaycan sovet türkoloqu Fərhad Zeynalov və Səməd Əlizadəyə Drezden əlyazması şübhəsiz azərbaycan dilində yazılıb, Vatikan əlyazmasının dili isə XVI əsr türkcəsinə yaxındır. İtalyan türkoloq Ettori Rossi Drezden əlyazmasının azərbaycanca, Vatikan əlyazmasının türkcə yazılma fikrini dəstəkləyir.[169] Britaniya türkoloqu Cefri Luisə görə bu əfsanələr Ağqoyunlu türk tayfalarının gürcülərə, abxazlara, Trapezund yunanlarına qarşı XIV hücumları ilə əlaqəlidir. Qafqaza gələn səyyahlar “Kitabi Dədə Qorqud”dan dəfələrcə bəhs ediblər. 1638-ci ildə alman səyyahı və şərqşünası Adam Oleari Dərbənddə olarkən burada azərbaycanlılardan Dədə Qorqudun əfsanələri haqda eşidərək qeyd edir ki, Qazan xanın arvadı Burla xatunun və Dədə Qorqudun qəbri buradadır .[170]

Həmçinin Səfəvi dövründə Azərbaycan xalq dastanları — “Şah İsmayıl”, “Əsli və Kərəm”, “Aşıq Qərib”, “Koroğlu” dastanları yarandı.[171] 10-a yaxın variantı olan "Şah İsmayıl" dastanının adı həm Şah I İsmayılla, həm də II İsmayılla əlaqələndirilir və əsasən qəhrəmanlıq motivləri ilə zəngindir.[172] Zaqafqaziya, Kiçik və Orta Asiyada yayılmış Əsli və Kərəm dastanının Azərbaycan versiyası böyük ehtimalla XVI əsrdə yaranmışdır. Əsərin əsas mövzusu müsəlmanın xristiana — Gəncə xanı Ziyadın oğlu Kərəmin Qarakeşişin qızına olan məhəbbətidir. Süjetin dini kanvası tarixidir; oğuz türklərinin Qərbdə məskunlaşması dövrlərinə gedib çıxır.[173][174] XV-XVI əsrlərdən gec olmamaqla yaranmış digər bir Azərbaycan dastanı Aşıq Qərib Mixail Lermontov tərəfindən 1837-ci ildə qeydə alınıb və 1846-cı ildə çap edilib.[175][176][177][178][179][180] Azərbaycanlı tədqiqatçı Mikayıl Rəfiliyə görə Lermontovun versiyasında bəzi sözlər birbaşa Azərbaycan dilindən götürülüb. Türkoloq M. S. Mixaylov belə nəticəyə gəlir ki, Lermontovun Qafqazda qeydə aldığı Aşıq Qərib nağılında rast gəlinən şərq sözləri Azərbaycan dili ilə əlaqədar ola bilər, çünki "görürsüz" söz forması yalnız Azərbaycan dilinin dialektlərində müşahidə edilir.[181] Koroğlu dastanının oğuz türk versiyaları Azərbaycanlılar, Anadolu türkləri və türkmənlər arasında məşhurdur. Azərbaycan və Anadolu versiyası çox yaxındırlar və hər ikisində qəhrəmanın adı Rövşəndir. Dastanın bir çox versiyalarında Koroğlu Cəlalilər hərəkatının lideridir və hökmdarın haqsızlığına qarşı üsyan qaldıran ozan və şairdir.[182]

Orta əsrlər[redaktə | əsas redaktə]

Mustafa Zəririn türkcə yazdığı "Yüz hədis, Yüz hekayə" əsəri

Azərbaycan ədəbiyyatı oğuz və qıpçaq tayfalarının dilləri əsasında yaransa da, ərəb və fars dilləri ona böyük təsir edib. Azərbaycan türkcəsində yazan şairlər həmçinin farsca yazıblar. XIII-XIV əsrlərdə Xorasanda yaşamış İzzəddin Həsənoğlu Azərbaycan ədəbiyyatının banisi hesab edilir. Azərbaycan ədəbi dili XIII əsrdə formalaşmağa başlayıb, XIV—XV əsrlərdə isə yazılı Azərbaycan ədəbiyyatı ortaya çıxıb. Klassik Azərbaycan ədəbiyyatı monqol işğalından sonra ortaya çıxmış, Səfəvilərin dövründə inkişaf etmişdir.[132] Əlisöhbət Sumbatzadəyə görə XVIII əsrdə müstəqil Azərbaycan dili ortaya çıxmışdır.

Azərbaycan ədəbiyyatının inkişafında mühüm rolu XIV-XV əsrlərdə yaşamış hürufizm tərəfdarı İmadəddin Nəsimi oynayıb. Nəsiminin müasirləri — Mustafa Zərir, Qazi BürhanəddinŞah Qasım Ənvar da azərbaycanca şeirlər yazırdılar. Qazı Bürhanəddinin divanının leksikası müasir Azərbaycan dili leksikasından fərqlənməsə də, o, digər türkdilli şairlərin divanlarının leksik quruluşundan fərqlənirdi.[183] Dövründə ədəbi dilin möhkəmləndiyi Qaraqoyunlu hökmdarı Cahanşah "Həqiqi" təxəllüsü ilə Azərbaycan və fars dilində şeirlər yazırdı.[184] Digər bir XV əsr şairi Xətai Təbrizi "Yusif və Züleyxa" poemasını özü də azərbaycanca[185] şeirlər yazan Ağqoyunlu hökmdarı Sultan Yaquba həsr etmişdir.[185] Bu poema azərbaycan dilində yazılmış ilk poemalardan biri hesab edilir.[186]Sultan Yaqubun sarayında həmçinin Əlişir Nəvai üslubu ilə Azərbaycan dilində yazmış Kişvəri yaşayırdı. Şah İsmayılın dövründə məlik üş-şüara titulu almış Azərbaycan şairi Həbibi də Sultan Yaqubun sarayında təhsil almışdı.

XVI əsrdə yaşamış Səfəvi hökmdarı Şah İsmayıl "Xətai" ləqəbilə əsasən doğma[187] azərbaycan dilində[188], qismən fars dilində yazmışdır. Onun oğlu Sam mirzə Səfəvi, həmçinin bəzi sonrakı müəlliflər iddia edir ki, o, azərbaycan dilində[189][190][191][187] yazdığı qədər farsca da yazıb, ancaq dövrümüzə onun farsca şeirlərinin az bir hissəsi gəlib çatıb. Şah İsmayıldan başlayaraq təqribən bir əsr boyunca Səfəvi imperiyasında azərbaycan dili sarayda, orduda və məhkəmədə istifadə edilib. Bu dövrdə həmçinin Şah İsmayılın nəvəsi, anası Şirvanşahlar sülaləsindən olan İbrahim mirzə Cahi farsca və türkcə şeirlər yazırdı.[192]

Diwan of Shah Ismail Khatai single page.jpg
Fuzuli Divan.jpg
Qovsi Tabrizi's poem-3.JPG
Xətai, Füzuli, Təbrizinin azərbaycan dilində divanları

XVII—XVIII əsrlərin məşhur şairlərinə Saib Təbrizi, Qövsi Təbrizi, Məhəmməd Əmani, Səfiqulu bəy Şamlu, Mürtəzaqulu sultan Şamlı, Məlik bəy Avcı, Mirzə Saleh Təbrizi, Kəlbəli xan Müsahib-Gəncəvi, Salman Mümtaz Mövci, Mürtəzaqulu xan Şamlı, Mirzə Məhəmməd Məhcub TəbriziMirzə Möhsün Təsir Təbrizi daxildir. Rüknəddin Məsud Məsihinin yazdığı “Vərqa və Gülşa” poeması orta əsrlər Azərbaycan poeziyasının ən gözəl romantik poemalarından biridir.[193] XVII əsrdə yaşamış II Abbas (Sani ləqəbi ilə) və onun tarixçisi və Şah Süleyman Səfəvinin vəziri Məhəmməd Tahir Vəhid Qəzvini azərbaycanca şeirlər yazırdı. Rey şəhərindən olan Tərzi Əfşar farsca və Azərbaycan türkcəsindəki yumoristik şeirlərdən ibarət kiçik divan müəlifi idi. Tərziçilik adlanan bu növ poeziya İsfahan sarayında məşhur idi.[132] Bu dövrdə İraqda yaşamış azərbaycanca[194][195], farsca[196], ərəbcə yazan Məhəmməd Füzuli Azərbaycan poeziyasının klassiki hesab edilir. Onun Azərbaycan dilində yazdığı əsərlərinə "Leyli ilə Məcnun", "Bəngü Badə", "Söhbətül Əsmar", "Şah və dilənçi" və "Şikayətnamə" kimi əsərləri misal çəkmək olar. O, Azərbaycan və türk poeziyasının inkişafında böyük rol oynayıb.[197][198]

Orta əsrlərdə Azərbaycanda tərcümə sənəti də inkişaf etmişdir. Bunun ilkin nümunələri Mustafa Zəririn “Sirətün-Nəbi”si və “Fütuhüş-Şam”ı, Şirazinin “Gülşəni-raz”ı, Təbrizinin “Əsrarnamə”sidir. XVI əsrə aid nümunələr Məqsudinin “Möcüznamə”si, Həzininin “Hədisi-ərbəin”i, Füzulinin “Hədisi-ərbəin”i və “Hədiqətüs-süəda"sı, Nişatinin “Şühədanamə”si və "Şeyx Səfi təzkirəsi” əsəri, naməlum müəllifə aid “Mənaqibi-Şeyx Səfi” və Mahmud Şirvaninin “Xəridətül-əcaib”idir.[199]

Sayat Novanın (1712-1795) gürcü yazısıyla azərbaycanca yazdığı şeiri

Siyasi hadisələrə görə XVIII əsrdə İranın Azərbaycan vilayətində türk ədəbiyyatı geriləsə də, şimalda müasir Azərbaycan türk ədəbiyyatı inkişaf etmişdir. Cənubda ədəbiyyat həm Azərbaycan, həm də fars dilində olmağa davam edir, şimaldakı şəhər mərkəzlərində isə ədəbiyyat yalnızca Azərbaycan dilində idi. XVIII əsrdə Şirvan məktəbindən çıxmış Azərbaycan şairlərimə Şakir Şirvani, Nişat Şirvani, Məhcur ŞirvaniAğa Məsih Şirvani daxildir. Bu dövrdə ədəbiyyatda şifahi xalq ədəbiyyatının aşıq poeziyasının təsiri artır. Qarabağ xanlığının vəziri Molla Pənah Vaqif Azərbaycan ədəbiyyatında realizmin əsasını qoyur. Onun əsərlərinin əsas mövzusu sevi və insanın ruhi gözəlliyi idi.[193] Vaqifin dostu, Azərbaycan şairi Molla Vəli Vidadi isə onun əksinə olaraq düzlüyü, cəsarəti, ağıl və dərrakənin gücünü tərifləyir. daxili müharibələri və feodal qəddarlığını tənqid edirdi. Vaqif və Vidadinin yaradıcılığı XVIII Azərbaycan ədəbiyyatının zirvəsidir.[200] XVIII əsr ədəbiyyatının ən önəmli ədəbi abidəsi anonim müəllifin "Şəhriyar və Sənubər" xalq dastanı əsasında yazdığı "Şəhriyar" dastanıdır.[193] Eyni dövrdə Tiflisdə yaşamış erməni aşığı Sayat Novanın günümüzə 68 ermənicə[201], 34 gürcücə[202] və 115[203] azərbaycanca [204][205][206][207] şeiri gəlib çatmışdır. 1758-ci ilin əvvəli Sayat Novanın Azərbaycan sahəsində fəaliyyətinin çiçəklənməsi dövrü kimi görünür. Azərbaycan dili Qafqazda linqva franka olduğundan və gürcü sarayında yaxşı başa düşüldüyündən Sayat Nova bu dildə mahnılarını cəmiyyətdə, TiflisTelavinin içində və çölündə ifa etmiş ola bilərdi.[208] 1767-1812-ci illərdə yaşamış ləzgi aşığı Səid Koçkursi Şirvanda məşhur Azərbaycan aşıqları ilə görüşürdü. Buna görə də o, qoşma şəklində mahnılar yaza bilir, ana dili olan ləzgicə yazdığı qədər azərbaycanca da şeirlər yaza bilirdi.[209] Ədəbiyyatın zəif dövrü olmasına baxmayaraq şiə ədəbiyyatı elegiyyə və təziələr şəklində geniş yayılmışdı. Belə dəfn nəğmələrinin məşhur müəllifləri Nizəməldin Məhəmməd Dehqaraqani, Seyid Fəttah İsraq Maraği, Hacı Xudaverdi Taib Xoy idi.[185]

Müasir dövr[redaktə | əsas redaktə]

Mirzə Şəfi Vazeh şeirlərini alman müəllifi Fridrix Bodenştedtə oxuyarkən, XIX əsr, Teatr tarixi muzeyi, Hebbelin kolleksiyası, Kil şəhəri, Almaniya.

1813-cü il Gülüstan müqaviləsi ilə Azərbaycanın yerli əhalisinin fars ənənəsindən rus-Avropa ənənəsinə doğru yaxınlaşdığı zaman Qasım bəy Zakir, Seyid Əbülqasım Nəbati, Mirzə Fətəli Axundzadə, Seyid Əzim Şirvani, Xurşidbanu Natəvan, Abbasqulu ağa Bakıxanov, Mirzə Şəfi Vazeh, İsmayıl bəy Qutqaşınlı, Cəlil Məmmədquluzadə kimi şair və yazıçılar yetişdi. Azərbaycan və Cənubi Dağıstan arasındakı tarixi-mədəni əlaqələrin artması Dağıstan müəlliflərinin Azərbaycan dilində yazılmış əsərlərinin artmasına səbəb oldu. Ləzgi yazılı ədəbiyyatının banisi Etim Əmin doğma ləzgi və ərəb dili ilə birlikdə azərbaycanca da yazırdı.[210] Azərbaycan və ləzgi dillərində yazan Həsən Əlkədərinin 1892-ci ildə azərbaycanca yazdığı “Əsəri-Dağıstan” kitabı onun öz şərhləri, müşahidələri və şeir əlavələri ilə Dağıstan tarixi ilə bağlı Şərq yazılı məlumatlarını ehtiva edir.[211] Dağıstanın xalq şairi, XX əsrin ən məşhur Dağıstan şairlərindən biri olan Süleyman Stalski də ləzgi dili ilə birlikdə azərbaycanca şeirlər yazırdı. Dərbənd aşığı, dağ yəhudisi Şaul Simendu ivrit əlifbasıyla azərbaycanca yazırdı.[212][213][214] XX əsrin əvvəllərində Məhəmməd Hadi, həmçinin Hüseyn CavidAbbas Səhhət Azərbaycan ədəbiyyatında romantizmin, Mirzə Ələkbər Sabir isə Şərqdə Sabir ədəbi məktəbinin əsasını qoyur.[215]

1937-ci ildə Vyanada alman dilində "Əli və Nino" romanı çap edildi. Birinci Dünya müharibəsi dövründə Qafqazın vəziyyəti, 1918-ci il soyqırımı, AXC-in yaranmasını və süqutu kimi hadisələri əks etdirən əsərin müəllifi kimi Azərbaycan yazıçısı Yusif Vəzir Çəmənzəminli, yəhudi yazıçı Məhəmməd Əsəd bəy, və avstriyalı baronessa Elfrida fon Ehrenfels göstərilir. Nəşr edildiyi il bestseller olan bu əsər Azərbaycan ədəbiyyatının klassiki hesab edilir.[216]

Azərbaycanda sovet hakimiyyətinin qurulmasından sonra Azərbaycan maarifçisi Firudin bəy Köçərli güllələndi.[217] Azərbaycan ədəbiyyatının görkəmli nümayəndələri — Hüseyn Cavid, Mikayıl Müşfiq, Azərbaycan himninin müəllifi Əhməd Cavad, Yusif Vəzir Çəmənzəminli repressiya qurbanı oldu. Sovet dövründə Səməd Vurğunun yığcam və diskrit üslubu Azərbaycan ədəbiyyatının müasir formasının formalaşmasına səbəb oldu, onu arxaizmlərdən təmizlədi.[218] XX əsrin sonlarına yaxın 70 şeir məcmuəsi və 20 poeması ilə Bəxtiyar Vahabzadə şöhrət qazandı. Onun “Gülüstan” poeması Rusiya və İran arasında bölünən Azərbaycan xalqı və onun birləşmək arzusuna həsr edilib.[219] Ümumiyyətlə Sovet dövründə Azərbaycan ədəbiyyatı yaradıcılıq azadlığını təhlükə hesab edən bir sistemlə idarə edilirdi. Azərbaycan yazıçıları və intellektuallarının fəaliyyətinə nəzarət edilir və onlar təqibə məruz qalırdı.[76]

İranda Qacarların Pəhləvilərlər əvəz edilməsi ilə Azərbaycan dilinin istifadəsi məhdudiyyətlərlə üzləşdi.[220] Ancaq buna baxmayaraq Məhəmməd Hüseyn Şəhriyar, Səməd Behrəngi, Behzad Behzadi, Mirzə Əli Möcüz kimi İran azərbaycanlıları doğma dillərində yazmağa davam etdilər. Azərbaycanca yazdığı “Heydərbabaya salam” poeması ilə şöhrətlənən Şəhriyarın yaradıcılığı hər iki ölkədə yüksək qiymətləndirildi. Onun yaradıcılığınını mövzularına Azərbaycan dilinin və onun məktəbdə öyrədilməsilə bağlı problemlər, Azərbaycan xalqının iki ölkə arasında parçalanması, 1945-47-ci illərdəki Cənubi Azərbaycan azadlıq hərəkatı daxil idi.[221]

Təsviri incəsənət[redaktə | əsas redaktə]

Xalçaçılıq[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Azərbaycan xalçaları

Azərbaycan xalçaları dedikdə Abşeron, Gəncə, Qazax, Şirvan, Qarabağ, Quba, Təbriz xalçaları[222][223][224][225][226][227] nəzərdə tutulur. İranika ensiklopediyasına görə xalçaçılıq əsasən Şərqi Zaqafqaziyada, indi azərilər adlandırılan türk əhalisinin yaşadığı ərazidə yayılmışdı. Digər xalqların xalçaçılığı az əhəmiyyət daşıyırdı.[228]

XVI əsrdə Səfəvilərin hakimiyyətə gəlməsindən başlayaraq Azərbaycan xalçaçılıq sənəti misli görünməmiş mükəmməlliyə çatır və sənaye əhəmiyyəti qazanır.[229][230] Dövrün miniatür rəssamları, xəttatları Azərbaycan ornamental incəsənət məktəbinin formalaşmasında mühim rol oynadı. Bu isə daha sonra Şərq incəsənətində və vahid Təbriz məktəbinin yaranmasında böyük təsirə səbəb oldu.[231][232] XVI əsrin ikinci yarısından Cənubi Azərbaycanda inkişaf edən əfşan, ləçək-turunc, gülbəndlik kompozisiyaları Şimali Azərbaycan şəhərlərindəki toxucular tərəfindən mənimsənildi. Tarixi statistikalara görə 1843-cü ildə Azərbaycanın 6 Xəzər əyalətində 18000 xalça toxunub. ŞirvanQubadan olan xalçalar Bakıda, QazaxGəncədən olanlar Təbrizİstanbulda satılıb.[229] 18501857-ci illərdə unikal məmulatların birinci beynəlxalq Tiflis sərgisində azərbaycanlı ustalar mükafat əldə etdilər. XIX əsrin sonunda kommersiya neftinin istehsalı əlaqədar iqtisadi inkişaf BakıdaAzərbaycanın digər ərazilərində xalça toxuçuluğunun inkişafına səbəb oldu.[233]

Quba, Şirvan, Qazax, Zəncan xalçaları mürəkkəb həndəsi naxışlarla xarakterizə olunur, buna çoxbucaqlı və ya ulduzşəkilli medalyonların mərkəzi sahəsindəki eyni ox üzərində yerləşən heyvan və insan sxematik fiqurları daxildir. Çiçək motivlərinin bol olduğu müxtəlif bitki ornamentləri isə TəbrizQarabağ xalçalarına xasdır.[234] Azərbaycan xalçalarında görünən həndəsi formalara tarixi politeizm inanclarına gedib çıxan svastikanı və romb və kvadratlarla əhatə edilən səkkizbucaqlı ulduzu göstərmək olar. Daha sonra Təbriz mədəniyyətinin təsiri ilə digər məktəblərdə qıraqlarda bitki aləmi elementləri ortaya çıxır.

Azərbaycan xalçalarında tapılan İslam simvolikasına misal olaraq Fatimənin əlini, beşbarmağı misal göstərmək olar. Beşbarmaq İslamın 5 ehkamını və İslamda hörmət edilən 5 şəxsiyyəti – Məhəmməd peyğəmbər, Əli, Fatimə, HəsənHüseyni simvolizə edir.[235] Bir çox Təbriz xalçalarının üzərində su bolluğunu təmsil edən “həyat ağacı”na rast gəlinir. Həmçinin xalçalarda çoxlu ağacın, bitkinin və quşun olduğu bağ təsvirlərinə rast gəlinir. Bu müsəlmanlar üçün uğur və müvəffəqiyyət deməkdir. Təbriz və Şamaxı xalçalarında rast gəlinən digər bir ikonoqrafik təsvir təbiətin möcüzəsini simvolizə edən nardır. Nar Səfəvilər dövründə xalça və miniatürlərin bəzədilməsində geniş istifadə edilirdi.[236] Azərbaycan xalçalarında quş şəkillərinə (qartal və tovuzquşu) tez-tez rast gəlinir. Bir çox hallarda texniki cəhətdən və xalçanın ölçüsünə görə heyvanları birbaşa əlavə etmək mümkün olmur. Məsələn, qoyun və qoçların yalnız “S” şəkilli şərti buynuzları xalçanın mərkəzində və qıraqlarında göstərilir. Əjdaha təsviri də eyni şəkildə simvolikləşib. Talisman kimi istifadə edilən əjdəha təsviri XVII əsrdə Azərbaycanın saray manufakturalarında istehsal edilən dəbdəbəli xalçalarda ortaya çıxıb.[237]

Rəssamlıq[redaktə | əsas redaktə]

Shaki khan palace interier.jpg
Portrait of sitting woman by Irevani.jpg
Qənbər Qarabaği - Həyat ağacı (Şəki xan sarayının interyerində) (solda) və Mirzə Qədim İrəvani - Gənc qadının portreti (sağda)

XVII əsrdən XIX əsrə qədər Azərbaycan rəssamları yağlı boyadan istifadə edərək yaşayış yerlərinin, sarayların, hamamların bəzədilməsində iştirak edirdi. Ancaq onlar yalnız dekorativ motivlər yox, həmçinin tarixi portretlər, ov və döyüş səhnələri çəkirdilər.[2] Azərbaycan ərazisində orta əsrlərdə rəssamlar əsasən kalliqrafiya ilə məşğul olurdu. Bu dövrdə Azərbaycanda kitablara illüstrasiya çəkilməsi ənənəvi sənət idi. Bunlardan biri də XVIII əsrdə aid Azərbaycan dilində yazılmış “Kəlilə və Dimnə” əlyazmasındakı sulu boya, lələk və mürəkkəblə çəkilmiş rəsmlərdir.[2]

XIX əsr məşhur Azərbaycan rəssamı Mirzə Qədim İrəvani Azərbaycan panel rəssamlığının banisidir. XIX əsrin 50-ci illərində o, İrəvandakı Sərdar sarayında yerləşən divar rəsmlərini bərpa etmək üçün çağrılıb. İrəvani güzgü sarayını bərpa edib. XIX əsrdə rəssamlar məkan kompozisiyası və həcm yaratma modelləşdirməsi kimi Avropa üslublarını rəsm və dekorativ rənglərlə birləşdirərək portret rəssamlığına keçirdilər. İrəvaninin “Gənc oğlanın portreti” və “Gənc qadının portreti” belə qəbildən olan rəsmlərdir. Bu rəsmlər həmçinin orta əsr miniatür sənəti ilə bağlıdır.[238]

Azərbaycan ornamentalist rəssamı[239][240] Qənbər Qarabaği Şəki xan sarayının interierində[241]Şuşadakı Rüstəmov və Mehmandarovun evlərindəki yumurta temperası ilə (bitki və zoomorfik motivlər) çəkilmiş dekorativ rəsmlərin müəllifi idi.[242][243] Şuşa şəhərindəki Mehmandarov evindəki çəkdiyi maral və nar ağacı şəkilləri isə rəssamın ən məhşur işidir.[244] Şəki xan sarayının aşağı zalının plafonunun stalaktitlərində Qarabağidən başqa onun qardaşı Səfər və oğlu Şükür (Şuşadan), həmçinin Əliqulu, Qurbanqulu və Cəfər (Şamaxıdan) işləmişdir.[245] XVIII əsrə aid bəzi qədim rəsmlər, yuxarı mərtəbənin tavanındakı rəsmlər də daxil olmaqla, Abbasqulu adlı rəssam tərəfindən çəkilib.[246]

Digər bir Azərbaycan rəssamı Mir Möhsün Nəvvab akvarel rəsmləri, kitab miniatürləri və bina və məscidlər üzərində bəzəklər çəkirdi. Onun yaradıcılığı üçün müstəvi, dekorativ, ornomental divar rəsmləri, gül və quş təsvirli rəsmlər, onun şəxsi əlyazmalarındakı illustrasiyaları xarakterikdir. Mir Möhsün Nəvvabın Şuşadakı memorial muzeyinin zalında onun tərəfindən 1886-cı ildə çəkilmiş divar rəsmləri qalır.[247]

S. Bəhlulzadə-Torpağın arzusu.JPG
Salahov - F. Əmirovun portreti.JPG

Azərbaycanın realist dəzgah rəssamlığının banislərindən biri olan Bəhruz Kəngərlinin çəkdiyi mənzərə rəsmlərində təbiət gözəllikləri, mədəniyyət abidələri, ilin fəsilləri əks olunmuşdur. O, həmçinin bir çox Azərbaycan tamaşasına kostyum eskizləri hazırlamışdır. O, Əzim Əzimzadə ilə birlikdə Sovet Azərbaycanının təsviri sənətinin təməllərini atmışdır.[248] Əzim Əzimzadə Bakıda rəssamlıq məktəbi açan ilk peşəkar rəssamlardan biri idi. Müasir Azərbaycan yağlı boya rəsramlığının banisi isə "Bibi-Heybət məscidi" və "Şeyxülislamın portreti" kimi əsərlərin müəllifi Əli bəy Hüseynzadədir. Təhsil almış ilk Azərbaycan rəssamı isə Qeysər Kaşıyevadır. [249]

Azərbaycanda sovet hakimiyyətinin qurulmasından sonra rəssamlığın yeni növü inkişaf etməyə başladı. 1920-ci ildə Bakıda ilk rəssamlıq məktəbi açıldı .30-ci illərin məşhur rəssamları Qəzənfər Xalıqov, İsmayıl Axundov, Altay Hacıyev, Kazım Kazımzadə idi. 1932-ci ildə Azərbaycan Rəssamlar İttifaqı yaradıldı. 1940-cı ildə Azərbaycan rəssamlarının ilk qurultayı keçirildi. İkinci Dünya müharibəsi illərində isə əsasən siyasi plakatlar və satirik karikaturalar çəkilirdi. XX əsrin ikinci yarısının məşhur rəssamları Tahir Salahov, Səttar Bəhlulzadə, Mikayıl Abdullayev, Vidadi Nərimanbəyov, Rasim Babayev, Sənan QurbanovToğrul Nərimanbəyov idi. Azərbaycanda kitab illustrasiyası iki yolla inkişaf edirdi: əlyazma illustrasiyanın binövrələrini davam etdirənlər və qrafik üslub və ağ-qara rəng istifadə edənlər.[250]

Heykəltəraşlıq[redaktə | əsas redaktə]

Azərbaycanlının qəbrində daş at heykəli[251]

Orta əsrlərdə müxtəlif məntəqələrdə əcdadların baba adlandırılan daş heykəlləri tikilirdi. Qəbirdaşları və divarlar çox vaxt relyef naxışları ilə bəzədilirdi. Bu növ heykəltəraşlıq Abşeron yarımadasında pik səviyyəyə çatmışdı. Bakıda Şirvanşahlar sarayı muzeyində saxlanılan XIII əsrə aid Bayıl daşları insan və heyvan fiqurları ilə bəzədilib. Bu antropomorfik yazının bir nümunəsidir.[2]

Azərbaycan Respublikasının və Cənubi Azərbaycanın müxtəlif yerlərində tapılan qoyun və at formasındakı qəbirdaşları Azərbaycan orta əsrlər mədəniyyəti abidələrinin nümunəsi hesab edilir.[252] Müasir Azərbaycan ərazisində IX əsrin II yarısından etibarən ərəblər tərəfindən ərazisi işğal edilmiş xalqların yaradıcılığı şəriət qanunlarına üstün gəlməyə başladı. Bu zaman xalq incəsənətində yenidən canlı varlıqların təsvirləri ortaya çıxmağa başladı. Hesab edilir ki, XV əsrdən başlayaraq qəbirdaşları əsasən qoyun və ya at forması almağa başladı. Bu qəbrdaşları İslam ehkamlarının pozulmasının nümunəsi kimi təhlil edilir. At heykəllər həmişə yəhərlənmiş və tam təchizatlı şəkildə təsvir edilir. [253] Yazılardan başqa belə abidələrdə ölmüş şəxsin silahları — yay, ox, qılınc, qalxan, oxluq və s. təsvir edilir. Daş qoyun heykəllərində, yazılardan başqa, vəhşi keçilərin, maralların təsvirləri, bəzi hallarda bu heyvanların ovlanması səhnələri və bəzən də məişət səhnələri təsvir olunur. [254]

Gəncədə Məhsəti Gəncəvinin heykəli.jpg
Bəhram Gur fontanı.JPG
Münəvvər Rzayeva - Məhsəti Gəncəvinin heykəli (solda) və Aslan Rüstəmov, Albert MustafayevQorxmaz Sücəddinov - Bəhram Gurun heykəli (sağda)

XIX əsrin ikinci yarısında Bakının inkişafı və tarixi üsluba və heykəllərə ehtiyac olduğundan daşla yonulmanın bərpası müşahidə edilir. XX əsrin 20-ci illərində heykəllərdə abidə kompozisiyası ortaya çıxır. İlk azərbaycanlı professional heykəltəraş Zeynal Abdin bəy Əliyevdir.[255] 1920-ci illərdə Bakıda bir çox rus heykəltəraş yaşayırdı. İlk heykəltəraşlıq emalatxanası S. Qorodeçki tərəfindən təşkil edilmişdir. 1923-cü ildə E. Tripolskaya 26 Bakı komissarının heykəlini qayırdı. 1920-1930-cu illərdə bir çox şəhər bağçaları tarixi şəxsiyyətlərin heykəlləri ilə bəzədilmişdi. 40-50-ci illərdə heykəllərin rolu daha da artdı. Mirzə Fətəli Axundzadəyə (Pinxos Sabsay, 1930), Nizami Gəncəviyə (Fuad Əbdürəhmanov, 1949), Hökumət Evinin qarşısında Leninə (Cəlal Qaryağdı, 1954), Xurşidbanu Natəvana (Ömər Eldarov, 1960 heykəl qoyuldu.[2][256]

1970-ci ildən etibarən heykəltəraşlar öz əsərlərini ağac, mərmər və qranitdən hazırlayırdılar. F.E. Salayevin əsərlərində klassik heykəltəraşlığın üsulları öz əksini tapırdı.[2] Zivər Məmmədova ilk azərbaycanlı qadın heykəltəraşdır.[257][258]

1959-cu ildə Bakıda “Yeddi gözəl” poemasının qəhrəmanı Bəhram Gurun nəhəng ilana bənzər əjdahanı öldürdüyü təsvir edilən "Bəhram Gur” heykəl-fəvvarəsi ucaldılmışdır.[259] Nizami Gəncəvinin Gəncə şəhərində yerləşən mavzoleyi[260] ətrafında yerləşən Xəmsə bağında Azərbaycan heykəltəraşı Qorxmaz Sucəddinov tərəfindən hazırlanmış 22 metr hündürlüyü olan çoxfiqurlu heykəl quraşdırılmışdır. 21 yanvar 2012-ci ildə[261] Gəncə şəhərinin Nizami prospektində yaradılmış "Xəmsə" hekəltəraşlıq kompozisiyasının açılışı olmuşdur. 20 iyul 2012-ci ildə Bakıda heykəltəraş Nailə Ələkbərovanın bir-birinin üstünə yığılmış yeddi Azərbaycan milli çay stəkanı olan “armudu” stəkanın təsvir edildiyi “Yeddi gözəl” adlı heykəli ucaldılmışdır..[262]

Musiqi[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Azərbaycan musiqisi

Milli musiqi alətləri[redaktə | əsas redaktə]

Azərbaycan musiqi incəsənətinin ustaları — Əlixan TəbriziRzadəddin Şirvani müvafiq olaraq şuştəri və şeşxananı icad edib. Türk səyyahı Övliya Çələbi məlumat verir ki, dövrün məşhur sazandarı Naxçıvanlı Murad ağa Osmanlı sultanı III Murad tərəfindən Konstantinopola köçürülüb.[263]

Azərbaycanın simli musiqi alətlərinə qopuz, çoğur, çəqanə, bərbət, çəng, rud, səntur, tar, kamança, qanun, saz, Şirvan tənburu daxildir. Azərbaycan aşıqlarının öz ifalarında istifadə etdiyi saz qopuzun yerinə istifadə edilməyə başlayıb və Azərbaycan sazı son formasını Şah İsmayıl Xətainin dövründə (XVI əsr) alıb.[264]

Digər bir simli musiqi aləti, Azərbaycan mədəni kimliyinin formalaşmasında önəmli rol oynayan və Azərbaycan musiqisinin simvolu olan tar Azərbaycan muğamının ifasında istifadə edilir.[119][265] Azərbaycanda tar XVIII əsrdən məhşur olub.[266] İranika ensiklopediyasına görə Azərbaycan musiqi sənəti Qafqazın digər regionlarında, xüsusilə muğam sistemini və tar və kamança kimi musiqi alətlərini mənimsəyən ermənilər arasında ifa edilirdi.[267] XIX əsrdə Mirzə Sadıq tərəfindən təkmilləşdirilən Azərbaycan tarı çox sürətli şəkildə İran Azərbaycanında, Ermənistanda, Gürcüstanda, bir müddət sonra isə Dağıstanda, Türkmənistanda, Özbəkistanda, Tacikistanda və Türkiyədə populyar olmuşdur.[268]

Azərbaycanın zərb musiqi alətlərinə nağara, qaval, dəf, dümbək, laqqutu daxildir. Nağaranın ölçülərinə görə fərqləndirilən növləri mövcuddur: qoşanağara, böyük nağara, qoltuq nağara, cürə nağara. Qaval isə tar və kamança ilə birlikdə muğam üçlüyündə istifadə edilən alətlərdən biridir. Laqqutu Azərbaycanda Lerik , Astara, Masallı, Lənkəran, Cəlilabad rayonlarında daha çox istifadə edilən, iki dördbucaq ağac qutudan ibarət zərb alətidir.[263]

Azərbaycanın nəfəsli musiqi alətlərinə tulum, ney, zurna, balaban, tütək daxildir. Azərbaycan xalqının milli musiqi aləti olan balaban həm İranın Şərqi Azərbaycan ostanında, həm də Azərbaycan Respublikasında düdük adlanır.[269][270][263][271][272][273]

Muğam[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Muğam
Urmevi.png
Maraqi.jpg

Muğam Azərbaycan musiqi sənətinin əsas janrlarından biridir. Erkən dövrlərdə muğam ərəb maqamı, türk makamı və fars dəsgahının daxil olduğu geniş Orta Şərq ənənəsinin bir hissəsi kimi tədqiq edilirdi. Ancaq indi isə dinləyicilərin muğamla müasir azərbaycanlı həyatının daxili bir hissəsi kimi tanış olmaq şansı var.[274]

İranikaya görə, Azərbaycan musiqi sənəti böyük nəzəriyyəçiləri Azərbaycanın UrmiyaMarağa şəhərlərində anadan olan Səfiəddin UrməviƏbdülqədir Marağayinin olduğu fars-ərəb-türk maqam incəsənəti ilə əlaqəlidir.[267] Zemfira Səfərovaya görə, Səfiəddin Urməvinin yazdığı ərəbcə yazdığı “Kitab əl-Ədvar” və “Şərəfiyyə” əsərləri Azərbaycan musiqisinin nəzəri və praktiki cəhətdən inkişafı üçün önəmlidir.[275] Üzeyir Hacıbəyov Urməvi və Marağini “Yaxın Şərq xalqları musiqisinin nəzəri və əməli inkişafı tarixində başlıca yeri dunyada məşhur olan iki nəfər Azərbaycan alimi, nəzəriyyəçi, musiqişünas” adlandırır.[276]

Azərbaycanda muğam əsasən tar, kamançaqaval ifaçılarından ibarət muğam üçlüyü müşayiətində ifa edilir. Çox vaxt qaval çalan həm də xanəndəlik edir. Muğam mövzusu adətən lirika sferası – məhəbbət və fəlsəfə ilə məhdudlaşır. Nizami, Füzuli, Xaqani, Vidadi, Nəsimi, Səməd Vurğun, Molla Pənah Vaqif, Əliağa Vahid və digər klassiklərin qəzəlləri muğamların şeir mətnləri olur.[277]

Hal-hazırda Azərbaycan muğamına 7 əsas muğam (Rast, Şur, Segah, Çahargah, Bayatı-Şiraz, Şüştər, Hümayun, Kürd-Ovşarı), zərbi muğamlar (Heyratı, Arazbarı, Səmayi–Şəms, Mənsuriyyə, Mani, Ovşarı, Heydəri, Qarabağ şikəstəsi, Kəsmə şikəstə) və rast muğamları (Mahur–Hindi, Orta Mahur, Bayatı-Qacar, Dügah) daxildir.

Məşhur muğam ifaçılarına Səttar, Cabbar Qaryağdıoğlu, Məcid Behbudov, Xan Şuşinski, Bülbülcan, Seyid Şuşinski, Keçəçioğlu Məhəmməd, Zülfü Adıgözəlov, Şövkət Ələkbərova, Alim Qasımov, Sadıqcan (tarı təkmilləşdirib və bu alətdəki müasir çalğı məktəbinin əsasını qoyub), Qurban Primov və başqaları daxildir. Muğam oxuyanların çoxu Qarabağdandır.[278]

Xanəndə Cabbar Qaryağdıoğlunun da daxil olduğu Azərbaycan çalğıcılarının ifa etdiyi muğamın qeyd edildiyi ilk qramofon valı 1906-cı ildə gün üzünə çıxıb. 1906-1914-cü illərdə bir sıra avropa lent yazısı firması, məsələn fransız firması “Pate qardaşları”, alman firması “Sport-Rekord”, rus “Monarx-Rekord”, “Qrammafon-Rekord”, “Konsert-Rekord”, “Premyer-Rekord” və “Ekstrafon” firmaları onlarca Azərbaycan muğamı, təsnifi və dəstgahına aid onlarca lent yazısı çıxartdılar.[279]

1948-ci ildə Fikrət Əmirov simfonik muğam janrını yaratmışdır. F.Əmirov 3 simfonik muğamın: «Şur», «Kürd-ovşarı» və «Gülüstani Bayatı-Şiraz» simfonik muğamlarının yaradıcısıdır. Bu janrda muğam dəstgaha xas olan bir çox xüsüsusiyyətlər istifadə olunur.

Aşıq yaradıcılığı[redaktə | əsas redaktə]

Qurbani.png
Khasta Qasim.jpg
Aşıq Alı.jpg

Azərbaycan mədəniyyətində aşıq ənənəsi Aşıq Qurbaninin dövründə, XV-XVI əsrlərdə inkişaf etməyə başladı.[280] Bu sənətin tarixi ümumilikdə daha qədim olsa da, Qurbaninin dövründə qopuz çalan ozanlar saz çalan aşıqlarla əvəz edildi.[281] Aşıq incəsənətinin inkişaf etməsində Şah İsmayıl Xətainin də böyük təsiri var idi. Qızılbaşların dövründə aşıqlar öz mahnılarını azərbaycanca yazırdılar.[282]

Aşıqların repertuarı dastanlarla məhdudlaşmır. Janrlar fərqli olsa da, mövsu baxımından konkretdir, sosial mövzularda yazılır. Aşıqlar nağıl, sevgi mövzusunda lirik mahnılar, gözəlləmələr, ustadnamələr, satirik mahnılar bilirlər Aşıqlar müxəmməs və dübeyt kimi poetik formalarda, həmçinin geniş surətdə dodaqdəyməz kimi şeir formalarında əsərlərini yaradırdılar. Göyçəli Aşıq Ələsgər kimi bir çox aşıqlar 50-60 dastanı, onlarca hekayə və nağılı yadda saxlaya bilirdilər.[283]

Müasir Azərbaycanda professional aşıqlar iki kateqoriyaya bölünür: ifaçı olan aşıqlar və şair-aşıqlar. İfaçı aşıqlar peşəkar nağıl danışanlar kimi bədii yaradıcılıqla məşhur olmurlar. Bacarıqlarına və doğma folkloru başa düşmə qabiliyyətlərinə görə onlar dastan və hekayətlərdə, xüsusilə onların nəsr hissələrində dəyişikliklər edirlər. Bədii yaradıcılıqla məşğul olan şair-aşıqlar isə Azərbaycanda ustad adlandırılır və şagirdlərinə aşıq olmağın əsaslarını öyrədirlər. Ustad aşıqlara Qurbani (XVI əsr), Aşıq Abbas Tufarqanlı (XVII əsr), Xəstə Qasım (XVIII əsr), Aşıq Valeh (XVIII əsr), Aşıq Ələsgər (1821—1926), Aşıq Hüseyn Bozalqanlı (1875—1949) və başqaları daxildir. Onlar yalnız Azərbaycan aşıq sənətinə deyil, həmçinin Azərbaycan yazılı ədəbiyyatına böyük təsir ediblər.[284]

Aşıq musiqisi Azərbaycan Respublikasının Gəncə, QarabağNaxçıvan, həmçinin Salyan ərazilərində, Cənubi Azərbaycanın Təbriz, Qaradağ, Marağa, XoyUrmiya ərazilərində yayılıb.[285] Tariyel Məmmədov isə 11 aşıq məktəbinin adını çəkirː Göyçə, Tovuz, Borçalı, Gəncə-Şəmkir, Şirvan, Qarabağ, Qaradağ, Təbriz, Urmiya, ÇıldırDərbənd.[286]

Mill rəqslər[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Azərbaycan rəqsləri

Azərbaycan ərazisində milli rəqs incəsənətinin ortaya çıxması və formalaşması uzun əsrlər boyu davam edib. “Qodu-qodu”, “kosa-kosa” və “xıdır ilyas” kimi kütləvi icra edilən mərasim rəqslərinin tarixi qədim dövrlərə gedib çıxır. Orta əsrlər dövründə bu mərasim rəqslərindən milli rəqslərin müxtəlif şəkilləri formalaşıb. Azərbaycan ərazisində mövcud olmuş dövlətlərin saraylarında bacarıqlı rəqs ansamblları var idi. "Turacı" rəqsiylə bağlı əfsanəyə görə Qarabağ xanı Nəcəfqulunun rəqqası xanın oğlunun toyunda rəqs sənətinin çox incə, çox gözəl möcüzələrini nümayiş etdirərkən bu mənzərəyə heyran qalmış xan ucadan demişdir:"Sən lap turac kimi oynayırsan." O vaxtdan bəri həmin rəqqasın oynadığı rəqs "Turacı" adlandırılmışdır.[287] XIX əsr rus etnoqrafı İvan Şopen öz əsərində "mirzəyi" və güvəng kimi qadın rəqslərini təsvir edirdi.[288] XIX əsrin sonlarına qədər Şamaxıda əyləncə qruplarında işləyən rəqqasələr — Şamaxı rəqqasələri olmuşdur. Bu qruplar Hindistanda, xüsusilə Böyük Moğol İmperiyası dövründə Hindistan zadəganlarına xidmət etmiş təvaiflərə bənzər şəkildə işləyirdilər.[289]

1920-ci ildə respublikada Sovet hakimiyyətinin qurulmasından sonra milli rəqslər yeni insanın mənəvi dünyası, ideologiyası və əmək fəaliyyətini əks etdirən yeni mövzular əldə etdi. “Pambıqçıların rəqsi”, “məhsul rəqsi”, “balıqçıların rəqsi”, “kosmik rəqs” kimi yeni rəqslər ortaya çıxdı. "Mirzəyi", "Uzundərə" kimi qədim qadın rəqslərini qorumaq istəyiylə yanaşı həmçinin yeni rəqslər ortaya çıxdı.[290] "Azərbaycan milli rəqsləri" məcmuəsinə görə Dağlıq Qarabağ ərazisindəki Uzundərə adlı ərazi ilə bağlı "Uzundərə" rəqsi azərbaycanlılarla sıx qonşuluqda yaşamağın nəticəsi olaraq Qarabağ erməniləri arasında da yayılıb.[291] Bəzi Azərbaycan rəqslərinin adı Azərbaycanda mövcud olmuş tayfalar və ellərlər bağlıdır. Məsələn, "tərəkəmə" rəqsi azərbaycanlıların etnoqrafik qrupu olan tərəkəmələrlə, "Xançobanı" rəqsi isə Şamaxı xanlığını idarə etmiş Xançobanlı eli ilə bağlıdır.[292]

"Xançobanı" rəqsi

Mövzu baxımından Azərbaycan rəqsləri müxtəlifdir, əmək (“çobanı”), mərasim (dini mərasimlə bağlı, təqvimlə bağlı, toyla bağlı), məişət (“mirzəyi”, “turacı”), qəhrəmanlıqla bağlı — hərbi (“cəngi”), xorovod-oyun (“yallı”, “halay”) və s. növləri var. Ən məşhur rəqslər “tərəkəmə” (köçərilərin rəqsi), “qıtqılıda”, toylarda və yalnız qadınların iştirak etdiyi məclislərdə icra edilən “innabı”, “ceyran balası”, “yallı”dır. Azərbaycan xalq rəqsi, bir qayda olaraq, 3 hissədən ibarət olur. Birinci hissə sürətli, dairə üzrə olur. İkinci hissə lirikdir, rəqqas sanki yerində donub qalır (“süzür”), korpus qəti və vüqarlı tərzdə dik tutulur. Üçüncü hissədə yenə dairə üzrə rəqs, sürətli, təntənəli və böyük emosional coşğunluqla səciyyəvi olur. Rəqslər Azərbaycan milli musiqi alətlərinin müşayiətilə icra edilir: zurnaçılar triosu (iki zurna və bir nağara), sazandarlar triosu (tar, kamança, dəf) və s. Qadın və kişi rəqsləri bir-birindən kəskin şəkildə fərqlənir.[293][290]

Qadınlar tərəfindən təqdim edilən rəqslər yavaş, lirik ("turacı", "uzundərə" və s.) və ya sevincli-qızğın ("tərəkəmə" və s.), kişilər tərəfindən təqdim edilən rəqslər isə təntənəli-əzəmətli ("mirzəyi" — müdriklik rəqsi, yaşlılar tərəfindən icra edilir, və s.), hərarətli-sürətli ("qaytağı", "əsgərani" və s.) olur. Rəqs melodiyasının xarakterik musiqi həcmi (6/8) həm müxtəlifliyi, həm də ritmik fiqurların kəskinliyi ilə xarakterizə olunur (punktir ritmlər, sinkopalar).[294]

Qadınların ifa etdiyi rəqsin inkişafı geyimdən çox asılıdır. Rəqqasənin yubkasının uzunluğu ayaz hərəkətlərinin rəvanlığını təyin edir, onun bütün diqqəti isə qolun və bədənin yuxarı hissəsinin (çiyinlər, baş, üz mimikası və s.) texnikasındadır. Kişilərin rəqsində isə ayaq texnikası önəmli rol oynayır. Çəkisi az olan rəqqas barmaqlarının üzərində dayana bilir (“qazağı” rəqsində olduğu kimi).[290]

Klassik musiqi[redaktə | əsas redaktə]

Kölndə azərbaycanlı musiqiçilərin klassik musiqi konserti (Dirijor Fuad İbrahimov, Sripka: Ceyla Seyidova)

XIX əsrin sonlarında artıq Azərbaycan Avropa musiqi mədəniyyətini (xüsusilə rus musiqisi) mənimsəyirdi.[295] Şuşadakı musiqi və ədəbiyyat məclisləri 1897-ci ildə Azərbaycan üçün ilk olan “Məcnun Leylinin qəbrində ölümü” musiqili tamaşasını təşkil etdilər.[296] Skripka və fortepianinolar üçün ilk əsərlər XX əsrin əvvəllərində ortaya çıxdı. Lüteran kilsəsində orqanın ortaya çıxması bu alətin geniş istifadəsinə səbəb oldu. Orqan aləti üçün ilk əsərlər məcmuəsi Xəyyam Mirzəzadəyə məxsusdur.[297]

Asəf Zeynallının 1931-ci ilə aid “Fraqmentlər” süitası Azərbaycan simfonik musiqisinin ilk nümunəsi hesab edilir.[298] Qara Qarayevin 1943-cü ilə aid “1-ci simfoniya”sı dramatik və lirik təsvirlərin iti təzadlarıyla xarakterizə edilir. Onun 1946-cı ilə aid, faşizm üzərində qələbə münasibətilə yazılmış “2-ci simfoniyası”nda isə Azərbaycan musiqi ənənələri klassik üslubla ötürülüb. 1947-ci ildə Fikrət Əmirov simli orkestr üçün ”Nizami” simfoniyası yazdı. O, həmçinin Azərbaycan musiqi ənənələrinin Avropa simfonik musiqisinin prinsipləri ilə sintezindən əmələ gələn simfonik muğamlar müəllifi idi.[299] Fikrət Əmirovdan başqa simfonik muğam janrına Niyazi, Süleyman Ələsgərov, Asəf Zeynallı, Eldar Mansurov, Arif Məlikov, Aqşin Əlizadə, Fərəc Qarayev, Vasif Adıgözəlov, Tofiq Bakıxanov müraciət etmişdir. Qara Qarayevin “Leyli ilə Məcnun” simfonik poeması isə Azərbaycanda lirik-dramatik simfoniyanın başlanğıcı oldu.[300]

Azərbaycan cazı 1930-cu illərdə, bəstəkar Tofiq Quliyevlə drijor Niyazi Bakıda ilk caz orkestrını qurduğu dövrdə ortaya çıxdı. Buna baxmayaraq, Azərbaycan cazının banisi Vaqif Mustafazadədir. O, Azərbaycan milli musiqisi ilə caz elementlərini sintez edərək yeni musiqi janrı — caz-muğamı yaratmışdır.[301]

Opera[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Azərbaycanda opera
First "Majnun" of "Leyli and Majnun" opera - G.Sarabsky, Baku. 1908.jpg
Leyli and Majnun (opera) (3).jpg
1909-cu ildə Hüseynqulu Sarabski və 2015-ci ildə Mənsum İbrahimov Leyli və Məcnun operasında Məcnun rolunda

Azərbaycan opera sənətinin banisi 1907-ci ildə ”Leyli və Məcnun” operasını bəstələyən Üzeyir Hacıbəyov olmuşdur. Bu opera nəinki Azərbaycanda, həmçinin İslam aləmində yazılan ilk opera idi.[302][303]Bundan sonra Üzeyir Hacıbəyov ”Şeyx Sənan”, ”Rüstəm və Söhrab”, ”Şah Abbas və Xurşidbanu”, “Əsli və Kərəm”, “Harun və Leyla” operalarını yazmışdır. Onun ən məşhur operettası 1913-cü ildə yazdığı ”Arşın mal alan” musiqili komediyasıdır.

1935-ci ildə Müslim Maqomayev "Nərgiz" operasını bəstələyir. 40-cı illərdə "Xosrov və Şirin" (Niyazi), "Vətən" (Cövdət HacıyevQara Qarayev), "Nizami" (Əfrasiyab Bədəlbəyli) və digər operalar yazılır. 1953-cü ildə Fikrət Əmirovun "Sevil" operasının premyerası keçirilir.

1972-ci ildə Şəfiqə Axundova "Gəlin qayası" operasını yazaraq Azərbaycanda ilk opera yazan qadın bəstəkar oldu.[304] Azərbaycan operasının müasir dövründə isə Süleyman Ələsgərov (”Bahadır və Sona”, ”Solğun çiçəklər”), Cahangir Cahangirov (”Xanəndənin taleyi”, ”Azad”), Vasif Adıgözəlov (”Ölülər”, ”Natəvan”), Ramiz Mustafayev (”Vaqif”), Zakir Bağırov (”Aygün”), Nazim Əliverdibəyov (”Cırtdan”) və başqalarının yazdığı operalar səhnələnmişdir.

Məşhur Azərbaycan opera müğənnilərinə Bülbül, Şövkət Məmmədova, Fatma Muxtarova, Hüseynqulu Sarabski, Həqiqət Rzayeva, Rəşid Behbudov, Rauf Atakişiyev, Firəngiz Əhmədova, Müslüm Maqomayev, Lütfiyar İmanov, Fidan QasımovaXuraman Qasımova bacıları, Rübabə MuradovaZeynəb Xanlarovanı misal çəkmək olar.[305]

Balet[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Azərbaycanda balet

Azərbaycanda baletin yaranma tarixi 1940-cı ildən – Əfrasiyab BədəlbəylininQız qalası” baletinin səhnələşdirildiyi tarixdən hesablansa da, əslində onun rüşeymləri 1920-ci illərin əvvəllərində qoyulub. Belə ki, 1923-cü ildə Bakıda özəl balet studiyası fəaliyyət göstərib, Azərbaycanın ilk balerinası Qəmər Almaszadə balet sənətinin sirlərini bu məktəbdə öyrənib.[306] Məktəbin məzunlarının ilk çıxışları klassik rus və Avropa baletlərinin Azərbaycanda tamaşaya qoyulması ilə bağlı olurdu.[307]

1952-ci ildə isə Qara Qarayevin «Yeddi gözəl» baletinin səhnəyə qoyulması Azərbaycan balet sənətində yeni musiqi dramaturgiyasının əsası qoyulmuşdur. Qara Qarayevin bu əsəri, və onun 1958-ci ildə «İldırımlı yollarla» baleti Azərbaycanın teatr sənətinin dünyada şöhrət tapması işinə xidmət etdi.[306] Bəstəkar baş qəhrəmanların faciəli sevgisini kəskin münaqişəyə qədər yüksəldərək, mövzu etibarilə çağdaş, musiqi həllinə görə özgün tamaşa yaratmışdır. Əsər aydın musiqi konsepsiyası, parlaq xarakterləri, Cənubi Afrika musiqi folklorundan böyük sənətkarlıqla istifadə edilməsi ilə diqqəti cəlb edir. Həmin ildə Soltan Hacıbəyov müasir insanların həyatından bəhs edən "Gülşən" baletini yazdı.[308]

Arif Məlikovun 1961-ci ildə yazdığı «Məhəbbət əfsanəsi» baleti nəinki Azərbaycanın, eləcə də dünyanın bir çox ölkələrinin opera teatrlarının repertuarında möhkəm yer tutmuşdur.[306] 1968-ci ildə Süleyman Sani Axundovun eyniadlı hekayəsi əsasında yazılmış “Qaraca qız” baleti Azərbaycan Dövlət Akademik Opera və Balet Teatrının səhnəsində tamaşaya qoyulmuşdur.[309] Bu balet həm də uşaqlar üçün yazılmış ilk böyük səhnə əsəridir.[309]

2000-ci illərdə balet janrı Xəyyam Mirzəzadənin "Ağlar və qaralar", Aqşin Əlizadənin "Qafqaza səyahət" və Polad Bülbüloğlunun "Eşq və ölüm" və bir sıra yeni əsərlərlə zənginləşir.[308]

Teatr[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Azərbaycan teatrı

Azərbaycan teatr incəsənətinin mənşəyi qədim xalq şənlikləri və oynamalarına gedib çıxır.[310][311] Azərbaycan xalq oyunlarında (Gizlən qaç), oyun mahnılarında (kəpənək, bənövşə), toy mərasimlərində (nişan, duvaq qapma, toy), bayramlarda (Novruz – yazın gəlməsi, kevsec – qışa hazırlıq) teatr fəaliyyətinin müxtəlif formaları ortaya çıxır.[312]

Məhərrəm ayında icra edilən Şəbih tamaşaları meydan tamaşalarının bir növü olmaqla birlikdə həm formaca, həm də mənaca dini xarakter daşıyır və bir misteriya tamaşası olaraq Yaxın və Orta Şərqdə, o cümlədən Azərbaycanda geniş yayılmışdır.[313]

Kişilərin kollektiv şəkildə icra etdiyi yallı rəqsi, təlxəklərin, kəndirbazların, muxraduzd və muxrabazların performansı, dərvişlərin, ilan oynadanların tamaşası teatr tamaşalarının ilkin forması idi. “Kosa-kosa”, “Qaravəlli”, “Şah Səlim”, “Keçəl Pəhləvan”, “Ceyran xanım”, “Maral oyunu”, “Xan-xan”, “Tapdıq çoban”, “Tənbəl qardaş” kimi səhnələşdirilmiş epizodların da Azərbaycan teatrının formalaşmasında mühim əhəmiyyəti var. İran Azərbaycanında isə Novruz bayramının və yazın gəlməyini müjdələmək üçün oynanılan "təkə" oyunu məşhurdur.

Milli Azərbaycan teatrı XIX əsrin ikinci yarısında ilk Azərbaycan dramaturqu Mirzə Fətəli Axundzadənin əsərləri əsasında yaranıb. İlk professional teatr performansı 10 (23) mart 1873-cü ildə göstərilib. Performansın təşəbbüsçüləri realnı məktəbi pedaqoqu Həsən bəy Zərdabi və məktəbin şagirdi Nəcəf bəy Vəzirov idi. Məktəbin şagirdləri Axundzadənin 1851-ci ildə yazdığı [314]Sərgüzəşti-vəziri-xani-Lənkəran” pyesini oynayırdılar. 17 aprel 1873-cü ildə Axundzadənin digər komediyası — "Hacı Qara" nümayiş edildi.[315] 1892-ci ildən başlayaraq Şuşada Axundzadənin komediyalarının da daxil olduğu həvəskar tamaşalar göstərilirdi.[316]

Qəmərlinski Haqverdiyevin “Pəri cadu” tamaşasında, İblis rolunda

1892-ci ildə həmçinin Haşım bəy Vəzirovun “Evlənmək su içmək deyil” tamaşası da həvəskarlar tərəfindən ifa edildi. Ancaq bu tamaşa mövhumatçı düşüncədə olanlar tərəfindən dağıdıldı, aktyorlar arxa qapıdan qaçmalı oldular. Müsəlman ruhanilər ədəbiyyat və teatrı yaramaz iş hesab edir, keçirilən tamaşalara mane olmağa çalışırdılar.[317] 1896-cı ildə Şuşada Əbdürrəhim bəy Haqverdiyevin “Dağılan tifaq” tragediyası ifa edildi. 1904-cü ildə Uilyam Şekspirin “Otella” tamaşası həvəskarlar tərəfindən ifa edildi. Əsəri tərcümə edən və Otello rolunun ifaçısı Haşım bəy Vəzirov idi.

XIX əsrin axırına qədər Nuxa, Gəncə, Şamaxı, Naxçıvan kimi şəhərlərdə azərbaycanca tamaşalar ifa edilirdi. Teatr tamaşalarını təşkil edənlər Axundov məktəbinin davamçısı olan Nəcəf bəyHaşım bəy Vəzirovlar, Nəriman Nərimanov, Əbdürrəhim bəy Vəzirov, Cəlil Məmmədquluzadə, Süleyman Sani Axundov idi.

1888-ci ildə Bakıda Sultan Məcid QənizadəNəriman Nərimanovun iştirakı ilə teatr truppası quruldu. 1897-ci ildə ilk professional kollektiv — “Müsəlman dramatik truppası” quruldu. Bu dövrdə Nəcəf bəy Vəzirovun "Yağışdan çıxdıq yağmura düşdük", "Müsibəti–Fəxrəddin", Əbdürrəhim bəy Haqverdiyovun "Bəxtsiz cavan", “Ağa Məhəmməd şah Qacar”, "Pəri-cadu", Nəriman Nərimanovun “Nadir şah” pyesləri feodal cəmiyyətinin adətlərini, mülkədar-kapitalist sistemin qəddarlığını, cəhalətpərəstliyi və dini fanatizmi ifşa edirdi.[318]

1919-cu ildə Bakıda Azərbaycan Dövlət Akademik Milli Dram Teatrı[310], 1922-ci ildə Tiflisdə Azərbaycan Teatrı[319], 1928-ci ildə İrəvanda Azərbaycan Teatrı yaradıldı.[320] Dövlət dram teatrından SSRİ xalq artistləri olan Mirzəağa Əliyev, Sidqi Ruhulla, Adil İsgəndərov, Mərziyyə Davudova, Hökumə Qurbanova, Azərbaycan SSR-in xalq artistləri Fatma Qədri, Nəsibə Zeynalova, əməkdar artistlər Ülvi Rəcəb, Konstantin Adamov, Aleksandr Alleqrov çıxdı. Həmçinin teatr dekorativ incəsənəti inkişaf etdi. (Rüstəm Mustafayev, S. Şərifzadə, N. Fətullayev, K. Kazımzadə.)[321]

Kinematoqraf[redaktə | əsas redaktə]

Azərbaycan kinemotoqrafiyasının əsası 2 avqust 1898-ci ildə qoyulmuşdur.[322] Rus kinematoqrafisti Aleksandr Mixayloviç Mişon Azərbaycanda "1898-ci il avqustun 4-də Balaxanıda neft fontanı" və "Bibiheybətdə neft fontanı yanğını" kimi qısametrajlı sənədli filmlər çəkmişdir. 1916-cı ildə İbrahim bəy Musabəyovun "Neft və milyonlar səltənətində" romanı əsasında eyniadlı ilk Azərbaycan bədii filmi, 1917-ci ildə Üzeyir Hacıbəyovun "Arşın mal alan" operettası əsasında ilk Azərbaycan kinokomediyası çəkilmişdir.[323] 1923-cü ildə təsis olunan Azərbaycan Dövlət Foto-Kino İdarəsi[324] müxtəlif adlar daşısa da, 1961-ci ildən etibarən Cəfər Cabbarlı adına "Azərbaycanfilm" kinostudiyası adını alır.[325] 20-ci illərdə Azərbaycan kinosunun mövzuları cəhalətə qarşı mübarizə, inqilab, qadın azadlığı idi. 1929-cu il də Aleksandr Bek-Nazarovun rejissorluğu ilə çəkilmiş "Sevil" filmi Azərbaycan qadınını real şəkildə təsvir edirdi. Bu dövrdə həmçinin Bakıdakı yaşayışı, neft sənayesini təsvir edən filmlər çəkilirdi. 30-cu illərin əvvəllərində məişət və tarixi-inqilabi mövzulu filmlər istehsal edilirdi.[326]

1936-cı ildə Boris Barnetin rejissorluğuyla ilk Azərbaycan səsli filmi olan "Mavi dənizin sahilində" çəkilmişdir.[327] Böyük Vətən müharibəsi dövründə (1941-1945) müharibə qəhrəmanlarına aid "Vətən oğlu" və "Bəxtiyar" kinonovellaları, "Sualtı qayıq T-9" bədii filmi çəkilmişdir. "Arşın mal alan" operettasınin 1945-ci il ekranizasiyası 136 ölkədə göstərilir və 86 dilə tərcümə edilir.[328] Yalnız SSRİ-də 16 milyondan çox izləyici toplayan filmin yaradıcı kollektivi Stalin mükafatı ilə təltif edilir.[329] 40-cı illərin sonu—50-ci illərin əvvəllərində "Fətəli xan" və "Bakının işıqları" kimi bədii-sənədli və publisistik filmlər çəkilmişdir.[326]

50-ci illərin sonu—60-cı illərin əvvəllərində "Qızmar günəş altında", "Onun böyük ürəyi", "Ögey ana", "Onu bağışlamaq olarmı?", "Böyük dayaq", "Telefonçu qız" kimi fərqli peşə sahiblərinin əməyini əks etdirən filmlər çoxluq təşkil etmişdir. 60-cı illərin əvvəllərində Koroğlu dastanının əsasında çəkilmiş eyniadlı filmMəhəmməd Füzulinin Leyli və Məcnun əsəri əsasında çəkilmiş "Məhəbbət dastanı" filmi ilə Azərbaycan kimetoqrafında rəngli filmlərin istehsalı genişlənir.[326]

Arşın mal alan filmindən sonra “Görüş”, “O olmasın, bu olsun”, “Romeo mənim qonşumdur”, “Əhməd haradadır?”, “Ulduz”, 1965-ci il "Arşın mal alan" ekranizasiyası, “Qaynana” kimi filmlərlə musiqili komediya janrı Azərbaycan kinematoqrafında üstünlük təşkil etmişdir. 70-ci illərin sonu—80-ci illərdə İkinci Dünya müharibəsi ilə bağlı “Bizim Cəbiş müəllim”, “Tütək səsi”, “Şərikli çörək” kimi filmlər çəkilmişdir. 80-ci illərdə Azərbaycan kinosunda mənəviyyat və əxlaq mövzusu önə çıxmışdır. Bu dövrdə “Park”, “Özgə ömür, “Ölsəm, bağışla”, “Gümüşü furqon”, “Babamızın babasının babası”, “Bağ mövsümü”, “Gümüşgöl əfsanəsi”, “Burulğan”, “Təxribat” kimi filmlər işıq üzü görmüşdür.[326]

Azərbaycanın müstəqilliyini əldə etdikdən sonra, 90-cı illərdə Azərbaycan filmlərinin sayı digər dövrlərlə müqayisədə azalır. Ancaq bu dövrdə “Yarasa” və “Özgə vaxt” kimi önəmli mövzulara həsr edilmiş filmlər də çəkilmişdir. Müstəqillik dövründə Heydər Əliyevin həyatından bəhs edən sənədli filmlər çəkilmişdir. Bunlardan biri də Vaqif Mustafayevin çoxseriyalı "H.Əliyev" filmidir.[326] Bu dövrdə üstünlük verilən digər bir mövzu isə vətənpərvərlik olmuşdur. "Ağ atlı oğlan", "Ümid", "Fəryad", "Arxada qalmış gələcək", "Yalan" kimi filmlər bu mövzud çəkilmiş örnəklərdir.[330] 2007-ci ildən başlayaraq "Qafqaz", "Qala", "Sahə", "Buta", "Çölçü", "Nabat" kimi Azərbaycan filmləri ən yaxşı xarici film üzrə Oskar mükafatına təqdim edilmiş və heç biri namizəd ola bilməmişdir.[331][332][333][334]

Animasiya[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Azərbaycan animasiyası

1933-cü ildə "Azərbaycanfilm" studiosu "Lökbatan" və "Neft simfoniyası" filmlərində texniki animasiyadan istifadə etməsi ilə Azərbaycanda animasıyanın əsası qoyuldu. 1935-ci ildə "Abbasın bədbəxtliyi" adlı ilk Azərbaycan cizgi film çəkildi.[335] 28 fevral 1969-cu ildə eyniadlı Azərbaycan xalq nağılına əsaslanmış "Cırtdan" cizgi filmi istehsal edildi. 1970-ci illərdə "Ayı və siçan", "Tülkü həccə gedir", "Bulud niyə ağlayır?", "Göyçək Fatma", "Pıspısa xanım və Siçan bəy", "Kirpi balası və alma" kimi 20-dən çox animasiya filmi çəkildi.[336]

1980-ci ildə "Yaz oyunları", "Cücələrim", "Sən belə cımbılısan", "Nar ağacının nağılı", "Xrizantema yarpağı", "Çətin məsələ" kimi animasiya filmləri istehsal edildi. Ancaq cizgi filmlərinin keyfiyyəti əvvəlki kimi deyildi. Şəxsi profesionallığın aşağı olması və texniki avadanlığın, xüsusi boyaların çatışmazlığı bunun əsas səbəblərindən idi.[336]

90-cı illərdə "Bir dəfə", "İthaf", "Oda", "Kitabi Dədə Qorqud. Səkrəyin dastanı", "Karvan", "Dəniz səyahəti" kimi cizgi filmləri "Azanfilm" tərəfindən çəkilmişdir. 2008-ci ildə Azərbaycan animasiyasının 75 illiyi qeyd edilmişdir.[336]

Milli geyim[redaktə | əsas redaktə]

Qarabağdan azərbaycanlı bəy[337]

Azərbaycanda geyim ənənəsi təbii-coğrafi vəziyyətin müxtəlifliyi və sosial-iqtisadi həyat və mədəniyyətin inkişafında tarixi dövrlərlə bağlı qeyri-müntəzəmlik nəticəsində öz orijinallığını qoruyub saxlamışdır. Geyim ölkənin müəyyən ərazisindəki iqtisadi-mədəni inkişafın xüsusiyyətlərini əks etdirir. [338] XX əsrdə iqtisadi-mədəni həyatda baş verən dəyişikliklərə görə Azərbaycanın milli qadın, kişi və uşaq geyimləri fabrik geyimləri ilə əvəz olunmuşdur. XIX əsrdə geniş yayılmış geyim üslubları, uşaq paltarları və bəzəklərilə əlaqədar inamlar da əhəmiyyətini itirmişdir.[339]

Azərbaycan kişi geyimləri altda köynək və dizlik, üstdə şalvar və arxalıqdır. Arxalıq kəmər və ya qurşaqla bağlanır. Arxalığın üzərindən çuxa, soyuq dağətəyi rayonlarda isə qoyun dərisindən kürk və yapıncı geyilir. Gen şalvarlar evdə hazırlanmış yun materialdan tikilirdi. Arxalığın üzərindən cavanlar piləklərlə bəzənmiş, gümüşdən və ya dəridən düzəldilmiş kəmər geyirdi. Çuxanın üç növü var idi: büzmələrlə, büküşlərlə və büzmə və büküşlərin kombinasiyası ilə. Çuxanın sinəsi açıq idi; bəzən sinənin tərəflərində patronlar üçün yuvalar — vəznələr yerləşirdi. Kənd yerlərində çox uzun (yerə qədər), yalançı qolların sonuna doğru daralan kürklər geyilirdi. Sakinlər burun hissəsi yuxarı qalxan, dəridən tikilmiş başmaqlar — çarıqlar geyirdilər, boğaz hissəsi uzun və qısa olan çəkmələr — məst yayılmışdı. Demək olar ki, bütün kişilərin bığı və saqqalı var idi. Kişilər papağın altında ağ parçadan, naxışlı araxçın geyərdilər.[338]

Azərbaycanlıların etnoqrafik qrupu olan Şahsevənlilər[340][341]

XIX əsrin sonu — XX əsrin əvvəlində Azərbaycan qadın paltarı alt və üst paltardan və həmçinin çadradan ibarət olurdu. Geyimdə ərazilərlə bağlı fərqlər ümumi milli geyim görünüşündə heç bir dəyişiklik olmadan ayrı-ayrı detallardan ibarət idi. Alt qadın paltarları dar köynəklər, müxtəlif fasonlu yubkalar (şəltə, cüt tuman) və tumanlar idi (darbalaq və cütbalaq). Üst qadın paltarları üst köynəklər, qısa paltarlar — əsasən Azərbaycanın cənub-qərbi rayonlarında yayılmış və qərb rayonlarında güləcə kimi bilinən arxalıq, Abşeronda isə don idi.[338] Gəncəbasar, Şirvan, Bakı, Qərb bölgəsi və Şəki rayonu ərazilərində iki qabaq (döş), bir arxa (kürək) və iki qoldan ibarət ləbbadə tikilirdi.[339] Arxalığının üzərində dəri və ya mərmərdən tikilmiş kəmər geyilirdi. Varlı ailədən olan qadınlar qızıl və ya gümüş kəmər geyirdilər. Ayağa üzərində xalça ornamentlərinə bənzər naxış ornamentləri olan, açıq müxtəlifrəngli corab geyilirdi. Evdən çıxanda corabın üzərindən çarıq geyilirdi. Varlı ailədən olan qadınların boynunda arpa formasında uzunsov muncuqlardan boyunbağı olurdu. Hörüklərin arxadakı ləçəklərini gizlətmək üçün qadınlar zərxaradan tikilmiş ensiz örtükdən — çutqudan istifadə edirdilər. Qadın baş geyimi dairəvi yastı hissədən və halqadan ibarət alçaq papaq idi. Papağın üzərindən kiçik ipəkdən düzəldilmiş yaylıq — kəlağayı bağlayırdılar. Saçlara, ovuclara və dırnaqlara xına çəkilirdi.[338]

Azyaşlı qız uşaqlarının geyimi qadınların geyiminin təkrarı olsa da, oğlan uşaqlarının geyimi kişilərinkindən fərqlənirdi. Oğlan uşağı şalvarları “bağlı”, “aşırmalı” və “finka” kimi üç növü var idi. Qız uşaqlarının geyimləri parlaq rəngli olurdu. Həmçinin uşaqları bədnəzərdən, şər qüvvələrdən sehrbaz tilsimindən qorumaq üçün muncuqlar, üçkünc dualar, tısbağa kürəyi və dağadağan çiliyi kimi bəzəklərdən istifadə edilirdi.[339]

Kulinariya[redaktə | əsas redaktə]

Əsas ingredientlərin süd, ət, un, tərəvəz olduğu Azərbaycan milli yeməkləri və onların hazırlanma və yeyilmə üsulları müxtəlifdir. Keçmişdə qida coğrafi şəraitə və sosial statusa görə də fərqlənirdi. Azərbaycanlıların qidasında çörək önəmli rol oynayır. Kənd ərazilərində dəmirdən düzəldilmiş, azca qabarıq olan sac üzərində bişirilir. Çörəyi təndirdə bişirmək rayonlarda, həmçinin Azərbaycanın mərkəzi şəhərlərində geniş yayılıb. Təndirlərdə çörəkdən başqa lavaş da pişirilir. Azərbaycanda lülə kabab lavaşla birlikdə təqdim edilir.[342] Həmçinin Azərbaycan plovu hazırlanarkan lavaşdan istifadə edilir.[343] Sabirabad rayonunda toydan sonra gəlin evə gələndə qaynana gəlinin çiyninə lavaş atır. Novxanıda yasdan sonra külçə ilə bəzən içinə halva qoyulmuş lavaş verilir. Yaz və yay aylarında içərisinə ət və göyərti qoyularaq qatlanan xəmir xörəyi – qutab hazırlanır. Digər xəmir xörəklərinə xəşil, xəngəl, sülfüllü, əriştə aşı, börə, müərssə, umac, qovut, qındı, düşbərə, gürzə, Qaşıqxingəlini misal çəkmək olar.[339][344]

Ət yeməkləri müxtəlifdir. Ən çox sevilən ət qoyun ətidir. Təzə qoyun və mal ətindən basdırma, ondan isə tikə kabab hazırlanır. Ən çox yayılmış ət yeməkləri pitibozbaşdır. İranika ensiklopediyasına görə bozbaş İran yeməyi abgustə səbzinin Azərbaycan türk dilindəki adıdır və bu türk mənşəli ad yemək pişiriləndə aldığı rəngə görə verilib.[345] Düyü və ədviyyat əlavə edilmiş çəkilmiş ət kələmin (kələm dolması) və ya şor və təmiz üzüm yarpağının (yarpaq dolması) içərisində bükülür və ya badımcan, bibər və pomidorun içərisinə doldurulur (badımcan dolması, pomidor dolması, bibər dolması). Xırda doğranmış qoyun əti soğan və ədviyyatla qarışdırılaraq lülə kabab hazırlanır.[344]

Azərbaycanda Mərci plov, Paxla plov, Südlü plov, Kükü plov kimi 50-yə yaxın plov növü var. Quş ətindən hazırlanan ən çox yayılmış yemək çığırtmadır.[344] Azərbaycan mətbəxində plovu dənə şəklində (plov, çəkmə, südlü sıyıq, şilə və s.) və kirkirədə üyüdərək işlədilir. Şorba, küftə, dovğa içərisinə də qatılan düyü Lənkəranda çörəyin yerinə istifadə edilirdi. Burada düyünün unundan və yarmasından “çanquru” və “lökü” adlı çörəklər hazırlanırdı.[339]

Üzüm şirəsi, tut və qarpızdan doşab, zoğal, alça, gavalıdan turş kütlə — turşlavaş hazırlanır. Qızardılmış ət və balığın sousunda nar şirəsi — narşərab istifadə olunur. Şirniyyatlara 10 növü olan halva, şəkərbura, şorqoğalı, paxlava, şəkərçörəyi, dürmə, külçə, tıxma, qurbiy, bamiyə, nişasta-tərək, təndir çöçəsi, mütəkkə və s. daxildir. Şəki halvası, Şamaxı mütəkkəsi, Zaqatala və Bakı qurabiyəsi, Qarabağ kətəsi, Bakı, Gəncə, Naxçıvanın təndir çöçəsi, Lənkəran külçəsi, Quba-Xaçmaz qozçörəyi, Ordubad qozlu dürməsi, Lənkəran çanqurisi, Quba tıxması, Muğan qəliti kimi şirniyyatlar isə Azərbaycanın müxtəlif ərazilərinə aid şirniyyat növləridir.[344][339]

Azərbaycanda çay içmək geniş yayılıb[346] və çay qonaqpərvərliyin və qonağa göstərilən hörmətin rəmzi hesab edilir.[347] Əsas yeməkdən qabaq süfrəyə çayın gətirilməsi ənənədir. Azərbaycanda istifadə edilən çay uzun dövrlər boyunca Çindən gəlib. Azərbaycanda istehsal edilən çay əsasən yaşıldır, ancaq qara çay (Çin klasifikasiyasına görə qırmızı çay) da kifayət qədər geniş yayılıb.[348] Azərbaycanda istənilən yaşayış yerində çayxana var. Ancaq Orta Asiyadan fərqli olaraq çayxanalarda nahar etmək olmur, çayın yanında yalnız konfet və şirniyyat verilir. Çayxanalar ancaq kişilər tərəfindən işlədilir. Burada onlar baş verən hadisələri müzakirə edir, qəzet oxuyur, nərd oynayırlar.[349][350]

İdman[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Azərbaycanda idman

Ənənəvi[redaktə | əsas redaktə]

Azərbaycan idman ənənəsi zəngindir. Burada güləş, şahmat, nərd və digər idman oyunları yayılmışdır. Atla oynanılan oyunlar isə xüsusilə populyardır. Bunlara papaq oyunu, qız-qov, sür-papaqçovqanı misal çəkmək olar.[351][352]

Qız-qov oyununda 400 metr məsafə boyunca atlı oğlan öz rəqibi ilə yarışır. Əgər oğlan qıza çata bilsə onu qucaqlamaq və öpmək şansı əldə edir. Geri qayıdanda isə qız oğlana çata bilsə, onu qamçının ağır zərbələrilə cəzalandırır. Papaq oyununun isə məzəli xarakteri var: biri qadın olan beş iştirakçı digər iştirakçıların başından papağı götürməyə çalışır. Ancaq qızın papağını götürməyə icazə verilmir. Sür-papaq oyunu isə basketbola oxşayır: iki komanda xəz papaqla oynayırlar və meydançanın uclarında halqası olan iki uzun ağac var. Oyunun məqsədi papağı rəqibin halqasından daha çox keçirməkdir. Yerə düşən papaq isə yalnız atdan düşmədən götürülməlidir.[353]

Azərbaycanda geniş yayılmış oyunlardan biri olan çovqanda iki komanda atüstündə ağac vasitəsilə topu qarşı komandanın qapısından keçirməyə çalışır. Azərbaycanlı atlıların ağacı çobanların yarlığını xatırladır. Azərbaycan at oyunlarında Qarabağ atıDilbaz atı kimi yerli atlar xüsusilə istifadə olunub.[353] Azərbaycanda çovqan idmanın milli növü hesab edilir.[354]

Müasir[redaktə | əsas redaktə]

Güləş Azərbaycanda qədim dövrlərdən yayılmış ənənəvi idman növü olmuşdur. Azərbaycan Milli Olimpiya Komitəsinin üzvü olduğundan sonra, Olimpiya oyunlarında güləş üzrə 14 medal qazanmışdır. Azərbaycanın ən uğurlu güləşçiləri Namiq Abdullayev, Toğrul Əsgərov, Rövşən Bayramov, Şərif Şərifov, Mariya StadnikFərid Mansurovdur.

Futbol Azərbaycanda ən sevimli idman növüdür. Azərbaycan Futbol Federasiyaları Assosiasiyası qeydiyyatından keçən 9122 nəfərlə ölkədəki ən böyük idman assosiasiyadır.[355] Azərbaycan milli futbol yığması ölkə futbol klubları ilə müqayisədə beynəlxalq arenada nisbətən zəif cıxış nümayiş etdirir. Azərbaycanın ən uğurlu futbol klubları Neftçi BakıQarabağdır. 2012-ci ildə Neftçi Azərbaycan futbolu tarixində avrokuboklarda qrup mərhələsinə vəsiqə qazanmış ilk klub oldu.[356] 2014-cü ildə “Qarabağ” Azərbaycan futbolu tarixində avrokuboklarda qrup mərhələsinə ikinci vəsiqə qazanmış klub oldu.[357] Bundan əlavə, “Qarabağ” yarışın əsas mərhələsində qələbə qazanan ilk Azərbaycan klubu kimi tarixə düşüb.[358]

Azərbaycanda voleybol həmişə ən böyük rəğbət bəslənilən idman növü olmuşdur və Voleybol üzrə Azərbaycan Superliqası dünyanın ən güclü qadın liqalarından biri sayılır.[359] Son illərdə Rabitə Bakı, Azərreyl Bakı, İqtisadçı BakıLokomotiv Bakı Avropa kuboklarında böyük uğur əldə etmişlər.[360] Azərbaycanın ən uğurlu voleybolçuları Valeriya Korotenko, Oksana Parxomenko, İnessa Qorxmaz, Natalya Məmmədova, Alla HəsənovaPolina Rəhimovadır.

Azərbaycan dünya şahmatında güclü ölkələrdən biridir. Ölkədə bir çox beynəlxalq şahmat turnirləri və müsabiqələr keçirilib, 2009 və 2013-ci ildə isə Azərbaycanın kişilərdən ibarət şahmat yığması Avropa çempionu olmuşdur.[361] Ölkənin şahmat məktəblərinin görkəmli şahmatçılarından olan Vüqar Həşimov, Vladimir Makoqonov, Harri Kasparov, Şəhriyar MəmmədyarovTeymur Rəcəbov dünya şahmatına böyük təsir etmiş və böyük uğurlara nail olmuşlar.

Nərd də Azərbaycan mədəniyyətində önəmli rol oynayır. Oyun Azərbaycanda çox populyardır və yerli camaat tərəfindən oynanılır. Azərbaycan ekspertləri tərəfindən nərdin müxtəlif növləri yaradılmışdır.[362]

Azərbaycanda Bakı Şəhər Halqası yerləşir və 2016-ci ildə Azərbaycan ilk dəfə “Formula 1” Qran Prisinə ev sahibliyi edir.[363]

Digər tanınmış Azərbaycan idmançıları, cüdoçular Elnur Məmmədli, Mövlud Mirəliyev, Elxan Məmmədov, karateçi Rəfael Ağayev, ağırlıqqaldıran Nizami Paşayev, boksçular Rövşən Hüseynov, Teymur Məmmədov, Məhəmmədrəsul Məcidov, Şahin İmranov, Ağası Məmmədov, paralimpiyaçı İlham Zəkiyev, kikboksçular Eduard Məmmədov, Zabit Səmədov və qaydasız döyüş üzrə güləşçi Azad Əsgərovdur.

Ölkə bədii gimnastika üzrə 25-ci Avropa çempionatıFİFA U-17 Qadınlararası Dünya Çempionatının ev sahibi olmuşdur. Ölkədə keçirilən ən əhəmiyyətli illik idman turnirləri Baku CupTur de Azərbaycan beynəlxalq veloturudur. 2015-ci ildə 12-28 iyun tarixləri arasında Azərbaycanda Avropa tarixində ilk dəfə baş verən Avropa oyunları keçirildi.[364]

Dövlət bayramları və xüsusi günlər[redaktə | əsas redaktə]

Bakıda, Hökumət Evinin qarşısında bəzədilmiş Milad ağacı, 2013.

Azərbaycanda Yeni il bayramı (1 və 2 yanvar), Beynəlxalq Qadınlar Günü (8 mart), Qələbə Günü (9 may), Respublika Günü (28 may), Azərbaycan xalqının milli qurtuluş günü (15 iyun), Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələri günü (26 iyun), Milli müstəqillik günü (18 oktyabr), Azərbaycan Respublikasının Dövlət Bayrağı Günü (9 noyabr), Konstitusiya Günü (12 noyabr), Milli Dirçəliş Günü (17 noyabr), Dünya azərbaycanlılarının həmrəyliyi günü (31 dekabr), Novruz bayramı (beş gün), Qurban bayramıRamazan bayramı (iki gün) qeyd edilir. Müstəqillik günü, Milli Dirçəliş Günü və Konstitusiya Günü istisna olmaqla bayram günləri iş günü hesab edilmir. 2006-cı ildən bəri bayram günləri həftə sonuna düşəndə növbəti gün iş günü hesab edilmir.[365]

Azərbaycanda ən çox sevilən bayramlardan biri Novruzdur. Bayram təqribən bir həftə çəkir. İnsanlar təbiətin oyanmasını simvolizə edən gecə-gündüzün bərabərliyini qeyd edirlər. Bayram günlərində keçirilən şənliklərdə kəndirbazlar öz hünərlərini göstərir, "kos-kosa" oyunu daxil olmaqla tamaşalar göstərilir. Axşamlar isə insanlar küçələrdə od qalayır və üzərindən tullanıb deyirlər: "Ağırlığım, uğurluğum tökülsün oda, odda yansın."[366] Novruz bayramının son çərşənbə axşamında uşaqlar qonşu qapılarını döyür, papaqlarının qapının qarşısına qoyub gizlənirlər; ev sahibi isə bu papaqları bayram şirniyyatlarıyla doldurmalıdır. Bayram günləri evlərdə plov, şəkərbura, paxlava, qoğal hazırlayırlar. Bayramda həmçinin yumurta döyüşdürür və səməni cücərdirlər. Süfrəyə isə şamlarla bəzədilmiş bayram xonçası qoyulur. Hər kəs bayramı mütləq öz evində, ailəsi ilə birlikdə keçirməlidir.[367]

Azərbaycanda hər il nar yığımı vaxtı Nar bayramı keçirilir. Bayram günlərində bağçılar Azərbaycanda nar istehsalının mərkəzi hesab edilən Göyçay şəhərində keçirilən sərgidə narın müxtəlif növlərini, ondan hazırlanan şirəni və mürəbbəni nümayiş etdirirlər. 2000-ci ildən bəri Bakı şəhərində Heydər Əliyevin xatirəsinə həsr edilmiş Gül bayramı keçirilir. Bayram Heydər Əliyevin doğulduğu gün olan 10 mayda başlayır və bir neçə gün davam edir. Ənənəyə uyğun olaraq, bayram ərzində Mərkəzi Bankın qarşısındakı Heydər Əliyev parkında ölkəyə ixrac edilən nadir güllərdən ibarət rəngbərəng kompozisiyalar nümayiş etdirilir.

Azərbaycanda dövlət səviyyəsində qeyd edilən dini bayramlar Qurban bayramı və otuz günlük orucdan sonra qeyd edilən Ramazan bayramıdır. Ramazan bayramı 1993-cü ildən dövlət səviyyəsində qeyd edilir.[365]

Azərbaycanda ölkə əhalisinin böyük hissəsini təşkil edən şiə müsəlmanları tərəfindən qeyri-rəsmi olaraq İmam Hüseynin 680-ci ildə Kərbəlada şəhid edildiyi Aşura günü qeyd edilir. Bu zaman hüzn mərasimləri keçirilir.

20 yanvar tarixi Azərbaycanda “Ümumxalq hüzn günü” kimi qeyd edilir. Bu gündə insanlar 1990-cı il, 19 yanvardan 20-ə keçən gecədə baş vermiş Qara Yanvar faciəsində Azərbaycan Azadlıq mübarizəsini yatırtmaq üçün sovet ordusu hissələri tərəfindən öldürülən insanların xatirəsini qeyd edirlər. Bu hadisəni qeyd etmək üçün minlərlə insan qurbanların dəfn edildiyi Şəhidlər Xiyabanına gedir, qəbrlərin üzərinə qərənfil qoyurlar. Azərbaycana rəsmi səfərə gələn şəxslər həmçinin Şəhidlər Xiyabanını ziyarət edirlər.

Azərbaycan Milli Məclisi 26 fevral tarixini Azərbaycanda Xocalı soyqırımı günü olaraq elan edib. Hər 26 fevral, saat 17.00-da bir dəqiqəlik sükutla Azərbaycanda bu soyqırımın qurbanlarının xatirəsi qeyd edilir.[368] 1998-ci ildən başlayaraq Azərbaycanda 31 mart tarixi dövlət səviyyəsində Azərbaycanlıların soyqırımı günü olaraq qeyd edilir. 1918-ci ilin bu tarixində Bakı və Bakı quberniyasında baş verən qanlı hadisələri nəticəsində bir çox azərbaycanlı həyatını itirmişdir.

Elm[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Azərbaycanda elm

Orta əsrlərin sonlarında yaşamış Məhəmməd Bərgüşadın “Tibbi Nəbivi” əsərininin birinci yarısı ərəbcə, ikinci yarısı azərbaycancadır. Beləliklə, bu kitab azərbaycanca yazılmış ilk təbabət kitabıdır. İlk hissədə əsəb xəstəlikləri daxil olmaqla bütün orqanlarda baş verən xəstəliklərin müalicə üsulları verilir. İkinci hissədə bitki aləminə əsasən müalicə vasitələrinin tərkibi verilir. Üçüncü hissədə müəyyən xəstəliklər zamanı qidalanma ilə bağlı məsləhətlər verir.[369] 1712-ci ildə isə Məhəmməd Yusif Şirvani azərbaycan dilində “Tibbnamə” əsərini yazır. Saray həkimi kimi Şirvani müalicədə təbii minerallardan istifadə etməyi məsləhət görürdü. Məsələn, boyun ağrısı üçün limon qabığı sürtməyi təklif edirdi. Bu əsərində onun xəstələrin otağının açıq-göy, yaşıl və ağ rəngli güllərlə bəzədilməsinin lazım olduğunu qeyd etməsi orta əsrlər həkimləri üçün gülün çox vacib olduğu göstərir.[370][369]

1794-1847-ci illərdə yaşamış Abbasqulu ağa Bakıxanov Azərbaycan tarixşünaslığının və arxeologiyasının banisidir. O, həmçinin ilk Azərbaycan linqvistidir.[371][372] 1840-cı ildə vəfat edən Mirzə Camal Cavanşir Qarabaği "Qarabağın tarixi" əsərini yazmışdır. 1848-ci ildə vəfat edən Mirzə Adıgözəl bəy "Qarabağnamə" adlı tarixi əsər yazmışdır. XIX əsrin II yarısında Hacı Seyid Əbdülhəmid azərbaycan dilində yazılmış müxtəsər “Şəki xanları və onların nəsilləri” əsəri Şəkinin tarixinə həsr edilib. 1870-ci ildə Mir Mehdi Xəzani "Kitabi-tarixi-Qarabağ" əsərini yazmışdır.[373] 1884-cü ildə Əhməd bəy Cavanşir "1747-ci ildən 1805-ci ilə qədər Qarabağ xanlığının siyasi vəziyyətinə dair" adlı əsərini çap etdirmişdir.

Aleksey ÇernyayevskiSəfərəli bəy Vəlibəyov tərəfindən hazırlanmış "Vətən dili" kitabı 1882-1920-ci illər ərzində Azərbaycan uşaqlarının baş dərs vəsaiti olmuşdur. İvan Krılovun Həsənəli xan Qaradaği tərəfindən tərcümə edilmiş şeirləri də bu kitaba daxil olmuşdur. 1901-ci ildə Bakıda Azərbaycanda və Qafqazda, həmçinin Rusiya imperiyasında və müsəlman Şərqində ilk dünyəvi qız məktəbi olan olan Aleksandra imperator rus-müsəlman qız məktəbi Hacı Zeynalabdin Tağıyevin təşəbbüsü və dəstəyi ilə açılmışdır.[374]

1920-ci illərin əvvəllərində AXC hökuməti təqribən 100 nəfər tələbəni Qərbi Avropa, Türkiyə və Rusiya universitetlərində təhsil almağa göndərmişdir. Qızıl Ordunun Azərbaycanı işğal etməsindən sonra da təhsilini davam etdirən tələbələr Azərbaycana gəldikdən sonra zavod direktorları, neft sahələrinin rəhbərləri kimi vəzifələr tutmuşlar. 30-cu illərdə onlardan bir çoxu Almaniyaya casusluq etmək və Azərbaycanın müstəqilliyinin bərpasını dəstəkləmək ittihamı ilə repressiyaya uğramışdır.[375][376] AXC-in digər bir önəmli fəaliyyəti 1919-cu ildə Azərbaycanda müasir üslublu ilk universitetin, Bakı Dövlət Universitetinin qurulması idi.[377]

SSRİ dövründə aqronom Əhməd Rəcəbli alma, şaftalı, heyva kimi meyvələrin 40-dan çox sortunu əldə etmişdir. Etnoqraf Ələsgər Ələkbərov isə 5 mindən çox yaşayış yerinin adının daxil olduğu Azərbaycanın ilk etnoqrafik xəritəsini tərtib etmişdir.[378] Azərbaycan paleontologiya məktəbinin banisi olan Məmmədəli Hüseynov Azıx mağarasıTağlar mağarası kimi paleolit düşərgələrini aşkar etmişdir.[379] 1960-cı ildə Şamaxı Astrofizika Rəsədxanası qurulmuşdur. Rəsədxanın işçilərinin yaşaması üçün qurulan yaşayış məntəqəsi rəsədxananın qurulmasında önəmli rol oynayan Yusif Məmmədəliyevin şərəfinə adlandırılmışdır. Bu rəsədxanada işləmiş, Günəş sistemi planetlərinin fizikasının tədqiqiylə məşğul olan astrofizik Nadir İbrahimovun şərəfinə Marsda bir krater adlandırılmışdır.[380] Azərbaycanlı bioloq Roza Əsgərova tərəfindən isə iki yeni bitki növü — Zuvanda və Pojarkovia kəşf edilmişdir.[381][382] 1976-1987-ci illərdə Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası kiril əlifbası ilə nəşr edilmişdir. Ədəbiyyatşünas Salman Mümtaz 483 Azərbaycan şairinin olduğu siyahı hazırlamışdır.[383]

SSRİ Xalq Komissarları Sovetinin 1945-ci il 23 yanvar tarixli qərarı ilə SSRİ Elmlər Akademiyasının Azərbaycandakı filialının nəzdində Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasına çevrilmışdır. Bu vaxt akademiyanın 4 bölməsi, 16 elmi-tədqiqat institutu, elmi-tədqiqat şöbəsi, 3 muzeyi, mərkəzi elmi kitabxanası, Naxçıvan, Gəncə, XankəndiQubada elmi bazaları var idi. Həmin il Azərbaycan EA-na 15 həqiqi üzv seçilmişdir. Onun ilk heyətinə Ü.Hacıbəyov, S.Vurğun, M.İbrahimov, Y.Məmmədəliyev, M.Qaşqay, A.A.Qrossheym, S.Dadaşov, İ.Q.Yesman, M.Mirqasımov, Ş.Əzizbəyov, Ə. Əlizadə, M.Topçubaşov, M.Hüseynov, H.Hüseynovİ.İ. Şirokoqorov daxil idi. 1945-ci il martın 31-də akademiyanın həqiqi üzvlərinin ilk ümumi iclasında Mir Əsədulla Mirqasımov prezident seçilmişdir. Sonrakı illərdə Yusif Məmmədəliyev (1947-1950, 1958-1961), Musa Əliyev (1950-1958), Zahid Xəlilov (1961-1967), Rüstəm İsmayılov (1967-1970), Həsən Abdullayev (1970-1983), Eldar Salayev (1983-1997), Fəraməz Maqsudov (1997-2000), Mahmud Kərimov (2001-2013) Akademiyanın prezidenti olmuşdur.

7 fevral 2013-cü ildə Azərbaycanın ilk rabitə peyki olan Azerspace-1 Fransız Qvianasında (Cənubi Amerika) yerləşən Kuru kosmodromundan Fransanın Arianespace şirkəti tərəfindən "Ariane-5" daşıyıcı raketi ilə buraxılmışdır.[384][385][386] Peykin əhatə dairəsinə Asiya və Afrikanın önəmli bir hissəsi və Avropa daxildir.[387][388]

Mətbuat[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Azərbaycan mətbuatı

1828-ci ildən Tiflisdə çap edilməyə başlanılan, rus dilindəki "Tiflisskiy vedomosti" qəzetinin 1832-ci ildə Azərbaycan dilində, "Tiflis əxbarı" adlı əlavəsi çıxmışdır. 1841-ci ildə işıq üzü görən "Zaqafqazskiy vestnik" qəzetinin Azərbaycan dilindəki əlavəsinin adı "Qafqazın bu tərəfinin xəbəri" idi. Bu iki qəzetlərlə Abbasqulu ağa BakıxanovMirzə Fətəli Axundzadənin əlaqəsi olsa da, onları Azərbaycan mətbuatının bönövrəsi hesab etmək olmaz. Azərbaycan dilində çap edilən ilk qəzet və bütün Rusiya imperiyasında türkcə çap edilən ilk qəzet ”Əkinçi” qəzetidir, 22 iyul 1875-ci ildə Həsən bəy Zərdabinin baş redaktorluğuyla işıq üzü görmüşdür.[389][390] ”Əkinçi” qəzetinin bağlanmasından iki il sonra Səid Ünsizadənin redaktorluğuyla "Ziya" qəzeti çıxmışdır. Firudin bəy Köçərli 1906-cı ildə yazdığı məqaləsində bu qəzetin dini motivli olduğunu qeyd edirdi. 1883-cü ildə Cəlal Ünsizadənin təsis etdiyi "Kəşkül" qəzeti İslamda fanatizmi tənqid edirdi. "Ziya" və "Kəşkül" qəzetləri Azəri şivəsini İstanbul türkçəsinə yaxınlaşdırmaq istədikləri üçün çar höküməti tərəfindən təqiblərə məruz qalırdılar.[391]

Kəşkül qəzeti bağlandıqdan sonra 14 il ərzində Azərbaycan dilində heç bir qəzet çıxarılmasına icazə verilmədi. Bu dövrdə bir çox Azərbaycan ziyalısı Azərbaycan dilində qəzet çıxartmağa cəhd göstərmiş, ancaq nailiyyət edə bilməmişdilər. Nəriman NərimanovMəhəmməd Əmin Rəsulzadə kimi şəxsləri özündə toplayan "Hümmət" təşkilatı nəşriyyatla məşğul olmuş, 1904-cü ilin oktyabrında Azərbaycan dilində gizli şəkildə "Hümmət" qəzetini nəşr etdirmişdir. Bu Azərbaycan mətbuatında ilk sosial-demokrat qəzet idi. 1906-cı ilin noyabrından Əli bəy Hüseynzadənin baş redaktorluğuyla çıxmağa başlayan "Füyuzat" isə turançılıq ideologiyasının daşıyıcısı idi.[391]

1906-cı ilin aprelin 7-də Cəlil Məmmədquluzadənin baş redaktorluğuyla “Molla Nəsrəddin” jurnalı çıxmışdır. Cəhalətə və fanatizmə qarşı mübarizə aparan bu jurnal öz fikrini oxuyucuya sadə danışıq tərzində təqdim edirdi. Müxtəlif dövrlərdə Tiflisdə, Təbrizdə və Bakıda çıxarılan jurnalda Ömər Faiq Nemanzadə, Mirzə Ələkbər Sabir, Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev, Əli Nəzmi, Əliqulu Qəmküsar, Məmməd Səid Ordubadi, Mirzəli Möcüz Şəbüstəri və başqa şair, yazıçı və jurnalistlər, o cümlədən, Oskar Şmerlinq, İ.Rotter, Əzim Əzimzadə kimi rəssamlar fəaliyyət göstərirdilər.[391]

AXC hökuməti dövründə gizli şəkildə çıxardılan “Kommunist” qəzeti Azərbaycanda sovet hökuməti qurulandan sonra leqal şəkildə fəaliyyətini davam etdirmişdir. 1923-cü ildən Ayna Sultanovanın redaktorluğu ilə fəaliyyət göstərən “Şərq qadını” jurnalının məqsədi Azərbaycan qadınlarının ictimai-siyasi həyata alışdırmaq idi.[392] Daha sonra adı "Azərbaycan qadını" olaraq dəyişdirilən bu jurnal "Literaturnıy Azerbaydjan" və "Azərbaycan neft sənayesi" jurnalları ilə birlikdə Azərbaycanda yüksək tirajla buraxılan jurnallardandır.[76]

Azərbaycanda ilk azərbaycandilli radio 6 noyabr 1926-cı ildə[393] yaradılan Azərbaycan Dövlət Radiosudur. 1930-cu ildə[394] yaradılan Naxçıvan radiosu ilk azərbaycandilli regional radiodur. 1953-cü idlə Almaniyanın Münhen şəhərində ABŞ Konqresinin maliyyələşdirdiyi qeyri-kommersiya təşkilatı olan Azadlıq Radiosunun Azərbaycanca xidmətinin yayıma başlaması ilə ilk dəfə olaraq Azərbaycandan xaricdə azərbaycandilli radio yaranmışdır.[395] Ilk azərbaycandilli televiziya kanalı 14 fevral 1956-cı ildə[396] Azərbaycan SSR-in Bakı şəhərində yaradılan Azərbaycan Televiziyasıdır. 1963-cü ildə[397][398] Naxçıvan şəhərində yaradılan Naxçıvan TV dünyada ilk azərbaycandilli regional televiziya kanalıdır. 9 mart 1991-ci ildə Vahid Mustafayev, Seyfulla MustafayevMir Şahin tərəfindən yaradılan ANS TV dünyada ilk azərbaycandilli özəl televiziya kanalı, SSRİ-də isə ilk özəl televiziya kanalıdır.[399] 1992-ci ildə İranda fəaliyyət göstərən Səhər TV-in [400] dünyada ilk Azərbaycandan xaricdə fəaliyyət göstərən azərbaycandilli televiziya kanalıdır. 26 may 1994-cü ildə fəaliyyətə başlayan ANS ÇM radiostansiyası Azərbaycan ərazisindəki ilk azərbaycandilli özəl radiodur.[401][402] 5 oktyabr 2002-ci ildə Azərbaycan Respublikası Milli Televiziya və Radio Şurası yaradılmışdır.[403]

Din[redaktə | əsas redaktə]

Dini etiqad azadlığı haqqında Azərbaycan Respublikası qanununun birinci maddəsində deyilir[404]:

" Hər kəsin hər hansı dinə təkbaşına və ya başqaları ilə birlikdə etiqad etmək, dinə münasibəti ilə bağlı əqidəsini ifadə etmək və yaymaq hüququ vardır.

Şəxsin dini etiqadını ifadə etməsinə, ibadətlərdə, dini ayin və mərasimlərdə iştirak etməsinə və ya dini öyrənməsinə hər hansı maneə törədilə bilməz. Heç kəs öz dini etiqadını ifadə etməyə (nümayiş etdirməyə), dini mərasimləri yerinə yetirməyə və ya dini mərasimlərdə iştirak etməyə məcbur edilə bilməz. Dini etiqadın və dini həyat tərzinin zor tətbiq etməklə və ya zor tətbiq ediləcəyi ilə hədələməklə, habelə irqi, milli, dini, sosial ədavət və düşmənçilik yaratmaq məqsədi ilə təbliğinə yol verilmir. İnsan ləyaqətini alçaldan və ya insanpərvərlik prinsiplərinə zidd olan dinlərin (dini cərəyanların) yayılması və təbliği qadağandır.

"

İslam[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Azərbaycanda İslam

Azərbaycan əhalisinin böyük hissəsi İslam dininə etiqad edir. “Pew Research Center” təşkilatına görə Azərbaycanda əhalinin 99.2 %-i müsəlmanlar təşkil edir (2009).[405] Əhalinin böyük hissəsi şiəliyin cəfəri məzhəbinə, kiçik hissəsi isə sünniliyin hənəfi məzhəbinə etiqad edir. Təqribən Azərbaycan əhalisinin 85 %-i şiə, 15 %-i isə sünnidir.[406]

VII-VIII əsrlərdə Azərbaycanda İslamın yayılmasıyla İslam mədəniyyəti inkişaf edir, məscidlər, mədrəsələr, türbələr tikilir. Bunlardan biri də Bibiheybət məscididir. Məscid yeddinci şiə imamı Musa əl-Kazımın qızı Həkimə xanımın məzarı üzərində tikilib.[407]

XIX əsrin əvvəllərində Qafqazın Zaqafqaziya ərazisinin Rusiya imperiyasına qatılması ilə əlaqədər bölgədə İslam təsisatlarının quruluşunda əhəmiyyətli dəyişiklər baş vermişdir.[408] 1823-cü ildə Zaqafqaziya şiələrinə başçılıq etmək üçün şeyxülislam vəzifəsi təsis edilmişdir.[409] Bu şəkildə formalaşan Qafqaz Müsəlmanları İdarəsinin mərkəzi əvvəlcə Tiflis, daha sonra isə Bakı olmuşdur. İdarənin səlahiyyət dairəsi Azərbaycan, GürcüstanRusiya Federasiyasının Dağıstan, Çeçenistan, İnquşetiya, Qaraçay-Çərkəz, Kabarda-Balkar, AdıgeyŞimali Osetiya-Alaniya subyektlərinin ərazilərini əhatə edir.[410]

Digər dinlər[redaktə | əsas redaktə]

Azərbaycan ərazisində zərdüştlük eramızın birinci minilliyindən yayılmış, min il boyunca dominantlığını saxlamışdır.[411] Hal-hazırda zərdüştlük dini, mədəniyyəti və ənənələri Azərbaycanda hörmətlə qarşılanır. Azərbaycanda zərdüşlüyün izlərinə Azərbaycanın adını, Novruz bayramının qeyd edilməsini və Atəşgah abidəsini misal çəkmək olar.[412][413][414][415]

Azərbaycanda xristianlığın pravoslavlıq, katolisizmprotestantlıq cərəyanları yayılmışdır. Sayının 280,000-450,000 (3.1%-4.8%) olduğu düşünülən xristianlar, əsasən, rus pravoslav, gürcü pravoslav və erməni qriqoryandır.[416] Azərbaycanda həmçinin əvvəl müsəlman olub, sonra protestanlığa keçən, mənşəcə azərbaycanlı, kiçik qrup da var.[417][418]

Azərbaycan yəhudilərinə dağ yəhudiləri, əşkinazi yəhudilərigürcü yəhudiləri daxildir. 2002-ci ildə Azərbaycanda 5500-ü dağ yəhudisi olmaqla 8900 yəhudi qeydə alınıb.[419] Yəhudilər tarixən Azərbaycanın Şamaxı şəhərində yaşasalar da, hal-hazırda Bakı, Gəncə, Sumqayıt, Quba, Oğuz, Göyçay şəhərlərində və Qırmızı Qəsəbədə üstünlük təşkil edirlər.[420]

Babizm tərəfdarları 1850-ci ildən əvvəl Naxçıvanda formalaşmışdı.[421] XX əsrin əvvəllərində Azərbaycanda mərkəzi Bakı olan babizmə Azərbaycanda 2000 şəxs və bir neçə Bəhai Yerli Ruhani Şuraları daxil idi.[422] Dini Məlumat Arxivləri Assosiasiyasına görə 2005-ci ildə Azərbaycanda bəhai dininə etiqad edən 1638 nəfər var idi.[423]

Turizm[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Azərbaycanda turizm

Turizm Azərbaycan iqtisadiyyatının önəmli bir hissəsini təşkil edir. 1980-ci illərdə ölkə məşhur turizm yeri idi. Ancaq SSRİ-in dağılmasından və Dağlıq Qarabağ müharibəsindən sonra turizm iqtisadiyyatı və turizm mərkəzi kimi Azərbaycanın imici zəiflədi.[424] 2000-ci illərə qədər turizm iqtisadiyyatı güclənməyə başladı və ölkədə turist sayında artış tempi hiss olundu.[425] İndiki dövrdə Azərbaycan dini turizm, kurortlar və sağlamlıq turizmi baxımından populyar məkandır.[426] Azərbaycanın elit turizm məkanı kimi inkişafı Azərbaycan hökumətinin öncəliyidir. Turizmin Azərbaycan iqtisadiyyatının ən gəlir gətirən sahələrindən birinə çevrilməsi ölkənin milli strategiyasıdır.[427] Bu fəaliyyətlər Azərbaycan Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi tərəfindən həyata keçirilir.

Azərbaycana gələn turistlər üçün Şamaxı, İsmayıllı, Bakı, Şəki, QaxQubada yerləşən tarixi məkanlarda ekskursiya turları, Bakı, Nabran, Xudat, Xaçmaz, LənkəranAstarada çimərlik turları və MasallıNaftalanda yerləşən termal sularda müalicə turları təklif edilir. Gəncədə yerləşən mineral sular da istirahət üçün populyar yerdir.[428] Dağ turizminin inkişafı üçün Qəbələdə beşulduzlu oteller şəbəkəsi, Qusarda, Şahdağın ətəyində isə Şahdağ Turizm Mərkəzi yaradılmışdır.[429][430] Ölkədə 130-dan çox muzey var.[431]

Azərbaycanda qeydiyyata alınmış dünya əhəmiyyətli memarlıq abidələrinə Atəşgah, İçərişəhər (Məhəmməd məscidi, Qız qalası), Şirvanşahlar sarayı (Şirvanşahların yaşayış binası, Divanxana, Şah məscidi, Seyid Yəhya Bakuvinin türbəsi, Şirvanşahların türbəsi, Murad darvazası, Hamam, Key Qubad məscidinin qalıqları), Xəzəryanı müdafiə qurğuları (Böyük Mərdəkan qəsri, Kiçik Mərdəkan qəsri, Ramana qəsri, Nardaran qəsri, Bayıl qəsri, Beşbarmaq səddi, Çıraqqala), Qutlu Musa türbəsi, “Allah-Allah” türbəsi və Nüşabə qalası, Sınıq körpü, Ləkit məbədi, Xınalıq, Gəncəsər monastırı, Xudavəng monastırı, 11 tağlı Xudafərin körpüsü, 15 tağlı Xudafərin körpüsü, Lahıc Dövlət Tarix-Mədəniyyət Qoruğu, Yusif ibn Küseyir türbəsi, Möminə Xatun türbəsi, Qarabağlar Tarix Memarlıq Kompleksi, Gülüstan türbəsi, Ordubad Dövlət Tarix-Mədəniyyət Qoruğu, Yuxarı Baş Dövlət Tarix-Memarlıq QoruğuŞəki xan sarayı, Şuşa Dövlət Tarix-Memarlıq Qoruğu daxildir.[432]

Azərbaycanın muzeylər, teatrlar və ictimai kitabxanalar kimi mədəni quruluşları Bakıda yerləşir. Onların çoxu İkinci Dünya müharibəsindən sonra tikilib. Şəhərin Azərbaycan incəsənətinə, tarixinə və ədəbiyyatına həsr edilmiş muzeyləri var.[76] Ümumiyyətlə, ölkədə 130-dan çox muzey var.[433]

Mənbələr[redaktə | əsas redaktə]

Qeydlər[redaktə | əsas redaktə]

  1. Hindistan, İran, Qırğızıstan, Pakistan, TürkiyəÖzbəkistan ilə birlikdə.
  2. İranda 1796-1925-ci illərdə hakimiyyətdə olmuş Qacarlar sülaləsi nəzərdə tutulur.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. "История Востока. В 6 т. Т. 2. Восток в средние века". http://www.kulichki.com/~gumilev/HE2/he2510.htm. İstifadə tarixi: 2015-12-14.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 2,7 Jonathan M. Bloom, Sheila Blair. The Grove Encyclopedia of Islamic Art and Architecture. — Oxford University Press, 2009. — Т. 2. — С. 237-241 — ISBN 9780195309911.
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 «Популярная художественная энциклопедия.» Под ред. Полевого В. М.; М.: Издательство "Советская энциклопедия", 1986.
  4. "Рамиз Мехтиев. Азербайджанская идея в XXI веке в контексте нации креативных людей". http://news.day.az/politics/340033.html. İstifadə tarixi: 2016-01-29.
  5. Svante Kornel. "The Politicization of Islam in Azerbaijan.". http://www.silkroadstudies.org/new/docs/Silkroadpapers/0610Azer.pdf. İstifadə tarixi: 14 aprel 2016.
  6. Atropates — Mənbə:Encyclopædia Iranica (M. L. Chaumont nəşr)
  7. Всемирная история. — Т. 3. — М., 1957. — С. 132.
  8. Атропатена — Mənbə:Böyük Sovet Ensiklopediyası
  9. Гусейнов Г. Из истории общественной и философской мысли в Азербайджане XIX века. — Б.: Издательство Академии наук Азербайджанской ССР, 1949. — С. 107.
  10. 10,0 10,1 10,2 Riçard Tapper AZERBAIJAN i. Geography = en // Encyclopædia Iranica. — December 15, 1987.
  11. 11,0 11,1 A History of Qarabagh: An Annotated Translation of Mirza Jamal Javanshir Qarabaghi’s Tarikh-e Qarabagh. Mazda Publishers, 1994, ISBN 1-56859-011-3 p. XV:
  12. Encyclopædia Iranica. X. D. Planhol. Azerbaijan. Geography
  13. Muriel Atkin, Russia and Iran, 1780—1828. 2nd. ed. Minneapolis: University of Minnesota Press. 1980. ISBN 0-8166-0924-1, 9780816609246.
  14. Азербайджанская Народная Республика (Азербайджан Халг Джумхуриййети) — первая парламентская республика на Востоке (май 1918 г. — апрель 1920 г.)
  15. Волкова Н. Г. О названиях азербайджанцев на Кавказе // Ономастика Востока. — М.: Наука, 1980. — С. 209.
  16. Ali Arslan. "Osmanlılarda Coğrafi Terim Olarak 'Acem' Kelimesinin Manası Ve Osmanlı-Türkistan Bağlantısındaki Önemi (XV—XVIII. Yüzyıllar) — A.Ü. Osmanlı Tarihi Araştırma Ve Uygulama Merkezi Dergisi, Sayı: 8, Ankara 1999.
  17. "Демоскоп Weekly. «Алфавитный список народов, обитающих в Российской Империи»". http://www.demoscope.ru/weekly/2005/0187/perep04.php. İstifadə tarixi: 2016-01-15.
  18. Mirzə Ələkbər Sabir Hop-hopnamə. — Şərq-Qərb, 2004. — 37 (PDF-də) s.
  19. Alxan BAYRAMOĞLU MİRZƏ ƏLƏKBƏR SABİR // AYB-nin "Azərbaycan" jurnalı. — 2008. — № 1.
  20. Mirzə Ələkbər Sabir. "Satirik parçalar".
  21. Алекперов А. К. Исследования по археологии и этнографии Азербайджана. — Баку: Изд-во АН Азербайджанской ССР, 1960. — С. 72-73.
  22. Грамоты и другие исторические документы XVIII столетия, относящиеся к Грузии (с 1769 по 1801 год) / Под ред. А. А. Цагарели(ru). — СПб., 1902. — Т. II, выпуск II. — С. 22.
  23. Тадеуш СВЕНТОХОВСКИЙ. "Русское правление, модернизаторские элиты и становление национальной идентичности в Азербайджане". sakharov-center.ru. Arxivləşdirilib: [1] saytından 2012-03-22 tarixində. http://www.webcitation.org/66MKBElo0.
  24. 24,0 24,1 Шнирельман В.А.(ru) Войны памяти: мифы, идентичность и политика в Закавказье / Рецензент: Алаев, Леонид Борисович. — М., 2003. — 592 с. — 2.000 nüsx. — ISBN 5-94628-118-6.
  25. Алекперов А. К. Исследования по археологии и этнографии Азербайджана. — Баку: Изд-во АН Азербайджанской ССР, 1960. — С. 71.
  26. Фарид Алекберли. Кто мы, от кого произошли и куда идем?, «Зеркало», 8 Август, 2009, Баку
  27. "ÜÇRƏNGLİ BAYRAĞIMIZIN MƏNASI". musavat.com. http://musavat.com/news/son-xeber/ucrengli-bayragimizin-menasi_111741.html?welcome=1. İstifadə tarixi: 13 November 2015.
  28. (http://files.preslib.az/projects/remz/pdf/remz_bayraq.pdf) Bayraq. preslib.az.
  29. Ahmadov, Sabuhi. "Государственный флаг Азербайджанской Республики" (Rusca). www.irs-az.com. http://www.irs-az.com/pdf/1277199894570253595.pdf. İstifadə tarixi: 15 November 2015.
  30. "Milli Bayraq haqqında". www.dqmk.nmr.az. http://www.dqmk.nmr.az/bayraq.php. İstifadə tarixi: 15 November 2015.
  31. "Azərbaycanda Dövlət Bayrağı Günü qeyd olunur". www.bbc.com. http://www.bbc.com/azeri/azerbaijan/2015/11/151109_azeri_flag_day. İstifadə tarixi: 15 November 2015.
  32. ГОСУДАРСТВЕНЫЙ ГЕРБ АЗЕРБАЙДЖАНСКОЙ РЕСПУБЛИКИ
  33. Азербайджанская Демократическая Республика (1918―1920). Законодательные акты. (Сборник документов). — Баку, 1998, с. 399—400
  34. İ. Əliyev, E. Məhərrəmov. Azərbaycan Respublikasınn Dövlət Rəmzləri. — Баку: Nurlan, 2008. — 500 экз.
  35. Etem Üngör. Türk marşları. — Анкара: Türk Kültürünü Aras̆tırma Enstitüsü, 1965. — С. 325. — 332 с.
  36. İ. Əliyev, E. Məhərrəmov. Azərbaycan Respublikasınn Dövlət Rəmzləri. — Баку: Nurlan, 2008. — 500 экз.
  37. Üzeyir bəy Hacıbəyov ensiklopediyası. — Bakı, 1996. — С. 21.
  38. 38,0 38,1 "Qrandükün sarayı". meclis.gov.az. http://jurnal.meclis.gov.az/cat.php?id=17. İstifadə tarixi: 3 January 2016.
  39. "Cümhuriyyət: Tiflisdən Bakıya gedən yol". metbuat.az. http://metbuat.az/news/140515/cumhuriyyet-tiflisden-bakiya-geden-yol.html. İstifadə tarixi: 3 January 2016.
  40. "Azərbaycan Respublikasının bəzi qanunvericilik aktlarında dəyişikliklər edilməsi haqqında" Azərbaycan Respublikasının 6 fevral 1998-ci il tarixli, 429-IQD nömrəli Qanunu (azərb.)
  41. "Azərbaycan Respublikasının orden və medallarının təsis edilməsi haqqında" Azərbaycan Respublikasının 10 noyabr 1992-ci il tarixli, 370 nömrəli Qanunu. e-qanun.az (azərb.)
  42. "Azərbaycan xalqının ümummilli lideri Heydər Əlirza oğlu Əliyevin xatirəsinin əbədiləşdirilməsi haqqında" Azərbaycan Respublikasının Prezidentinin 10 mart 2004-cü il tarixli, 38 nömrəli Fərmanı. e-qanun.az (azərb.)
  43. ""Heydər Əliyev" ordeninin təsis edilməsi haqqında" Azərbaycan Respublikasının 22 aprel 2005-ci il tarixli, 896-IIQ nömrəli Qanunu. e-qanun.az (azərb.)
  44. "Azərbaycan Respublikasının orden və medallarının təsis edilməsi haqqında" Azərbaycan Respublikasının 10 noyabr 1992-ci il tarixli, 370 nömrəli Qanunu. e-qanun.az (azərb.)
  45. Д. В. Гаджиев, М. М. Гусейнов – Первая для СССР находка ашельского человека (Азербайджан, Азыхская пещера)//Учен. зап. Азгосмединститута, 1970, т. 311
  46. Вели Алиев, член-корреспондент НАНА, доктор исторических наук, профессор. Духовный мир конных и лодочных охотников эпохи бронза Азербайджана // Журнал "IRS".
  47. Гуп «Наследие» В. Л. Ростунов
  48. Книга Р.Мунаева (в соавт)
  49. V.H.Əliyev. Azərbaycanda tunc dövrü boyalı qablar mədəniyyəti. Bakı, 1977
  50. А л и е в В.Г. Культура эпохи средный бронзы Азербайджана. Б., 1991
  51. V.B. Bahşaliyev - Nahçıvan arkeolojisi // Archaeology of Nahchivan. I., 1997
  52. O. Belli, V. Bahşaliyev - Nahçıvan bölgesinde Orta ve Son Tunc Çağı boya bezemeli çanak çömlek kültürü. I., 2001
  53. Aidə Məmmədova - NAXÇIVANIN BOYALIQABLAR MƏDƏNlYYƏTlNlN ÖYRƏNİLMƏ TARiXİ, Azerbaijan Archeology Vol.: 4 Num. 3-4
  54. Ходжалы-кедабекская культура // БСЭ.
  55. Ходжалы-кедабекская Культура // Советская историческая энциклопедия.
  56. Аскольд И. Иванчик. Киммерийцы и скифы. Культурно-исторические и хронологические проблемы археологии восточноевропейских степей и Кавказа пред- и раннескифского времени. — М.-Берлин: Палеограф, 2001. — Т. II. — С. 155. — 324 с. — (Степные народы Евразии).
  57. И. И. Мещанинов. Ассирийская вотивная бусина в Азербайджане // Известия ООИА. — Баку, 1926. — Т. II.
  58. Azərbaycan mədəniyyəti // Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası (10 cilddə). — VI cild. Bakı, 1982 — S. 42-43.
  59. Алиев К.Г. Античные источники по истории Азербайджана, Баку, 1986.
  60. Кудрявцев О.В. Колхида, Иберия, Албания в III-I в. до н.э.//Всемирная история. М., 1956, т. 2
  61. M.L. Chaumont, “Albania,” Encyclopædia Iranica, I/8, pp. 806-810 (accessed on 17 May 2014).
  62. Qafqaz Albaniyası ilk orta əsrlərdə, T.M.Məmmədov
  63. К. В. Тревер. Очерки по истории и культуре Кавказской Албании (IV в. до н. э. — VII в. н. э.), М. — Л., 1959. С. 318.
  64. Philip L. Kohl, Mara Kozelsky, Nachman Ben-Yehuda. Selective Remembrances: Archaeology in the Construction, Commemoration, and Consecration of National Pasts. University of Chicago Press, 2007. ISBN 0-226-45058-9, 9780226450582
  65. Дьяконов И.М., Старостин С.А. Хуррито-урартские и восточнокавказские языки // Старостин С.А. Труды по языкознанию. Москва: Языки славянских культур, 2007. Стр. 360
  66. J. Gippert, W. Schulze. Some Remarks on the Caucasian Albanian Palimpsests / Iran and the Caucasus 11 (2007) «Nevertheless, it can be safely stated that from both a phonological and a lexical perspective the Caucasian „Albanian“ (which may well be styled „Old Udi“ from now on) has preserved the original Lezgian character of the language (more precisely: Eastern Samur) much better than contemporary Udi has.»
  67. Коряков Ю. Б. Атлас кавказских языков / РАН. Институт языкознания. М., 2006. С. 39; Карта № 15.
  68. Климов Г. А. Языки мира: Кавказские языки. Агванский язык. — М.: Академия, 1999. — С. 459—460. — ISBN 978-5-85759-085-0
  69. Philip L. Kohl, Mara Kozelsky, Nachman Ben-Yehuda. Selective Remembrances: Archaeology in the Construction, Commemoration, and Consecration of National Pasts. University of Chicago Press, 2007. ISBN 0-226-45058-9, ISBN 978-0-226-45058-2
  70. Zaza Aleksidze - "Qafqaz Albaniyası yazının kəşfi və deşifrə olunması", Gürcüstan Elmlər Akademiyası bülleteni, səh 161, 2007
  71. Kamilla Trever. (1959). Очерки по истории и культуре Кавказской Албании IV в. до н. э.-VII в. н. э.. Москва-Ленинград: Издательство Академии наук СССР, 389.
  72. Гаибов В.А. О некоторых проблемах культа Геракла на эллинистическом Востоке (скальный комплекс Керефто в Иране). //Второй Всесоюзн. симпозиум по пробл. эллинистич. культуры на Востоке. Тез. докладов, Ереван, 1987.
  73. Акопян А.М. Связи Армении и Кавказской Албании с Парфией. СА, 1979, № 4.
  74. Н. И. Рзаев. (1976). Искусство Кавказской Албании (IV в. до н. э. — VII в. н. э.).. Баку: Элм, 138.
  75. Бретаницкий Л. С., Веймарн Б. В. Искусство Азербайджана IV — XVIII веков / Редактор И. А. Шкирич. — Москва: Искусство, 1976. — 272 с.
  76. 76,0 76,1 76,2 76,3 "Azerbaijan". Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica Online. Encyclopædia Britannica Inc., 2016. Web. 24 Apr. 2016.
  77. Sara Aşurbəyli, Şirvanşahlar dövləti, Bakı, 2006
  78. История Востока. В 6 т. Т. 2. Восток в средние века. М., «Восточная литература», 2002. ISBN 5-02-017711-3
  79. Field Listing :: Ethnic groups (англ.). The World Factbook. ЦРУ. Проверено 23 мая 2012.
  80. Golden, Peter B. (1992). An Introduction to the History of the Turkic Peoples. Otto Harrasowitz. pp. 385–386. ISBN 3-447-03274-X.
  81. Yarshater, E (18 August 2011). "The Iranian Language of Azerbaijan". Encyclopædia Iranica. Retrieved 25 January 2012.
  82. История Востока. В 6 т. Т. 2. Восток в средние века. М., «Восточная литература», 2002. ISBN 5-02-017711-3
  83. John R. Perry. "Persian in the Safavid Period: Sketch for an Etat de Lanque, Pembroke Papers 4 (1996), pp. 272, 279
  84. The Azerbaijani Turks: power and identity under Russian rule, By Audrey L. Altstadt, pg.5
  85. The Caspian: politics, energy and security, By Shirin Akiner, pg.158
  86. Tadeusz Swietochowski. Russian Azerbaijan, 1905—1920: The Shaping of National Identity in a Muslim Community. Cambridge University Press, 2004. ISBN 0-521-52245-5. Стр. 2
  87. Firouzeh Mostashari. On the religious frontier: Tsarist Russia and Islam in the Caucasus. I.B. Tauris; New York, 2006. ISBN 1-85043-771-8. Стр. 13
  88. C.E.Bosworth, «Azerbaijan», in Encyclopedia Iranica (London and New York: Routledge and Kegan Paul, 1989)p.224
  89. Small nations and great powers Автор: Svante E. Cornell.
  90. Peoples of Western Asia. Marshall Cavendish Corporation.
  91. The Washington Institute for Near East Policy. Policy Watch #1111.
  92. Mattew O'Brien. Uzeir Hajibeyov and His Role in the Development of Musical Life in Azerbaijan. – Routledge, 2004. – С. 211. – ISBN 0-415-30219-6, 9780415302197
  93. "Azerbaijan" (2007) In Encyclopædia Britannica. Retrieved February 3, 2007
  94. Suny, Ronald (1996). Armenia, Azerbaijan, and Georgia. DIANE Publishing. p. 108. ISBN 0788128132.
  95. Şuşa rayonunun ərazisi və təbii sərvətləri, tarixi və memarlıq abidələri, shusha.az, İstifadə tarixi:9 yanvar 2015
  96. Ализаде А. Лагич, историко-культурный заповедник Азербайджана // журнал : İRS. — 2005. — № 4.
  97. З. А. Кильчевская, А. Ю. Казиев, Н. А. Верещагин. Народы Азербайджанской Советской Социалистической Республики. Азербайджанцы. Ремёсла и промыслы. Обработка металла / Под редакцией Б.А.Гарданова, А.Н.Гулиева, С.Т.Еремяна, Л.И.Лаврова, Г.А.Нерсесова, Г.С.Читая. — Народы Кавказа: Этнографические очерки: Издательство Академии наук СССР, 1962. — Т. 2. — С. 96.
  98. Tadeusz Swietochowski. Russia and Azerbaijan: A Borderland in Transition. Columbia University Press, 1995. ISBN 0-231-07068-3, ISBN 978-0-231-07068-3 and Reinhard Schulze. A Modern History of the Islamic World. I.B.Tauris, 2000. ISBN 1-86064-822-3, ISBN 978-1-86064-822-9. Citations are at Talk:Azerbaijan Democratic Republic#First or second.
  99. Kazemzadeh, Firuz (1951). The Struggle for Transcaucasia: 1917-1921. The New York Philosophical Library. pp. 124, 222, 229, 269–270. ISBN 0-8305-0076-6.
  100. В Азербайджане обсуждают вопрос лишения звания «народного писателя» классика армянской литературы Ширванзаде
  101. "AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASI MƏDƏNİYYƏT NAZİRLİYİ". http://www.azerbaijan.az/_StatePower/_MinistersCabinet/ministersCabinet_10_a.html. İstifadə tarixi: 2015-12-14.
  102. Alexander Murinson. Turkey’s Entente with Israel and Azerbaijan: State Identity and Security in the Middle East and Caucasus. — Routledge, 2009 — p.12 — ISBN 9780203862803
  103. Eric Hooglund.Twenty years of Islamic Revolution: Political and social transition in Iran since 1979. — Syracuse University Press, 2002 — p. 173 — ISBN 978-0-8156-2975-7
  104. Social Work: Assessment of social work practices, v.3 of Social Work, ISBN 81-8205-133-9. Gyan Publishing House, 2004; p.43
  105. БЕЖЕНЦЫ. Мемориал. Архивировано из первоисточника 25 августа 2011.
  106. "Президент Азербайджана создал новые министерства на базе двух старых". http://regnum.ru/news/581763.html. İstifadə tarixi: 2015-12-14.
  107. MƏDƏNİYYƏT TELEVİZİYA KANALI HAQQINDA
  108. "Crystal Hall approved as Eurovision 2012 venue". http://www.eurovision.tv/page/news?id=45013&_t=crystal_hall_approved_as_eurovision_2012_venue. İstifadə tarixi: 2015-12-14.
  109. Cuhaj G.S., Michael T., Miller H. Standard Catalog of World Coins 1901—2000. — 41-е изд. — Iola: Krause Publications, 2013. — 2351 с. — ISBN 978-1-4402-3567-2
  110. Cuhaj G.S., Michael T. Standard Catalog of World Coins 2001—Date. — 8-е изд. — Iola: Krause Publications, 2013. — 1056 с. — ISBN 978-1-4402-3568-9.
  111. "Walled City of Baku with the Shirvanshah's Palace and Maiden Tower". UNESCO rəsmi saytı.. 2000. Arxivləşdirilib: [2] saytından 2012-03-22 tarixində. http://www.webcitation.org/66LOy9fX7.
  112. "Gobustan Rock Art Cultural Landscape". UNESCO rəsmi saytı.. 2007. Arxivləşdirilib: [3] saytından 2012-03-22 tarixində. http://www.webcitation.org/66LOy9fX7.
  113. "Ancient medical manuscripts of Azerbaijan in UNESCO’s World Memory Register". http://www.azdelunesco.org/?options=content&id=21. İstifadə tarixi: 2015-06-22.
  114. "Средневековые рукописи по медицине и аптечному делу.". unesco.org. http://www.unesco.org/new/ru/moscow/about-this-office/single-view/news/medieval_manuscripts_on_medicine_and_pharmacy/#.VTJxBtysVue.
  115. "Azerbaijani Mugham". http://www.unesco.org/culture/ich/en/RL/azerbaijani-mugham-00039. İstifadə tarixi: 2015-12-14.
  116. "Art of Azerbaijani Ashiq". http://www.unesco.org/culture/ich/en/RL/art-of-azerbaijani-ashiq-00253. İstifadə tarixi: 2015-12-14.
  117. "Novruz, Nowrouz, Nooruz, Navruz, Nauroz, Nevruz". http://www.unesco.org/culture/ich/en/RL/novruz-nowrouz-nooruz-navruz-nauroz-nevruz-00282. İstifadə tarixi: 2015-12-14.
  118. "Traditional art of Azerbaijani carpet weaving in the Republic of Azerbaijan". http://www.unesco.org/culture/ich/en/RL/traditional-art-of-azerbaijani-carpet-weaving-in-the-republic-of-azerbaijan-00389. İstifadə tarixi: 2015-12-14.
  119. 119,0 119,1 "Craftsmanship and performance art of the Tar, a long-necked string musical instrument". http://www.unesco.org/culture/ich/en/RL/craftsmanship-and-performance-art-of-the-tar-a-long-necked-string-musical-instrument-00671. İstifadə tarixi: 2015-12-14.
  120. "Chovqan, a traditional Karabakh horse-riding game in the Republic of Azerbaijan". http://www.unesco.org/culture/ich/en/USL/chovqan-a-traditional-karabakh-horse-riding-game-in-the-republic-of-azerbaijan-00905. İstifadə tarixi: 2015-12-14.
  121. "Traditional art and symbolism of Kelaghayi, making and wearing women’s silk headscarves". http://www.unesco.org/culture/ich/en/RL/traditional-art-and-symbolism-of-kelaghayi-making-and-wearing-womens-silk-headscarves-00669. İstifadə tarixi: 2015-12-14.
  122. "Copper craftsmanship of Lahij". http://www.unesco.org/culture/ich/en/RL/copper-craftsmanship-of-lahij-00675. İstifadə tarixi: 2015-12-14.
  123. Оғлангала (азерб.) // Азербайджанская советская энциклопедия. — Б., 1983. — Т. VII. — С. 322.
  124. Böyük Sovet Ensiklopediyasında Азербайджанская ССР. Архитектура и изобразительное искусство Архитектура Азербайджана məqaləsi
  125. J. Bjornar Storfjell, Ph.D. The Church in Kish. Carbon Dating Reveals its True Age. Azerbaijan International, Spring 2003
  126. А. В. Саламзаде. Народы Азербайджанской Советской Социалистической Республики. Архитектура / Под редакцией Б.А.Гарданова, А.Н.Гулиева, С.Т.Еремяна, Л.И.Лаврова, Г.А.Нерсесова, Г.С.Читая. — Народы Кавказа: Этнографические очерки: Издательство Академии наук СССР, 1962. — Т. 2. — С. 175.
  127. 127,0 127,1 Ilham Aliyev (Winter 1998). "The Soviet Period of Architecture in Azerbaijan". Azerbaijan International. http://azer.com/aiweb/categories/magazine/64_folder/64_articles/64_useynov.html.
  128. 128,0 128,1 128,2 The Role of Azerbaijani Turkish in Safavid Iran, Willem Floor and Hasan Javadi
  129. 'Ali Bali's receipt as agent of Shah Safi I 2 of 2
  130. "İran Şahlarının İki Türkçe Mektubu". http://www.journals.istanbul.edu.tr/iuturkiyat/article/viewFile/1023000910/pdf.
  131. Будагова З. И. Азербайджанский язык (краткий очерк). — Баку: Элм, 1982. — С. 7.
  132. 132,0 132,1 132,2 132,3 132,4 H. Javadi, K. Burrill AZERBAIJAN x. Azeri Turkish Literature // Encyclopædia Iranica. — 1988. — Т. III. — С. 251-255.
  133. Баку, губернский город // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
  134. Mazzaoui, Michel B; Canfield, Robert (2002). "Islamic Culture and Literature in Iran and Central Asia in the early modern period". Turko-Persia in Historical Perspective. Cambridge University Press. pp. 86–7. ISBN 978-0-521-52291-5.
  135. Savory, Roger (2007). Iran Under the Safavids. Cambridge University Press. p. 213. ISBN 978-0-521-04251-2.
  136. Zabiollah Safa (1986), "Persian Literature in the Safavid Period", The Cambridge History of Iran, vol. 6: The Timurid and Safavid Periods. Cambridge: Cambridge University Press, ISBN 0-521-20094-6, pp. 948–65. P. 950
  137. Cyril Glassé (ed.), The New Encyclopedia of Islam, Lanham, Maryland: Rowman & Littlefield Publishers, revised ed., 2003, ISBN 0-7591-0190-6, p. 392
  138. Rudi Matthee. "SOLAYMĀN I". http://www.iranicaonline.org/articles/solayman-1. İstifadə tarixi: 2015-09-09.
  139. Сумбатзаде А. С. Азербайджанцы, этногенез и формирование народа. — "Элм", 1990. — 304 с. — ISBN 5-8066-0177-3.
  140. Ardabil Becomes a Province: Center-Periphery Relations in Iran, H. E. Chehabi, International Journal of Middle East Studies, Vol. 29, No. 2 (May, 1997), 235
  141. Law, Henry D.G. (1984) "Modern Persian Prose (1920s-1940s)" Ricks, Thomas M. Critical perspectives on modern Persian literature Washington, D.C.: Three Continents Press s. 132 ISBN 0914478958, 9780914478959 "cited in Babak, Vladimir; Vaisman, Demian; Wasserman, Aryeh. "Political Organization in Central Asia and Azerbaijan":
  142. Гусейнов Г. Из истории общественной и философской мысли в Азербайджане XIX века. — Азербайджанское гос. изд-во, 1958. — С. 126.
  143. Ениколопов И. К. Поэт Мирза-Шафи. — Б.: Издательство Азербайджанского филиала Академии наук СССР, 1938. — С. 70-71.
  144. Keith Brown, Sarah Ogilvie. Concise encyclopedia of languages of the world. — Elsevier, 2009. — С. 110-113. — ISBN 978-0-08-087774-7.
  145. М. Ю. Лермонтов. Собрание сочинений / Под общей редакцией И. Л. Андроникова, Д. Д. Благого, Ю.Г. Оксмана. — М.: Государственное издательство художественной литературы, 1958. — Т. 4. — С. 450-451. — 596 с.
  146. Кавказские языки // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
  147. Эзов Г. А. Сношения Петра Великого с армянским народом. — Типография Императорской Академии Наук, 1898.
  148. Волкова Н. Г. Материалы экономических обследований Кавказа 1880-х годов как этнографический источник // Кавказский этнографический сборник. — М.: Наука, 1984. — Т. 8. — С. 222.
  149. Шнирельман В. А. Войны памяти: мифы, идентичность и политика в Закавказье / Рецензент: Л. Б. Алаев. — М.: Академкнига, 2003. — С. 34-35. — 592 с. — 2000 экз. — ISBN 5-94628-118-6.
  150. C. E. Bosworth. Azerbaijan — Islamic history to 1941. Iranica.
  151. Гасанлы Дж. СССР-Иран: Азербайджанский кризис и начало холодной войны (1941—1946 гг). — Герои Отечества, 2006. — С. 216. — ISBN 5-91017-012-0.
  152. Конституции государств Азии: в 3 т. — Институт законодательства и сравнительного правоведения при Правительстве РФ: Норма, 2010. — Т. 1: Западная Азия. — С. 244. — ISBN 978-5-91768-124-5, ISBN 978-5-91768-125-2.
  153. Гасанлы Дж. П. Хрущёвская «оттепель» и национальный вопрос в Азербайджане (1954-1959). — Флинта, 2009. — С. 175-177. — ISBN 978-5-9765-0792-0, УДК 94(5) ББК 63.3(5Азе)-4 Г22.
  154. Гиляревский Р. С., Гривнин В. С. Определитель языков мира по письменности. — М.: Наука, 1964. — С. 48.
  155. Советский Азербайджан: мифы и действительность. — Баку: Элм, 1987. — С. 293.
  156. Тагиев И. Мирза Фатали Ахундов и новый тюркский алфавит // Культура и письменность Востока. — Б., 1928. — С. 58-61.
  157. Алпатов В. М. 150 языков и политика. 1917—2000. Социолингвистические проблемы СССР и постсоветского пространства. — М.: Крафт+, Институт востоковедения РАН, 2000. — С. 48.
  158. Гиляревский Р. С., Гривнин В. С. Определитель языков мира по письменности. — М.: Наука, 1964. — С. 47.
  159. Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatı, Ramil Əliyev
  160. Карагичева Л. Кара Караев. — М.: Советский композитор, 1960. — С. 9.
  161. Бәдәлбәјли Ә. Б. М. И. Глинка (азерб.) // Әдәбијјат вә инҹәсәнәт. — 29 мај 1954.
  162. Великая дружба азербайджанского и русского народов / Составители П. А. Азизбекова, Шихали Курбанов. Ответственный редактор И. А. Гусейнов. — Б.: Издательство Академии наук Азербайджанской ССР, 1964. — С. 214.
  163. Hikmət Babaoğlu. Bir mahnının izi ilə, yaxud qıpçaq qızı Sarı Gəlin(азерб.) // Yeni Azərbaycan : газета. — 8 января 2011. — S. 6—7.
  164. А. П. Векилов. Народная поэзия Азербайджана / Под ред. Ф. Я. Прийма. — Л.: Советский писатель., 1978. — Т. 2. — С. 31-34. — 448 с.
  165. Газ. «Хаят», 1905, № 20
  166. Мелетинский Е. М. Огузский эпос «Китаб-и дэдэм Коркут» // История всемирной литературы: В 8 томах / АН СССР; Ин-т мировой лит. им. А. М. Горького. — М.: Наука, 1985. — Т. III. — С. 588—590.
  167. Короглы Х. Китаби деде Коркуд // Большая советская энциклопедия. — М., 1973. — Т. XII. — С. 203.
  168. Michael E. Meeker. The Dede Korkut Ethic (англ.) // International Journal of Middle East Studies. — 1992. — August (vol. 24, no. 3). — P. 395—417.
  169. Китаби Деде Горгуд = Китаби-Дəдə Горгуд / Составители, транскрипция, упрощённый вариант и предисловие Фархада Зейналова и Самета Ализаде. — Б.: Язычы, 1988. — 265 с. — ISBN 5560002518. (азерб.)
  170. Китаби-Дәдә Горгуд (азерб.) // Азербайджанская советская энциклопедия / Под ред. Дж. Кулиева. — Б.: Главная редакция Азербайджанской советской энциклопедии, 1981. — C. V. — S. 408.
  171. Sakina Berengian. Azeri and Persian literary works in twentieth century Iranian Azerbaijan. — Berlin: Klaus Schwarz Verlag, 1988. — С. 20. — 238 с. — ISBN 9783922968696.
  172. Шаһ Исмајыл / Под ред. Дж. Кулиева. — Азербайджанская советская энциклопедия: Главная редакция Азербайджанской советской энциклопедии, 1987. — Т. X. — С. 474.
  173. Дадашзаде А. Азербайджанская литература // История всемирной литературы в девяти томах. — М.: Наука, 1987. — Т. IV. — С. 418.
  174. Асли и Керем — статья из Большой советской энциклопедии (3-е издание)
  175. Ашик-Гариб — статья из Большой советской энциклопедии (3-е издание)
  176. К. А. Касимов. Народы Азербайджанской Советской Социалистической Республики. Азербайджанцы. Народное творчество / Под редакцией Б. А. Гарданова, А. Н. Гулиева, С. Т. Еремяна, Л. И. Лаврова, Г. А. Нерсесова, Г. С. Читая.. — Народы Кавказа: Этнографические очерки: Издательство Академии наук СССР, 1962. — Т. 2. — С. 154. — 684 с.
  177. Giampiero Bellingeri. Turco-Russica: contributi turchi e orientali alla letteratura russa. — Edizioni Isis, 2003. — С. 154. — 262 с.
  178. В. М. Жирмунский. Тюркский героический эпос. — Л.: Наука, 1974. — С. 308. — 726 с. С этой «западной» версией «возвращения мужа» непосредственно связана известная азербайджанская повесть «Ашик-Кериб» (точнее, Гариб — «странник», «чужеземец»), впервые ещё в 1837 году записанная и переведённая на русский язык М. Ю. Лермонтовым от одного «учёного татарина» (вероятно, азербайджанца) в Тбилиси, с подзаголовком «Турецкая сказка».
  179. А. В. Попов. Сказка «Ашик-Кериб» и её источники. — Известия: Серия литературы и языка. Академия наук СССР.: Наука, 1964. — Т. 23. — С. 423.
  180. С. А. Андреев-Кривич. М. Ю. Лермонтов и Кабардино-Балкария. — Эльбрус, 1979. — С. 93-116. — 202 с.
  181. М. С. Михайлов. К вопросу о занятиях М. Ю. Лермонтова «татарским» языком // «Тюркологический сборник». — Москва: Издателсьство АН СССР, 1951. — Т. 1. — С. 127—135.
  182. KÖROĞLU i. LITERARY TRADITION
  183. В. И. Асланов. Из наблюдений над лексикой «Дивана» Кады Бурханеддина / Туркологика. Андрей Николаевич Кононов, Юрий Ашотович Петросян, Академия наук СССР. Отделение литературы и языка, Институт востоковедения (Академия наук СССР). — Л.: Наука, 1976. — С. 221. — 363 с.
  184. Minorsky V. Jihan-shah Qara-Qoyunlu and his poetry.— BSOAS, XVI/2, London, 1954, p. 283, цит. по: [4]
  185. 185,0 185,1 185,2 Encyclopædia Iranica: Azerbaijan x. Azeri Literature
  186. Хәтаи Тәбризи / Под ред. Дж. Кулиева. — Азербайджанская советская энциклопедия: Главная редакция Азербайджанской советской энциклопедии, 1987. — Т. X. — С. 80.
  187. 187,0 187,1 Kishwar Rizvi. The Safavid Dynastic Shrine. — I.B.Tauris & Co Ltd, 2010. — С. 4. — ISBN 9781848853546.
  188. V. Minorsky, "The Poetry of Shah Ismail I," Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London 10/4 (1942): 1006–53.
  189. G. Doerfer. Azeri Turkish (англ.). — Encyclopædia Iranica, 1988. — Т. III. — С. 245-248.
  190. Roger M. Savory, Ahmet T. Karamustafa. Esmail I Ṣafawi (англ.). — Encyclopædia Iranica, 1998. — Т. VIII. — С. 628-636.
  191. Исмаил I — статья из Большой советской энциклопедии
  192. Simpson, Marianna S., Ebrāhīm Mīrzā in Encyclopedia Iranica, 1997, online text, accessed February 25, 2011
  193. 193,0 193,1 193,2 АЗЕРБАЙДЖАНСКАЯ ЛИТЕРАТУРА, ФЭБ "Русская литература и фольклор".
  194. Peter Rollberg. The modern encyclopedia of Russian and Soviet literature (including Non-Russian and Emigre literatures) / Edited by Harry B. Weber. — Academic International Press, 1987. — Т. 8. — С. 76.
  195. Л. И. Климович. Литература народов СССР: хрестоматия для высших учебных заведений. — 3. — Просвещение, 1971. — Т. 1. — С. 89.
  196. Bakir, Ziya Halil (2007) Türk literatürü dahileri toplamı. Kubbealtı Neşriyatı, İstanbul, s.239
  197. Encyclopaedia Britannica, s.v. Islamic Art Islāmic literatures. The period from 1500 to 1800. Ottoman Turkey Poetry of Fuzûlî
  198. Jonathan Dewald. Europe 1450 to 1789: Encyclopedia of the Early Modern World. — Charles Scribner’s Sons, 2004 — p.83 — ISBN 0-684-31206-9, 978068431206: «The reach of Ottoman literature is attested to by the case of Fuzuli (d. 1556), an attendant of a shrine in Iraq.»
  199. MÖHSÜN NAĞISOYLU (2011). XVI ƏSR AZƏRBAYCAN TƏRCÜMƏ ƏSƏRİ “KƏVAMİLÜT-TƏBİR”.
  200. Видади Молла Вели, БСЭ.
  201. Поэзия
  202. Древнегрузинская литература (V—XVIII вв.) / Сост. Л. В. Менабде, Под ред. А. А. Гвахария. — Тбилиси: Издательство Тбилисского университета, 1987. — С. 11.:
  203. Мартиросян Е. Литературная энциклопедия. — М.: Худож. лит., 1937. — Т. 10. — С. 579—580.
  204. Sayat-Nova — статья из энциклопедии Британника
  205. Н. Тагмизян. Музыкальная энциклопедия
  206. Большой Энциклопедический словарь
  207. Саят Нова. Стихотворения.Примечания / Г.А.Татосян. — Л.: Советский Писатель, 1982. — С. 192.
  208. Charles Dowsett. Sayatʻ-Nova: an 18th-century troubadour : a biographical and literary study. Peeters Publishers, 1997. ISBN 90-6831-795-4, 9789068317954. P.422
  209. Ихилов, М. М. Народности лезгинской группы: этнографическое исследование прошлого и настоящего лезгин, табасаранцев, рутулов, цахуров, агулов / ДФ АН СССР, ИИЯЛ им. Г. Цадасы. — Махачкала, 1967. — 370 с.
  210. Alekseĭ Leontʹevich Narochnit︠s︡kiĭ. История народов Северного Кавказа, конец XVIII в.-1917 г. — Наука, 1988. — С. 376. — ISBN 5020094080, 9785020094086.
  211. Большая советская энциклопедия. — 1952. — С. 287. «Связи с Азербайджаном способствовали возникновению в конце 19 в. у лезгин и светской письменной литературы. Виднейшим её представителем был Гасан-Алкадари (1834—1910) — автор широко распространённой книги „Асари-Дагестан“, написанной в 1892 на азербайджанском языке и представляющей собой свод восточных письменных сведений по истории Д. с многочисленными комментариями, замечаниями и стихотворными вставками самого Алкадарп.»
  212. Илья Карпенко. Ворота Востока, Журнал ЛЕХАИМ.
  213. Люциан Ипполитович Климович. Наследство и современность: очерки о нац. литературах. — Сов. писатель, 1975. — С. 120.
  214. Гамзатов Г. Г. Литература народов Дагестана дооктябрьского периода: типология и своеобразие художественного опыта. — Наука, 1982. — С. 164.
  215. АЗЕРБАЙДЖАНСКАЯ ЛИТЕРАТУРА, ФЭБ "Русская литература и фольклор".
  216. Wheatcroft G. 'The Orientalist': The Chic of Araby. // The New York Times. — 2005.
  217. Галина МИКЕЛАДЗЕ. Фиридунбек Кочарли: Просветитель и Учёный, Азербайджанский конгресс (29.02.08).
  218. Самед Вургун - Жизнь и творчество, Сайт Самеда Вургуна.
  219. Анар, ТОФИК МЕЛИКЛИ. Умер Бахтияр Вагабзаде, NIRA Aksakal.
  220. C. E. Bosworth. Azerbaijan — Islamic history to 1941. Iranica.
  221. Алиш АВЕЗ. Мухаммеду Шахрияру – 100, Азербайджанский конгресс (15.12.06).
  222. Лятиф Керимов. Азербайджанский ковёр. Том III. VI. Тебризский тип. А) Тебризская группа. Б.: «Гянджлик», 1983.
  223. Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East, 2009. Page 81 (Azeris):
  224. С. М. Мурзина, кандидат педагогических наук, доцент кафедры декоративно-прикладного искусства и технической графики художественно-графического факультета ГОУ ВПО «Орловский государственный университет»
  225. Л. С. БРЕТАНИЦКИЙ, Б. В. ВЕЙМАРН. ОЧЕРКИ ИСТОРИИ И ТЕОРИИ ИЗОБРАЗИТЕЛЬНЫХ ИСКУССТВ. Искусство Азербайджана. Стр. 117
  226. Технические характеристики и цветовая гамма в описании школ приведены по Мехди Зариф. Ковры. Перевод с итал. И. Замойской. — М: АСТ, 2006 — ISBN 5-17-033764-7
  227. John Kimberly Mumford. Oriental rugs. — P:Scribner’s Sons. — 1902.
  228. Encyclopaedia Iranica. Caucasian Carpets. Richard Wright.
  229. 229,0 229,1 Siawosh AZADI; Latif KERIMOV; Werner ZOLLINGER. Azerbaijani-Caucasian Rugs. — Switzerland Ulmke Collection, 2001. — p. 135. — ISBN 3-925813-10-1 / 9783925813108
  230. Britannica Encyclopedia. Iran. Shah Abbas.
  231. Britannica Encyclopedia. Tabriz school.
  232. Р. Тагиева - Азербайджанский ковёр, Баку, 2003, стр. 158-163
  233. Audrey L. Altstadt. The Azerbaijani Turks: power and identity under Russian rule. — Hoover Press, 1992. — P. 24. — 331 p. — (Studies of nationalities). — ISBN 0-8179-9182-4, ISBN 978-0-8179-9182-1.
  234. Joyce C. Ware. The Official Identification and Price Guide to Oriental Rugs. — House of Collectibles: 1992, p. 221. — ISBN 0-87637-882-3, 9780876378823.
  235. Мехди Зариф. Ковры. Перевод с итал. И. Замойской. — М:АСТ, 2006 — стр. 19 — ISBN 5-17-033764-7
  236. Мехди Зариф. Ковры. Перевод с итал. И. Замойской. — М:АСТ, 2006 — стр. 18 — ISBN 5-17-033764-7
  237. Мехди Зариф. Ковры. Перевод с итал. И. Замойской. — М:АСТ, 2006 — стр. 16-19, 188 — ISBN 5-17-033764-7
  238. Миклашевская Н. М. Художники XIX в. Мирза Кадым Эривани и Мир Мохсун Навваб / Под ред. Полевого В. М.. — Искусство Азербайджана. — Баку, 1954. — Т. IV.
  239. Great Soviet Encyclopedia - Usta Gambar Garabaghi.
  240. Под общ. ред. Б.В. Веймарна, Ю.Д. Колпинского (1964). General History of Art 5. М.: Искусство.
  241. "Usta Gambar Garabaghi". Личности.
  242. "Azerbaijan Soviet Socialist Republic".
  243. "Usta Gambar Garabaghi". Encyclopedias & Dictionaries.
  244. "Usta Gambar Karabakhi". Кавказский узел.
  245. Л. С. Бретеницкий, Б. В. Веймарн. Искусство Азербайджана IV—XVIII веков. — М.: Искусство, 1976.
  246. Шәки Ханларынын Сарајы / Под ред. Дж. Кулиева. — Азербайджанская советская энциклопедия: Главная редакция Азербайджанской советской энциклопедии, 1987. — Т. 10. — С. 502-503.
  247. История Азербайджана. — Б.: Издательство Академии наук Азербайджанской ССР, 1960. — Т. II. — С. 422.
  248. «Популярная художественная энциклопедия.» Под ред. Полевого В. М.; М.: Издательство «Советская энциклопедия», 1986.
  249. Azerbaijan Gender Information Centre
  250. The Grove Encyclopedia, 2009, с. 241
  251. Basile Vereschaguine. Voyage dans les provinces du Caucase. — Le Tour du Monde. — Leipzig, 1869. — С. 309.
  252. А. Ю. Казиев. О видах народного бытового искусства // Искусство Азербайджана. — Б.: Издательство Академии наук Азербайджанской ССР, 1954. — Т. IV. — С. 31.
  253. Народный комиссариат просвещения, Академия наук СССР, Институт этнографии имени Н. Н. Миклухо-Маклая. Советская этнография. Выпуски 4-6.. — Издательство Академии наук СССР, 1976.. — С. 40.
  254. И. М. и С. К. Джафарзаде. Азербайджанские намогильные камни. // журнал : Советская этнография. — Народный комиссариат просвещения, Академия наук СССР, Институт этнографии имени Н.Н. Миклухо-Маклая: Издательство Академии наук СССР, 1956. — С. 104-106.
  255. Заур Ализаде. Первый азербайджанский профессиональный скульптор - Зейнал Абдин Алиев // газета. — «Зеркало», 04.07.2009.
  256. Габибов Н. Д., Наджафов М. К. Искусство Советского Азербайджана. — М.: Искусство, 1960. — С. 132. — 198 с
  257. Клюева И. В. Художественно-педагогическая деятельность Степана Эрьзи. — Саранск: Издательство Мордовского университета, 2007. — 202 с.
  258. Мәммәдова (азерб.) // Азербайджанская советская энциклопедия / Под ред. Дж. Кулиева. — Б.: Главная редакция Азербайджанской советской энциклопедии, 1982. — C. VI. — S. 508.
  259. Эфендизаде Р. М. Архитектура Советского Азербайджана. — М.: Стройиздат, 1986. — С. 108. — 316 с.
  260. Алиева С. Он просил у судьбы времени // Зеркало : газета. — 23 апреля 2010. — С. 8.
  261. Xəmsə Memarlıq Kompleksi, gence.az
  262. Р. А. В рамках «012 Baku Public Art Festival» представлено произведение художника Наиля Алекперова «Семь красавиц» // The First News : Информационное Агентство. — 20 июля 2012.
  263. 263,0 263,1 263,2 К. А. Касимов. Народы Азербайджанской Советской Социалистической Республики. Азербайджанцы. Народное творчество / Под редакцией Б. А. Гарданова, А. Н. Гулиева, С. Т. Еремяна, Л. И. Лаврова, Г. А. Нерсесова, Г. С. Читая. — Народы Кавказа: Этнографические очерки: Издательство Академии наук СССР, 1962. — Т. 2. — С. 157-159 (Народная музыка). — 684 с.
  264. "Меджнун Керимов. Атлас традиционной азербайджанской музыки. Саз.". http://atlas.musigi-dunya.az/ru/saz.html. İstifadə tarixi: 2015-12-14.
  265. Выдающиеся музыкальные деятели. Официальный сайт Министерства культуры и туризма Азербайджана. Архивировано из первоисточника 17 января 2013.
  266. Саадет Абдуллаева (доктор искусствоведения, профессор). Музыкальный инструмент мирового звучания // İRS : журнал. — 2011. — № 1 (49).
  267. 267,0 267,1 Encyclopedia Iranica. Azerbaijan. Music of Azerbaijan
  268. Ф. И. Челебиев Морфология дастгяха. — С.-Петербург, 2009.
  269. "Музыкальная энциклопедия. Баламан. Под ред. Ю. В. Келдыш. Т. 1. А — М.: Советская энциклопедия, 1973". http://www.music-dic.ru/html-music-enc/b/822.html. İstifadə tarixi: 2015-12-14.
  270. "Толковый словарь русского языка Кузнецова. 1 е изд е: СПб.: Норинт. С. А. Кузнецов. 1998 …". http://dic.academic.ru/404.html. İstifadə tarixi: 2015-12-14. БАЛАБА́Н -а; м. У азербайджанцев, узбеков и некоторых народов Северного Кавказа: народный духовой язычковый инструмент.
  271. Сергей Александрович Токарев. Основы этнографии: Учеб. пособие для ист. специальностей вузов. — Высшая школа, 1968. — С. 311. — 359 с.
  272. Глоссарий. Термины, встречающиеся в тексте. Народы Азербайджанской ССР / Под редакцией Б. А. Гарданова, А. Н. Гулиева, С. Т. Еремяна, Л. И. Лаврова, Г. А. Нерсесова, Г. С. Читая. — Народы Кавказа: Издательство Академии наук СССР, 1962. — Т. 2. — С. 637.
  273. Ch. Albright). "BĀLĀBĀN". Iranica. http://www.iranicaonline.org/articles/balaban-instrument. İstifadə tarixi: 2015-12-14.
  274. Inna Naroditskaya. Recording reviews, Ethnomusicology, Vol.44, No.3, (Autumn, 2000). — Univercity of Illinois Press on behalf of Society for Ethnomusicology, 2000. — С. 539-544.
  275. Ancients Hypotheses of Early Azeri Scholars by Zemfira Safarova. Azerbaijan International, winter 1997
  276. Üzeyir Hacıbəyov. "Azərbaycan xalq musiqisinin əsasları". Bakı, 1950, s. 14.
  277. Inna Naroditskaya. Recording reviews, Ethnomusicology, Vol.44, No.3, (Autumn, 2000). — Univercity of Illinois Press on behalf of Society for Ethnomusicology, 2000. — С. 539-544.
  278. Азербайджанская ССР — статья из Большой советской энциклопедии
  279. Выдающиеся музыкальные деятели Азербайджана (рус.). Министерство культуры и туризма Азербайджанской республики.
  280. Anthology of Ashiq
  281. Ашуг в БСЭ
  282. Ашыкская поэзия. Пир Султан Абдал // Литература Востока в средние века / Н.И.Конрад. — Издательство Московского Университета, 1970. — Т. 2. — С. 404-405. — 464 с.
  283. К. А. Касимов. Народы Азербайджанской Советской Социалистической Республики. Азербайджанцы. Народное творчество / Под редакцией Б. А. Гарданова, А. Н. Гулиева, С. Т. Еремяна, Л. И. Лаврова, Г. А. Нерсесова, Г. С. Читая. — Народы Кавказа: Этнографические очерки: Издательство Академии наук СССР, 1962. — Т. 2. — С. 160. — 684 с.
  284. Категории ашугов
  285. Jean During. Azerbaijan 2. Musical categories. // Nеw Grоvе Ditiсtiоnаrу оf Мusiс аnd Мusiсiаns / Stanley Sadie, John Tyrrell. — 2. — Oxford University Press, 2001. — 2500 с. — ISBN 0195170679, 9780195170672.
  286. Tarıyel Məmmədov. Azərbaycan xalq-professional musiqisi: Aşıq sənəti. Bakı, "Musiqi Dünyası" elektron nəşriyyatı, 2003.
  287. "Национальные танцы на официальном сайте Нахичеванской автономной республики". http://www.nakhchivan.az/portal-en/mil-reqs.htm. İstifadə tarixi: 2015-12-14.
  288. И. Шопен. Исторический памятник состояния Армянской области в эпоху его присоединения к Российской империи. — Санкт-Петербург: Императорская Академия наук, 1852. — С. 899-900. — 1232 с.
  289. Ими восхищался Дюма by Emil Karimov and Mehpara Aliyeva. Azeri.ru
  290. 290,0 290,1 290,2 Азербайджанская Советская Социалистическая Республика. XVII. Танец. Балет — статья из Большой советской энциклопедии (3-е издание)
  291. Составители: Гамэр Алмасзаде, И. Д. Кагарлицкая, Б. А. Мамедов, и А. В. Акопов. Азербайджанские народные танцы / под ред. Афрасияба Бадалбейли. — Б.: Объединённое издательство, 1959. — С. 6.
  292. Ханчобаны в БСЭ
  293. Azərbaycan xalq rəqsləri
  294. Э. А. Абасова. Азербайджанская музыка // Музыкальная энциклопедия / Под ред. Ю. В. Келдыша. — Москва: Советская энциклопедия, 1973—1982.
  295. Музыкальный энциклопедический словарь.. "АЗЕРБАЙДЖАНСКАЯ МУЗЫКА". http://www.music-dic.ru/html-music-keld/a/235.html. İstifadə tarixi: 2016-01-27.
  296. belcanto.ru.. "Азербайджанская музыка". http://www.belcanto.ru/azerb.html. İstifadə tarixi: 2016-01-27.
  297. ""Белые и черные": композитор Хайам Мирзазаде рассказал о написании музыки для органа". http://www.trend.az/life/interview/2254713.html. İstifadə tarixi: 2016-01-27.
  298. ВЫДАЮЩИЕСЯ МУЗЫКАЛЬНЫЕ ДЕЯТЕЛИ, Азербайджанский Музыкальный Портал
  299. Азербайджанская музыка. Сайт «Герои Страны».
  300. А. Бретаницкая. КАРА (Абульфаз оглы) КАРАЕВ, Belcanto.ru.
  301. Ольга Юркина. Восточные удовольствия в Монтрё, Наша Газета (10.07.2009).
  302. Mattew O'Brien. Uzeir Hajibeyov and his role in the developement of musical life in Azerbaijan / Edited by Neil Edmunds. — Routledge, 2004. — С. 211. — ISBN 0-415-30219-6, 9780415302197. (eng.)
  303. Charles van der Leeuw. Azerbaijan: A Quest for Identity. — Palgrave Macmillan, 2000. — С. 102. — 256 с. — ISBN 9780312219031. (eng.)
  304. Ахундова Шəфигə Гулам гызы / Под ред. Дж. Кулиева. — Азербайджанская советская энциклопедия: Главная редакция Азербайджанской советской энциклопедии, 1976. — Т. 1. — С. 501.
  305. "Звезды азербайджанской оперы". Всероссийский Азербайджанский Конгресс. http://azcongress.info/stati-2013/159-vypusk-2-298-25-yanvarya-2013-goda/8454-zvezdy-azerbajdzhanskoj-opery.
  306. 306,0 306,1 306,2 "Balet haqqında". www.azerbaijans.com. http://www.azerbaijans.com/content_333_az.html. İstifadə tarixi: 14 January 2016.
  307. "Azərbaycanda dünyəvi peşəkar teatrın yaradılmasının 125 illiyi haqqında". www.e-qanun.az. http://www.e-qanun.az/framework/3344. İstifadə tarixi: 14 January 2016.
  308. 308,0 308,1 "Mədəniyyət və turizm". İstifadə tarixi: 14 January 2016.
  309. 309,0 309,1 "Azərbaycanda ilk uşaq baletinin müəllifi". www.azadliq.info. http://www.azadliq.info/29246.html. İstifadə tarixi: 14 January 2016.
  310. 310,0 310,1 Театральная энциклопедия. Азербайджанский театр:
  311. Театр Азербайджана
  312. БСЭ. Азерб. ССР. Театр и кино. стр. 479
  313. Şəbih tamaşalarının dramaturgiyası və hazırlanma xüsusiyyətləri haqqında.
  314. H. Algar. Āḵūndzāda (англ.). — Encyclopædia Iranica, 1984. — Vol. I. — P. 735-740.
  315. Азербайджанский театр за 100 лет. А. А. Алиева. Азербайджанское государственное издательство. 1974 г.
  316. Становление и развитие азербайджанского театра. Ингилаб Керимов 1991 г.
  317. Газета «Новое обозрение» 16 августа 1894 г.
  318. Азербайджанский театр
  319. Тифлисский азербайджанский театр
  320. Б. Арутюнян. Армянский театр / Под ред. А. Анастасьева. — История советского драматического театра: 1926-1932: Наука, 1967. — Т. 3. — С. 343. — 616 с.
  321. Баку: Энциклопедия / Люди / Международное сообщество бакинцев
  322. Azərbaycan Milli Ensiklopediyası: Azərbaycan. Ramiz Məmmədov. Kino. Azərbaycan Milli Ensiklopediyası Elmi Mərkəzi, 2007.- səh. 812.
  323. Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi. C.Cabbarlı adına "Azərbaycanfilm" kinostudiyası. Aydın Kazımzadə. Bizim "Azərbaycanfilm". 1923-2003-cü illər. Bakı: Mütərcim, 2004.- səh. 13.
  324. Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyası. Memarlıq və İncəsənət İnstitutu. Nazim Sadıxov. Azərbaycan bədii kinosu (1920-1935-ci illər). Bakı: Elm, 1970.- səh. 19.
  325. Azərbaycan SSR Mədəniyyət Nazirinin 1958-ci il 22 avqust tarixli 268 nömrəli əmri
  326. 326,0 326,1 326,2 326,3 326,4 azerbaijan.az. "AZƏRBAYCANDA KİNO SƏNƏTİNİN YARANMA TARİXİ. SƏSSİZ DÖVR (1920-1935), AZƏRBAYCAN KİNOSU 1935-1988-Cİ İLLƏRDƏ. SƏSLİ DÖVR, AZƏRBAYCAN KİNOSU MÜSTƏQİLLİK DÖVRÜNDƏ". http://www.azerbaijan.az/portal/Culture/Cinema/cinema_a.html. İstifadə tarixi: 2015-12-14.
  327. Азербайджанской ССР кинематография. Кино: Энциклопедический словарь / Гл. ред. С. И. Юткевич; Редкол.: Ю. С. Афанасьев, В. Е. Баскаков, И. В. Вайсфельд и др. — Москва: Советская энциклопедия, 1987. — стр. 12.
  328. Мамедова М. Аршин Мал Алан, или как Сталин приказал «Голливуд переплюнуть» // Труд : газета. — 17 Апреля 2003.
  329. Культура / Аршин мал алан (рус.). Газета «Аргументы и Факты». Проверено 30 июня 2010.
  330. "Azərbaycan kinosunun tarixi". http://azerbaijanfilmproduction.com/az/haqqimizda/azerbaycan-kinosu/. İstifadə tarixi: 2015-12-14.
  331. "Rule Thirteen: Special Rules for the Foreign Language Film Award". Academy of Motion Picture Arts and Sciences. Academy of Motion Picture Arts and Sciences. http://www.oscars.org/awards/academyawards/rules/86/rule13.html. İstifadə tarixi: 2013-08-26.
  332. "A Record 63 Countries Vying For Best Foreign-Language Oscar Nod". Yahoo! Movies. 2007-10-17. http://oscars.movies.yahoo.com/news/iw/20071018/1355.html. İstifadə tarixi: 2008-08-22.
  333. Gaydos, Steven; McCarthy, Libby (2008-01-15). "Oscar's foreign film race heats up". Variety (magazine). http://www.variety.com/awardcentral_article/VR1117979064.html?nav=news&categoryid=1982&cs=1. İstifadə tarixi: 2008-08-22.
  334. "9 Foreign Language Films Continue to Oscar® Race". oscars.org. http://www.oscars.org/press/pressreleases/2011/20110119.html. İstifadə tarixi: 2011-01-19.
  335. Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi. C.Cabbarlı adına "Azərbaycanfilm" kinostudiyası. Aydın Kazımzadə. Bizim "Azərbaycanfilm". 1923-2003-cü illər. Bakı: Mütərcim, 2004.- səh. 47-49.
  336. 336,0 336,1 336,2 azerbaijan.az. "AZƏRBAYCANDA CİZGİ FİLMLƏRİNİN YARANMASININ QISA TARİXİ". http://www.azerbaijan.az/portal/Culture/Cartoons/cartoons_a.html. İstifadə tarixi: 2016-01-15.
  337. Scènes, paysages, moeurs et costumes du Caucase dessinés d’aprés nature par le prince G. Gagarine. Стр. 24
  338. 338,0 338,1 338,2 338,3 З. А. Кильчевская, А. Г. Трофимова. Народы Азербайджанской Советской Социалистической Республики. Азербайджанцы. Одежда и украшения / Под редакцией Б.А.Гарданова, А.Н.Гулиева, С.Т.Еремяна, Л.И.Лаврова, Г.А.Нерсесова, Г.С.Читая. — Народы Кавказа: Этнографические очерки: Издательство Академии наук СССР, 1962. — Т. 2. — С. 121-127.
  339. 339,0 339,1 339,2 339,3 339,4 339,5 «Azərbaycan etnoqrafiyası». Üç cilddə. II cild. Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutu, Bakı, «Şərq-Qərb», 2007
  340. James Stuart Olson, Nicholas Charles Pappas. An Ethnohistorical dictionary of the Russian and Soviet empires. — Greenwood Publishing Group, 1994. — С. 60. — ISBN 0313274975, 9780313274978.
  341. Ronald Wixman. The peoples of the USSR: an ethnographic handbook. — M.E. Sharpe, 1984. — С. 177. — ISBN 0873325060, 9780873325066.
  342. Люля-кебаб, второе блюдо. Пошаговые кулинарные рецепты с фото на Gastronom.ru
  343. Азербайджанская кулинарная книга
  344. 344,0 344,1 344,2 344,3 Р. И. Бабаева, М. И. Атакишиева. Народы Азербайджанской Советской Социалистической Республики. Азербайджанцы. Пища / Под редакцией Б.А.Гарданова, А.Н.Гулиева, С.Т.Еремяна, Л.И.Лаврова, Г.А.Нерсесова, Г.С.Читая. — Народы Кавказа: Этнографические очерки: Издательство Академии наук СССР, 1962. — Т. 2. — С. 127-131.
  345. Encyclopaedia Iranica. BOZBĀŠ.
  346. Г. А. Сергеева. Цахуры: этнокультурный облик в XX веке. — Расы и народы: Наука, 2001. — Т. 26. — С. 31.
  347. Азербайджанская кухня. Шербеты. Чай. Сладости. Печенья. — DirectMEDIA. — ISBN 9785998937460.
  348. Владимир Михайлович Семёнов. Азербайджанский чай // Чайные рецепты и чайные секреты / Под ред. Е. Н. Авадяева. — М.: Олма-Пресс, 2002. — С. 110. — 351 с. — ISBN 9785224038268.
  349. Рустам Гаджиев. Отчаянные азербайджанцы // Коммерсант-Власть : журнал. — 2000. — № 35.
  350. Audrey L. Altstadt. The Azerbaijani Turks: power and identity under Russian rule. — Hoover Press, 1992. — С. 244. — 331 с. — ISBN 9780817991821.
  351. Георгий Заплетин, Гюльнара Ширинзаде. Русские в истории Азербайджана. — Ганун, 2008. — 366 с.
  352. История Азербайджана / Под редакцией Дblockquote>The interest in the Tartar drama grew to such an extent that in 1873 the first Tartar dramatic performance was given at Baku.ж. Кулиева. — Баку: Элм, 1979. — С. 65. — 302 с.
  353. 353,0 353,1 В. Парфенов. Кавказские национальные конные игры. — HORSE.RU, 2004.
  354. David C. King. Cultures of the World. Azerbaijan. — Marshall Cavendish, 2006. — P. 108. — ISBN 0761420118.
  355. Azərbaycanda nə qədər futbolçu var?
  356. ЦСКА вылетел из еврокубков
  357. «Карабах» выбил «Твенте» из Лиги Европы
  358. Avrokuboklarda ilk dəftərimiz
  359. More than just Mammadova: Azerbaijan’s ladies cause World Championship upset
  360. Turning black gold into sporting glitter: what Azerbaijan tells us about modern sport
  361. Azerbaijan’s chess team became European champion
  362. Azərbaycanda nərdin yeni növləri yaradıldı
  363. Bakı 2016-cı ildə “Formula 1” yarışına ev sahibliyi edəcək
  364. "'European Olympics' to be held in 2015". http://edition.cnn.com/2012/12/08/sport/european-olympics-baku-sport/. İstifadə tarixi: 2015-12-14.
  365. 365,0 365,1 "Статья 105. Праздничные дни. Трудовой Кодекс Азербайджанской Республики.". http://ru.president.az/azerbaijan/holidays/. İstifadə tarixi: 2016-02-06.
  366. "Новруз в Азербайджане". http://ru.euronews.com/2011/03/23/fire-in-the-heart-azerbaijan-celebrates-novruz/. İstifadə tarixi: 2016-02-06.
  367. Рафаэль Гусейнов. Азербайджанский Новруз. — журнал «İRS», 2004. — № 3. — С. 16.
  368. Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisinin 24 fevral 1994-cü il tarixli, 791 saylı qərarı
  369. 369,0 369,1 Эфендиев И. К. История медицины в Азербайджане с древнейших времён до наших дней / Под ред. проф. Э. М. Эфендиева и М. С. Султанова. — Б.: Издательство Академии наук Азербайджанской ССР, 1964. — 280 с.
  370. Акиф Фарзалиев, Фарид Алекперов. Средневековые азербайджанские трактаты по медицине. Мухаммед Юсиф Ширвани Тиббнаме (Медицинская книга); Мухаммед Мумин. Тухфат аль-Му‘минин (Дары Мумина). — СПб.: Издательство Санкт-Петербургского университета, 2002. — С. 6. — 210 с.
  371. Гусейнов Г. Из истории общественной и философской мысли в Азербайджане XIX века. — Б.: Изд-во АН Азербайджанской ССР, 1949. — С. 168.
  372. Ахмедов Э. М. А. К. Бакиханов: эпоха, жизнь, деятельность. — Б.: Элм, 1989.
  373. Петрушевский И. П. Очерки по истории феодальных отношений в Азербайджане и Армении в XVI - начале XIX вв. — Л., 1949. — С. 62.:
  374. The Past Days by Manaf Suleymanov. 1990
  375. Джафаров М. Г. Возвращение на Родину // «Зеркало» : газета. — 1998. — № 20. — С. 26—28.
  376. Мусаев И. Культурное строительство в республике // Азербайджанская Демократическая Республика (1918 - 1920) / Под ред. Н. Агамалиевой. — Б.: Элм, 1998. — С. 145. — ISBN 5-8066-0897-2.
  377. Азербайджанская Демократическая Республика (1918―1920). Законодательные акты. (Сборник документов). — Баку, 1998, с. 101—103
  378. ӘЛӘКБӘРОВ Әләсҝәр Казым оғлу (азерб.) // Азербайджанская советская энциклопедия. — 1980. — C. IV. — S. 163.
  379. Əsədulla Cəfərov. Azərbaycan paleolit məktəbinin banisi (азерб.) // журнал : «Azərbaycan Arxeologiyası». — 2002. — C. 4, no 1-2. — S. 11-12.
  380. Атаи А. А., Зейналов Р. А. Академическая биография Н. Б. Ибрагимова // Астрономический журнал Азербайджана — Национальная академия наук Азербайджана, 2008. — Т. 3, вып. 1–2. — С. 32–35.
  381. Brassicaceae Zuvanda
  382. Asteraceae Pojarkovia
  383. Tahirzadə Ə. Salman Mümtaz (Tərcümeyi-hal oçerki). — Б.: Kür, 2002. — 16 с.
  384. "Arianespace signs deal to launch Azerbaijani satellite". news.az. Arxivləşdirilib: 8 November 2010 tarixində. http://www.news.az/articles/tech/26038. İstifadə tarixi: 5 November 2010.
  385. "Azerbaijan signs deal with Arianespace to launch satellite". Space-Travel.com. Arxivləşdirilib: 6 November 2010 tarixində. http://www.space-travel.com/reports/Azerbaijan_signs_deal_with_Arianespace_to_launch_satellite_999.html. İstifadə tarixi: 5 November 2010.
  386. Orbital Contracted to Build Azerbaijan’s First Satellite
  387. Baku developing satellite to kick off national space program
  388. Mohney, Doug. "New Oil Money Fueling Modest Space Dreams and Political Heartburn". http://satellite.tmcnet.com/topics/satellite/articles/181505-new-oil-money-fueling-modest-space-dreams-political.htm. İstifadə tarixi: 3 June 2011.
  389. Тадеуш Свентоховский, Brian C. Collins. Historical dictionary of Azerbaijan. — USA: Scarecrow Press, 1999. — С. 13-14. — 145 с. — ISBN 0810835509.
  390. «Литературная энциклопедия.» В 11 т.; М.: 1929—1939.
  391. 391,0 391,1 391,2 Azərbaycan mətbuatı tarixi, Akif Aşırlı
  392. "Mətbuat tarixi". http://azerbaijans.com. http://azerbaijans.com/content_742_az.html. İstifadə tarixi: 21 aprel 2016.
  393. "AzTV" (az). aztv.az. http://www.aztv.az/viewabout.php?lang=az&id=1. İstifadə tarixi: 2014-05-15.
  394. "NMR Dövlət Televiziya və Radio Verilişləri Komitəsi (Naxçıvan Muxtar Respublikası)" (az). ntrc.gov.az. http://www.ntrc.gov.az/az/content/news/82.html. İstifadə tarixi: 2014-09-04.
  395. "HAQQIMIZDA" (az). azadliq.org. http://www.azadliq.org/info/about_us/327.html. İstifadə tarixi: 2014-09-04.
  396. "AzTV" (az). aztv.az. http://www.aztv.az/viewabout.php?lang=az&id=1. İstifadə tarixi: 2014-05-15.
  397. "NMR Dövlət Televiziya və Radio Verilişləri Komitəsi (Naxçıvan Muxtar Respublikası)" (az). ntrc.gov.az. http://www.ntrc.gov.az/az/content/news/82.html. İstifadə tarixi: 2014-09-04.
  398. Sevinc (2009-10-11). "NAXÇIVAN TV BÜTÜN AZƏRBAYCANA YAYIMLANSA..." (az). musavat.com. http://musavat.com/news/media/NAXÇIVAN-TV-BÜTÜN-AZƏRBAYCANA-YAYIMLANSA_62226.html. İstifadə tarixi: 2014-05-15.
  399. "Biz kimik ?" (az). ansgroup.ws. http://www.ansgroup.ws/index.php?id=52. İstifadə tarixi: 2014-08-26.
  400. "Haqqımızda" ((azərb.)). azeri.sahartv.ir. http://azeri.sahartv.ir/haqqimizda-128. İstifadə tarixi: 2014-09-29.
  401. "HAQQIMIZDA" (az). ansradio.ws. http://www.ansradio.ws/site/about. İstifadə tarixi: 2014-09-04.
  402. "«ANS ÇM» Radiosu" (az). ntrc.gov.az. http://www.ntrc.gov.az/az/content/news/70.html. İstifadə tarixi: 2014-09-04.
  403. "MİLLİ TELEVİZİYA VƏ RADİO ŞURASI HAQQINDA ÜMUMİ MƏLUMAT". ntrc.gov.az. http://www.ntrc.gov.az/az/content/category/3.html. İstifadə tarixi: 2014-09-04.
  404. "Dini etiqad azadlığı haqqında AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASININ QANUNU". http://www.e-qanun.az/framework/7649. İstifadə tarixi: 2016-02-06.
  405. MAPPING THE GLOBAL MUSLIM POPULATION. A Report on the Size and Distribution of the World's Muslim Population. Pew Research Center (October 2009).
  406. Religion. Administrative Department of the President of the Republic of Azerbaijan — Presidential Library. Архивировано из первоисточника 22 августа 2011. Религия. Управление делами Президента Азербайджанской Республики — Президентская библиотека
  407. Шахла Нуризаде, кандидат исторических наук.. "Биби-Эйбат. Здесь возносят молитвы, здесь обретают исцеление". irs-az.com.
  408. Dinlərin tarixi. azerbaijan.az (azərb.)
  409. Müfti Tacuddin Mustafin. qafqazislam.com (azərb.)
  410. Qafqaz Müsəlmanlari İdarəsinin Sədri. qafqazislam.com (azərb.)
  411. Firouzeh Mostashari "On the Religious Frontier: Tsarist Russia and Islam in the Caucasus". стр. 149
  412. The Indian diaspora in Central Asia and its trade, 1550—1900 «… George Forster … On the 31st of March, I visited the Atashghah, or place of fire; and on making myself known to the Hindoo mendicants, who resided there, I was received among these sons of Brihma as a brother; an appellation they used on perceiving that I had acquired some knowledge of their mythology, and had visited their most sacred places of worship …»
  413. Alakbarov, Farid (Summer 2003), «Observations from the Ancients», Azerbaijan International 11 (2): «„according to historical sources, before the construction of the Indian Temple of Fire (Atashgah) in Surakhani at the end of the 17th century, the local people also worshiped at this site because of the 'seven holes with burning flame'.“»
  414. R. Khanam. Encyclopaedic ethnography of Middle-East and Central Asia: A-I, том 1. стр. 78
  415. Mary Boyce, M. Festivals. I. Zoroastrian. Encyclopaedia Iranica
  416. ""Global Christianity". Pew Research Center's Religion & Public Life Project. 1 December 2014. Retrieved 23 August 2015.". http://www.pewforum.org/interactives/global-christianity/#/Azerbaijan,ALL. İstifadə tarixi: 2016-02-06.
  417. ""5,000 Azerbaijanis adopted Christianity" (in Russian). Day.az. 7 July 2007. Retrieved 30 January 2012.". http://news.day.az/society/85160.html. İstifadə tarixi: 2016-02-06.
  418. ""Christian Missionaries Becoming Active in Azerbaijan" (in Azerbaijani). Tehran Radio. 19 June 2011. Retrieved 12 August 2012.". http://radio.azeriold.ws.irib.ir/tehliller/item/148029-xristian-missioner-t%C9%99riq%C9%99tl%C9%99r-ar-da-aktivl%C9%99sir?tmpl=component&print=1. İstifadə tarixi: 2016-02-06.
  419. "(Russian) Ethnic Composition of Azerbaijan According to the 1999 Census by Arif Yunusov. Demoscope.ru". http://demoscope.ru/weekly/2004/0183/analit05.php. İstifadə tarixi: 2016-02-06.
  420. "(Russian) The Electronic Jewish Encyclopædia: Azerbaijan". http://www.eleven.co.il/?mode=article&id=10098. İstifadə tarixi: 2016-02-06.
  421. "Balci, Bayram; Jafarov, Azer (2007-02-21), "The Baha’is of the Caucasus: From Russian Tolerance to Soviet Repression {2/3}", Caucaz.com, archived from the original on May 24, 2011". http://web.archive.org/web/20110524000119/http://www.caucaz.com/home_eng/breve_contenu.php?id=300. İstifadə tarixi: 2016-02-06.
  422. ""Baha'i Faith History in Azerbaijan". National Spiritual Assembly of the Bahá'ís of Azerbaijan. Retrieved 2008-12-22.". http://www.bahai.az/lib/articles/histofaz/history_en.shtml. İstifadə tarixi: 2016-02-06.
  423. ""Most Baha'i Nations (2005)". QuickLists > Compare Nations > Religions >. The Association of Religion Data Archives. 2005.". http://www.thearda.com/QuickLists/QuickList_40c.asp. İstifadə tarixi: 2016-02-06.
  424. "Rapid Tourism Assessment for the Azerbaijan Tourism Sector Development Program – Organization for Security and Cooperation in Europe (OSCE)". http://www.osce.org/baku/27857. İstifadə tarixi: 2013-09-09.
  425. Azərbaycan Qarabağın turizm imkanlarını təbliğ edir
  426. Ismayilov, Rovshan. "Azerbaijan: Baku Boom Has Yet to Hit Regions". EurasiaNet. Arxivləşdirilib: 19 August 2007 tarixində. http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav081307.shtml. İstifadə tarixi: 12 August 2007.
  427. "Ministry of Culture and Tourism of Azerbaijan: Goals". Tourism.az. 6 February 2004. Arxivləşdirilib: 28 November 2010 tarixində. http://www.tourism.az/?menu=1&submenu=12&lang=eng. İstifadə tarixi: 4 January 2011.
  428. Азербайджан / Страна Азербайджан: города Азербайджана
  429. Габала конкурирует с Вербье — Независимая газета, 2010-08-05.
  430. «Шахдаг» потянет на два миллиарда.
  431. Туризм в Азербайджане
  432. Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2 avqust 2001-ci il tarixli, 132 nömrəli qərarına 1 nömrəli əlavə, Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi, İstifadə tarixi:9 yanvar 2015
  433. Туризм в Азербайджане

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]