Ağqoyunlu dövləti

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
W21-1a.svg Bu səhifədə iş davam etməkdədir.

Müdaxilə etməyə tələsməyin!

  • Əgər məqalə yarımçıq qalıbsa, məqaləni yaradan istifadəçi ilə əlaqə qura bilərsiniz.
  • Səhifənin tarixçəsində məqalə üzərində işləmiş istifadəçilərin adlarını görə bilərsiniz.
  • Redaktələrinizi mənbə və istinadlarla əsaslandırmağı unutmayın.
Bu şablon 7 gündən çox redaktə edilməyən məqalələrdən silinə bilər.

Bu məqalə sonuncu dəfə Rufet.Turkmen.Sefevi tərəfindən redaktə olundu. 2 saat əvvəl. (Yenilə)
Ağqoyunlu dövləti
آق قویونلو
Dövlət-i Bayanduriyyə[1]

İmperiya

1468 — 1503/1508[2]



 

Flag of Ak Koyunlu.svg
Bayraq
Map Aq Qoyunlu 1478-en.png
Ağqoyunlu dövləti (1478)
Paytaxt Diyarbəkir(1402-1468)
Təbriz(1468-1501)

Bağdad(1500-1508)

Böyük şəhərlər Ərzurum,İrəvan, Naxçıvan,Kərkük
Dil(lər) Azərbaycan türkcəsi
Fars dili [3]
Din İslam(Sünni) [4]
Pul vahidi Təngə [5] [6]
İdarəetmə forması Mütləq monarxiya
Sülalə Bayandurlar
Bəy
 - 1340-1362 Turəli bəy(ilk)
 - 1444-1451 Cahangir bəy(son)
Sultan, Padşah
 - 1451-1477 Sultan Həsən(ilk)
 - 1499-1503 Sultan Murad(son)

Ağqoyunlu dövlətiAzərbaycan, şərqi Anadolu, Gürcüstan, Ərəb İraqı, MazandaranXorasanın bəzi əraziləri də daxil olmaqla, İranın bütün qalan vilayətlərini əhatə edən orta əsr dövləti (1468 - 1503).

Anadoluda Elxanilər sülaləsinin hökmranlığının zəifləməsi ilə Ağqoyunlu tayfalarının əmirləri qüvvətlənlənməsi nəticəsində Ağqoyunlu dövləti (1468 - 1503) quruldu.

Qasımiyyə mədrəsəsi Mardin , Ağqoyunlu memarlığı

Bayandur sülaləsinin mənşəyi[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Bayandur eli
Əsas məqalə: Bayandur (tayfa)
Bayandurların damğası

Ağqoyunlu tayfaları köç edərək XIII əsrdən Azərbaycana, Şərqi Anadolu, Qərbi İran, DəcləFərat vadiləri də daxil olmaqla, çox geniş ərazilərə yayılmışlar.

Ağqoyunlular, Oğuzların Bayandur boyuna mənsub idilər. Adları türkdilli qaynaqlarda “Bayandur xan oğlanları”, farsdilli qaynaqlarda isə “Bayanduriyyə” olaraq verilir. [7] Qədim türk dilində "Bayandur" sözü “Dayim nemətlə dolu olan yer” mənasına gəlir.Bayandur adı, Oğuz xanın oğullarından Göy xanın ən böyük oğlu Bayandurdan gəlir. Ağqoyunlular özlərini Bayandur xanın nəslindən sayırdılar.

Həmzə bəy dövründə Bayandur damğası, Ağqoyunlu sikkələrinin üzərinə vurulurdu. Uzun Həsən və xələfləri dövründə Bayandur damğası yenə dövlətin əlaməti olaraq sikkələrin üzərinə vurulurdu. Ağqoyunlu bayrağı və yazılarda da bu damğadan istifadə olunurdu. [8]

Quruluş dövrü[redaktə | əsas redaktə]

Turəli bəy[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Əlaəddin Turəli bəy

Ağqoyunlu dövlətinin ilk tarixi şəxsiyyəti Əlaəddin Turəli bəydir. Elxani hökmdarı Əbu Səddin ölümündən sonra dövləti ara müharibələri və feodal çıxışları bürüdü. Sutayoğulları ve Çobanilər hakimiyyət uğrunda mübarizəyə başladılar. Bu mübarizədə Ağqoyunlular Mosul və Diyarbəkirdə hakimiyyət quran Sutayoğullarının, Qaraqoyunlular isə İraqdakı Cəlarilərin tabeliyində idilər. Sutayoğulları bu mübarizədə məğlub oldular və Mosulla, Diyarbəkiri itirdilər. Turəli bəy bundan sonra Mardində hökm sürən Artuqoğulları ilə ittifaq kurdu.[9]

Turəli bəy dövründə Ağqoyunluların Trabzon ilə əlaqələri yaxşı deyildi. 1340-cı Turəli bəyin başçılığı ilə Ağqoyunlular Trabzon yaxınlığında bir yaylaqda yerləşmişdilər. Bu vaxt Trabzon dövlətinin ordusu hücuma keçərək Ağqoyunluları heyvanlarını ələ keçirmiş bir qismini isə öldürmüşdü. Ağqoyunlular 1341-ci böyük ordu ilə Trabzona hücum edərək qarşılarına çıxan ordunu məğlub etmiş və yaxşı qənimətlə geri döndülər. [10] 1348-ci ildə Əlaəddin Turəli bəy, Boz-Doğan və Çəpni tayfaları, Ərzincan hakimi Qiyasəddinahi Ayna bəy və Bayburt hakimi Mahmud Riqabdarla birləşərək böyük qoşunla Trabzonu mühasirəyə alsa buranı tuta bilmədilər və geri qayıtdılar.[11]

Müttəfiqlər imperator III Alexiosun gözünü qorxurdular. Türkmanlardan çəkinən III Alexios 1352-ci ildə bacısını Turəli bəyin oğlu və xələfi Qutlu bəylə evləndirərək nigah diplomatiyasına əl atmışdı. [12]

Qutlu bəy[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Fəxrəddin Qutlu bəy

Turəli bəydən sonra Fəxrəddin ləqəbini daşıyan Qutlu bəy Ağqoyunluların hökmdarı oldu. Fəxrəddin Qutlu bəyi dindar ve səmimi bir hökmdar olaraq təsvir edən Əbu Bəkr Tehrani, Kitab-i Diyarbəkriyyə əsərində onun Axısqanı ələ keçirdiyini və böyük qənimətlə geri döndüyünü yazır. [13]

Qutlu bəyin dövründə Ağqoyunlular, Ərzincan hakimi Müdahhardən, Ərətnalılar, Qazi BürhanəddinMəmlüklər arasındakı mübarizələrdə fəal rol oynadılar.

Eratna hökmdar Ələaddin Əli bəyin 1380-ci ildə ölməsindən sonra hakimiyyət, onun kiçik yaşlı oğlu gəldi. Əslində isə dövləti vəzir Qazi Bürhanəddin idarə edirdi. Bir müddət sonra isə Qazi Bürhanəddin Sivasda özünü müstəqil hakim elan etdi.

Qazi Bürhanəddinin qüvvətlənməsindən narahat olan Ağqoyunlu-Müttaharten ittifaqı, Qutlu bəyin oğlu Əhməd bəyi Sivasa hücuma göndərdi. Əhməd bəy, əvvəlcə Qazi Bürhanəddinin komandirlərindən olan Yusif bəyin məğlub edərək öldürsə də [14] Qazinin böyük qoşunla buraya yaxınlaşdığını bilərək Sivasın mühasirəsindən əl çəkib geri çəkildi.

1387-ci ildə Məmlüklərin Malatya hakimi Mintaş, mərkəzi hakimiyyətə qarşı çıxdı və Qazi Bürhanəddindən kömək istədi. Bunun qarşılığında Malatyanı Qazi Bürhanəddinə təklif etdi. [15] Bu zaman Əhməd bəy Bürhanəddinin hüzuruna gələrək Ağqoyunluların tabeliyini bildirdi və Malatya yürüşünə qatıldı. [16]

Lakin nə Ağqoyunlular, nə də Qazi Bürhanəddin bu yürüşdən heçnə əldə edə bilmədilər. Əlavə olaraq Məmlüklərin də düşmənliyini qazandılar.1389-cu ildə Qutlu bəy öldü. [17] O, Bayburtda dəfn edildi.

Əhməd bəy[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Əhməd bəy Bayandur

Fəxrəddin Qutlu bəyin ölümündən sonra hakimiyyətə oğlu Əhməd bəy gəldi. Əhməd bəyin dövründə Mutahharten ilə ittifaq pozuldu. Ərzincan əmiri Mutahharten Qutlu bəyin ölümündən istifadə edərək, Ağqoyunlulara hücumlara başladı. Lakin Əhməd bəyin əks hücumu ilə geri otuzduruldu. [18] [19]

Bu məğlubiyyətdən sonra Mutahharten Qaraqoyunlu Qara Məhəmməddən kömək istədi. Qara Məhəmməd, Ağqoyunlulara qarşı hücuma keçərək Əhməd bəyi ağır məğlubiyyətə uğratdı. [20] Qaraqoyunluların güclü rəqib olduğunu başa düşən Əhməd bəy Qazi Bürhanəddin bəy ilə ittifaq bağladı. [21]

Bu dövrdə Qara Yuluq Osman bəy qardaşı Əhməd bəyə qarşı üsyan qaldırdı. [22] Osman bəy Əhməd bəydən ayrılaraq Kəmax qalasına hücuma keçdi. Onu dayandırmaq üçün Qazi Bürhanəddin qoşunu ilə Kəmaxa gəlib Osman bəyi geri otuzdurdu.Sonradan Osman bəy Qazi Bürhanəddin ilə sülh bağladı. [23]

1396-cı ildə Qara Yuluq Osman bəy Qazi Bürhanəddinin də köməyi ilə Əhməd bəyi hakimiyyətdən saldı [24] və faktiki olaraq Ağqoyunluların başçısı oldu. Əhməd bəy 1403-cü ildə Paluda öldü.

Bəylik dövrü[redaktə | əsas redaktə]

Hasankeyf, Ağqoyunlu dövlətinin ilkin əraziləri

Qara Yuluq Osman bəy[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Qara Yuluq Osman bəy

Ağqoyunlu bəyliyinin ən böyük və güclü hökmdarlarından biri də Qara Yuluq Osman bəydir (və yaxud Osman bəy). 1353-cü ildə Fəxrəddin Qutlu bəyin Trabzon İmperatorunun qızı Dəspinə xanımdan olan oğludur. Onun dövründə Ağqoyunlular geniş ərazilər ələ keçirdi.

Osman bəyin dövründə Əmir Teymur və Qazi Bürhanəddin ilə münasibətlər[redaktə | əsas redaktə]

Bir müddət sonra Qazi Bürhanəddin ilə Osman bəy arasında ittifaq pozuldu. Dövrün mənbələri bu müharibəni bir cür işıqlandırmır, səbəbi müxtəlif cür yazırlar. Sivas yaxınlığında hər iki ordu üzləşdi. Qəfil hücuma keçən Qara Yuluq Osman bəy, Qazi Bürhanəddini məğlub etdi. Qazi Bürhanəddin döyüşdə öldürüldü. [25] [26] [27] [28]

Qazi Bürhanəddinin ölümündən sonra əyanlar onun oğlu Əlaəddin Əli Çələbini hökmdar elan etdilər. Qarışıqlıqlardan istifadə edən Osman bəy Sivası mühasirəyə aldı. [29] Sivaslılar şəhərin alınmasından sonra şəhərin qarət edilməsindən qorxdular, bu səbəbdən Osmanlılardan kömək istədilər. Osmanlı sultanı İldırım Bəyazid, büyük oğlu Süleyman Çələbini böyük ordu ilə Sivasa göndərdi. Osman bəy döyüşdə məğlub oldu. Beləliklə, Qazi Bürhanəddinin torpaqlarının çoxu Osmanlıların əlinə keçdi. [30]

Qara Yuluq Osman bəy Mütahhartenin vasitəçiliyi ilə 1399-ci ildə Əmir Teymurun Qarabağdakı qışlağına gedərək, ona tabeliyini bildirdi. [31] [32] 1400-cü ildə yenidən Teymurun hüzuruna gedən Osman bəy onun Anadoluya olan yürüşlərində iştirak etdi. Ağqoyunlu qüvvələrinin başçılıq etdiyi Teymuri ordusu əvvəl Sivası sonra isə, ƏlbistanMalatyanı tutdu. [33] [34]Əmir Teymur,Qara Yuluq Osman bəyin xidmətlərinə qarşılıq olaraq Malatyanı ona verdi. [35]

Teymurun Məmlüklərə qarşı yürüşündə iştirak edən Ağqoyunlular, HələbŞam yaxınlığında olan döyüşlərdə xüsusilə fərqləndilər. Əmir Teymur, 1401-ci ildə Diyarbəkiri (Amidi) Osman bəyə verdi. [36] [37] [38] 1401-ci ildə Qara Yuluq Osman bəy Əmir Teymurun əmri ilə Artuqlu hakimiyyətində olan Mardin qalasını mühasirəyə aldı. Mardin Osman bəydən aslı vəziyyətə düşdü.

Ağqoyunluların Diyarbəkirdə inşa etdikləri qala

Əmir Teymurun 1402-ci ildə Anadoluya II yürüşü zamanı Qara Yuluq Osman bəy qardaşları ilə yenidən Əmir Teymurun ordusuna qatıldı. [39] 1402-ci ildə Osmanlı sultanı İldırım Bəyazid ilə Əmir Teymurun arasında baş verən Ankara döyüşündə, Ağqoyunlu qüvvələri Teymuri qoşunun mərkəzində yer almışdılar.Bu döyüşdə Teymurilər Osmanlılara qalib gəldilər və İldırım Bəyazid əsir alındı.

Osman bəyin dövründə Məmlüklərlə münasibətlər[redaktə | əsas redaktə]

Məmlük hökmdarı Sultan Fərəc, 1405-1406-cı illərdə Əmir Çəkəmi Hələbə hakim təyin etdi və Tripolinin idarə edilməsini ona həvalə etdi. Sultan olmaq niyyətində olan Əmir Çəkəm Sultan Fərəcə qarşı üsyan qaldırdı. Dəməşq hakimi Şeyxi məğlub edərək Suriyanı ələ keçirdi. 1407-ci ildə Sultan Fərəc Əmir Çəkəmin üzərinə qoşunla gəlsə də, heç bir uğur əldə edə bilmədi. 1407-ci ilin mart-aprel aylarında Əmir Çəkəm “əl-Məlik əl-Adil” ləqəbi götürərək özünü sultan elan etdi. [40] [41] [42] [43] Fəratdan, Qəzzəyə qədər olan torpaqlarda öz adına sikkə vurdurdu. Divriğ, Malatya Hələb, Şam, Humus, Hama və Trablus torpaqlarını özünə tabe etmişdi. [44]Osman bəy Mardini ələ keçirmək üçün yürüşə çıxdı. Osman bəyin qarşısında duruş gətirə bilməyəcəklərini başa düşən Mardin hökmdarı əz-Zahir və kürdlər Əmir Çəkəmdən kömək istədilər.Əmir Çəkəm bu təklifi qəbul etdi. Hərəkətə keçən Əmir Çəkəm Birəciyi tutdu, şəhər hakimi Gözəli öldürdü. [45] [46] Qara Yuluq Osman bəy Əmir Çəkəmə sülh təklif etsə də, Çəkəm buna razı olmadı.

Əmir Çəkəm Mardinə dogru irəlilədi şəhərin yaxınlığında Xarzəm [q 1] [47] Diyarbəkir yaxınlığında baş vermiş döyüşdə Osman bəyin oğlu İbrahim döyüşdə öldü. Ibrahimin ölümündən [48] [49] [50] [51] sonra Osman bəy Diyarbəkir qalasına çəkildi. Qalanı qorumaq üçün ətrafda bataqlıqlar yaradan Osman bəy Əmir Çəkəmin süvarilərini geri otuzdurdu. Əmir Çəkəm özü palçıqda ilişib qaldı və Türkman(Ağqoyunlu) əsgərləri palçığa ilişən Əmir Çəkəmi daşlayaraq öldürdülər. Döyüşdə məğlub olan Çəkəm ordusu böyük sərkərdələrini də itirdi. [52] [53]

Bu döyüşdə Qara Yuluq Osman bəy, oğlu Ibrahimi itirsə də böyük bir qələbəyə imza atdı. Bu qələbədən sonra Osman bəy Ağqoyunlulara qatılmış Döğərli oğuz tayfası ilə 1408-ci ildə Ruha şəhərini tutdu. [54]

1426-cı ildə Osman bəy Malatyaya hücumlar etməyə başlamışdı. Osman bəyin Malatya yaxınlığında çoxlu sayda Məmlük əsgərini öldürdüyü xəbər sultana çatdıqda sultan, Ağqoyunlulara qarşı yürüş etməyi qərara aldı. [55] Bu yürüşə Əmir-i Kəbir Yaşbək əl-Ərəc, Əmir Özbək əd-Dəvadar və s. kimi sərkərdələr başçılıq edirdilər. Amma sonradan bu yürüş ləğv edildi. Osman bəy Ərzincan və ətrafını sonra isə, Bayburtu tutdu.

Osman bəyin 1429-cu ildə Məmlüklərdən aslı vəziyyətdə olan Zülqədəroğulları bəyliyinə hücum edərək Harputu tutması Ağqoyunlu-Məmlük münasibətlərini müharibə vəziyyətinə gətirdi. [56] [57] Məmlük sultanı Barsbay, 1429-cu ildə Əmir Tanrıvermişin başçılığı ilə Ruhaya qoşun göndərdi. Məmlük ordusu şəhəri ələ keçirdi, Aynal əl-Əcrud şəhərə hakim təyin edildi. Məmlükərin bu yürüşü Ağqoyunluların sərhədyanı bölgələrə yürüşlərinin qarşısını ala bilmədi və tezliklə Ruha yenidən Ağqoyunluların əlinə keçdi.

1432 ilin martında Mardini Qaraqoyunlu hakimi Nasirəddindən Osman bəy ən böyük qalibiyyətləindən birini qazandı [58] [59] Buranın idarəsini oğlu Həmzə bəyə verdi. Həmzə bəy həmin ildə Məmlük dövlətinə tabe olan Heysəmi(Haytam) tutdu. Buranın əhalisini Mardinə köçürdü. [60] Kara Yuluq Osman da Barsbayın hücuma keçməməsi üçün guya dostluq mənasında, Mardin qalasının açarlarını sultana göndərdi. [61] [62]

Osman bəy, Barsbayı təhqir etmək məqsədiylə ona ayna, xalat ve kuyruğu çatalli qoyun göndərdi. [63] Barsbay, 1433-cü ildə Ağqoyunluları darmadağın etmək üçün böyük və yaxşı silahlanmış ordu göndərdi. [64] Ruhanı tutan Məmlük ordusu bir həftə sonra Diyarbəkiri mühasirəyə aldılar. [65] [66] Qara Yuluq Osman bəy Diyarbəkirin müdafiəsi üçün qüvvə qoyaraq özü Ərgani qalasına çəkildi və tez-tez qaladan çıxaraq Məmlük ordusuna zərər vurmağa başladı.Sultan Barsbay həm Diyarbəkir, həm də Ərgani qalalarındakı Ağqoyunlu qüvvələrinə qarşı 2 cəbhədə mübarizə aparmağa məcbur oldu. Pis vəziyyətdə qalan Barsbay, Osman bəyin sülh təklifini qəbul etdi. Müqaviləyə görə Məmlük dövləti, Ağqoyunluların Ərməniyyə [q 2]Diyarbəkirdəki hakimiyyətini tanıyırdı, qarşılığında Osman bəy Barsbayın adına xütbə oxutmalı və sikkələrin üzərində Barsbayın da adını vurdurmalı idi. Həmçinin Ağqoyunlular Həcc və tacir karvanlarının keçməsini asanlaşdırmalı, Məmlük dövlətinin sərhədlərinə hörmət etməli idi. [67] [68] Ancaq Məmlük sultanı da daxil olmaqla heç kəs Ağqoyunluların bu şərtlərə icra edəcəyinə inanmırdı. Osman bəy tezliklə bu sülhü pozdu.

1434-1435-ci ildə Qara Yuluq Osman bəy əsgər toplayaraq Ruhanı yenidən elə keçirdi və ordusu oğlu Əmir Osmanın başçılığı ilə Malatyaya qədər irəlilədilər. [69] [70] [71]

Osman bəyin dövründə Qaraqoyunlularla münasibətlər[redaktə | əsas redaktə]

1409-cu ildə Urfanı tutan Osman bəy Mardinə doğru irəlilədi və şəhəri mühasirəyə aldı. Mardin Artuqluları Osman bəyə müqavimət göstərə bilməyəcəklərini görüb Qara Yusifdən kömək istədilər. Qara Yusif bu təklifi qəbul edərək, Mardinə doğru Ağqoyunlulara qarşı yürüşə çıxdı. 1409-cu ildə baş verən döyüşdə Ağqoyunlular məğlub oldular. [72] [73] [74] [75] Mardin Qaraqoyunluların əlinə keçdi. Bununla da Mardin və ətrafında 3 əsrlik Artuqoğlu hakimiyyətinə son qoyuldu. [76] [77]

Qara Yusif 1410-cu ildə Ərzincanı tutdu. Bayburt, Tərcan ve İspiri də tutan Qara Yusif bu ərazilərə Pir Öməri hakim təyin etdi. Qaraqoyunlulara qarşı müqavimət göstərməyən Osman bəyin əlində Diyarbəkir, UrfaƏrgani şəhərləri qaldı. [78] [79] Beləliklə Qara Yusif Ağqoyunluları hər iki tərəfdən mühasirəyə aldı. Bu mühasirəni qırmaq istəyən Osman bəy Əmir Teymurun sərkərdələrindən olan Şəmsədinin əlində olan Kəmax qalasını tutdu. TeymurilərMəmlüklərdən dəstək alan Osman bəy Qaraqoyunlularla döyüşə davam etdilər. Məmlüklər Ağqoyunlu bəyliyini Qaraqoyunlu dövlətiylə mübarizədə məğlub olsaydı onda, Qaraqoyunlular Məmlüklərlə daha çox sərhədə malik olurdular və bu zaman daha çox təhlükəli olurdular.

Qaraqoyunlular 1417-ci ildə Ağqoyunlular üzərinə hücuma keçdilər. Qaraqoyunlu ordusu Ağqoyunluları məğlub edərək Malatyaya qədər olan əraziləri qarət etdi. Nəhayət Osman bəylə, Qara Yusif arasında sülh müqaviləsi imzalandı. Osman bəy Savur qalasını Qaraqoyunlulara verdi, bunu əvəzində Qara Yusif Ağqoyunlulara bir milyon dirhəm, 100 at verdi. [80] [81] [82] Bu sülh müqaviləsi tezliklə pozuldu.

1418-ci ildə, Qara Yuluq Osman bəy, Mardini mühasirəyə aldı ətrafını isə qarət etdi. Qara Yusifə aid səkkiz qalanı tutdu, 220 kəndi əhalisini öz torpaqlarına köçürdü.[83] [84] [85] [86] İki Türkman dövlətinin mübarizəsi hər ikisini zəiflədirdi, bu isə MəmlükTeymuri dövlətlərinə sərf edirdi. [87] Bunu eşidən Qara Yusif Ağqoyunlulara qarşı hücuma keçdi, Diyarbəkir yaxınlığında Osman bəyi məğlub etdi. Osman bəy Məmlük dövlətinin ərazisinə qaçdı. Qara Yusif onu təqib etsə də, tuta bilmədi.

1420-ci ildə Qaraqoyunluların Ərzincan hakimi Pir Ömər, Osman bəyin oğlu Yaqub bəyin hakim olduğu Kəmaxa hücuma keçdi. Kəmax qalası yaxınlığında döyüşdə Yaqub bəy əsir alınaraq Təbrizə göndərildi. Qalanı tuta bilməyən Pir Ömər, Ərzincana geri döndü. [88] Pir Ömər, Osman bəyin hücum edəcəyini bilirdi, buna görə də Qara Yusifdən kömək istədi. [89] [90] O, Bayram bəyin başçılığı ilə Pir Ömərə 20 minlik qoşun göndərdi. Bundan xəbər tutan Qara Yuluq Osman bəy, bu qoşunun Pir Ömərlə birləşməməsi üçün tələsik Ərzincana hücuma keçdi. Pir Ömər ələ keçirilərək öldürüldü, Osman bəy onun başını Məmlük sultanına göndərdi. [91] [92] [93] [94] [95] [96] Qara Yusif sevimli sərkərdəsinin ölüm xəbərini etşitdikdə Ağqoyunlulara qarşı hücuma keçmək isdəsə də, Teymuri Sultan Şahruxun hücum xəbəri buna imkan vermədi. Sadəcə olaraq kiçik oğlu Əbu Səidi Ərzincana hakim təyin etməklə kifayətlənməyə məcbur oldu.

Qara Yusifin ölümündən sonra Qaraqoyunlu dövləti zəiflədi. Teymuri Şahrux Azərbaycana hücuma keçdi, Qaraqoyunlu hökmdarı İskəndər Ərzuruma çəkilməyə məcbur oldu.Osman bəyə məktub yazan Teymuri Sultan Şahrux ondan Qara İsgəndərin qarşısını kəsməsini istədi. [97] [98] 1435-ci ilin avqustunda Ərzurum yaxınlığında Qaraqoyunlular vı onların yollarını kəsən Ağqoyunlular arasında toqquşma oldu.Bu döyüşdə Ağqoyunlular məğlub oldular, 90 yaşlı Osman bəy atdan yıxılaraq öldü. O, Ərzurumda dəfn edildi.

Əli bəy və Həmzə bəy[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Cəlaləddin Əli bəy
Əsas məqalə: Həmzə bəy Bayandur

Osman bəyin ölümündən sonra Ağqoyunlu bəyliyində pərakəndəlik yarandı. Belə ki,o müxtəlif ərazilərə öz oğulları və qohumlarını hakim təyin etmişdi. Onun ölümündən sonra hakimlər müstəqilliyə can atır, mərkəzi hakimiyyətlə hesablaşmırdılar. Əli bəy Harputda, böyük oğlu Yaqub bəy Kəmaxda və Hisarda,Həmzə bəy Mardində, Məmməd Çəmikəzəkdə, Şeyx Həsən Ərzurumda, Qılıc Arslan Paluda, Piltən Kişıda, Qutlu Bayburtda, Musa isə Tərcana hakim idilər. [99] Cəlaləddin Əli bəy Teymuri Şahruxun işə qarışmasıyla Ağqoyunlu hökmdarı oldu. [100] Əli bəy bacısı Xanımı, Teymuri Sultan Şahruxun oğlu Cuki ilə evləndirdi. [101] Beləliklə həm Ağqoyunlu-Teymuri əlaqələrini möhkəmləndirdi, həm də tayfa ittifaqı içində nüfuzunu gücləndirdi. Onun vəliəhdliyi qəbul edildi və ona tabe oldular. [102]

Cəlaləddin Əli bəy(və yaxud Əli bəy) Məmlüklərlə əlaqələrin yaxşı olmasını istəyirdi. Buna görə də oğlu Hüseyni Qahirəyə göndərdi. Amma Məmlük sultanı nəinki onu yaxşı qarşılanmadı, hətta onu həbs etdi. [103] [104] Osman bəyin ölümündən sonra baş vermiş qarışıqlıqdan istifadə etməyə çalışan Məmlük sultanı Barsbay, Diyarbəkirə Əli bəyin üzərinə qoşun göndərdi. Məmlük ordusu Diyarbəkiri tuta bilməsə də, Əli bəyin oğlu Cahangir Mirzəni tutaraq paytaxta göndərdi. [105] [106] [107]

Bu hadisələrdən sonra Əli bəy Yaqub bəy, Şeyx Həsən, Mahmud bəy, Məhəmməd bəy və Pir Əli bəy Harputda şura keçirdilər. Şurada Qaraqoyunlulara qarşı birgə mübarizə və daxili çəkişmələrə son qoymaq qərarı alındı. Lakin şuranın toplanmasının bir nəticəsi olmadı.

Ağqoyunlu şəhzadələri daxili çəkişmələrdə Qaraqoyunlulardan da kömək istəyirdilər. Bu fürsəti dəyərləndirən Qara İsgəndər, Ağqoyunlu şahzadəsi Qılıc Arslana kömək edərək, tayfa daxili çəkişməni daha da gücləndirdi. Əli bəy tək qaldı və Qaraqoyunluların hücumları qarşısında Diyarbəkirə çəkildi. [108] [109] Qara İsgəndər Ərzurum, Ərzincan bölgələrini qarət etdi. [110] [111]

Ərməniyyədə Yaqub, Mardində Həmzə bəy müstəqil hakimlik edərək mərkəzi hakimiyyət ilə hesablaşmırdılar. Ərzurumun da Qaraqoyunlular tərəfindən tutulması, Ağqoyunlular arasında Əli bəyin nüfuzunu getdikcə aşağı salırdı. Bir neçə düşmənlə birgə mübarizə aparmağın çətin olduğunu başa düşən Əli bəy, Məmlükərlə sülh müqaviləsi bağlamaq üçün danışıqlara başladı. Əli bəy, həm də, bu yolla Məmlük əsirliyindəki iki oğlunu geri qaytarmaq istəyirdi. Məmlük sultanı oğullarının qaytarılmasına qarşılıq olaraq vaxtilə Osman bəy tərəfdən ələ keçirilmiş Harputun geri qaytarılmasını istədi. Əli bəy bu şərtlərlə razılaşaraq Harputu Məmlüklərin vassalı Zülqədəroğullarına təhvil verdi. [112] [113] [114]

Sultan Barsbayla sülh müqaviləsinə başı qarışan Əli bəy, qardaşı Həmzə bəyin fəaliyyətlərindən xəbərsiz idi. Qaraqoyunluların Bağdad hakimi Əmir İsfahan Ağqoyunluların daxilindəki ara müharibələrindən istifadə edərək sərhədlərini genişləndirmək istəyirdi. Həmzə bəy 1437-ci ilin yazında İsfahan bəyi məğlub edərək Ağqoyunlular arasında nüfuzunu qaldırdı. [115] O, böyük ordu toplayaraq Qaraqoyunlu qüvvələrini Diyar-i Rəbiyyədən və Şimali Cəzirədən çıxardı. Əli bəy isə, Həmzə bəyə qarşı Qara İsgəndərlə əlaqə quraraq tamamilə nüfuzunu itirdi.

Həmzə bəy hücuma keçərək Diyarbəkiri tutdu. [116] [117] [118] Bu qələbədən sonra Həmzə bəy əyanlar tərəfindən "Ulu Bəy" adlandırılmağa başlandı. [119]

Diyarbəkirin Həmzə bəy tərəfindən tutulmasından sonra Əli bəy, oğulları ilə birlikdə Kəmax-Ərzincan-Qarahisar hakimi Yaqub bəyin yanına getdi.Yaqub bəydən istədiyi köməyi ala bilməyən Əli bəy Osmanlılara sığındı. [120] [121] [122] Sultan İskilip ərasizisini ona verdi. [123] [124]

Əli bəy, İskilipdə çox qalmadı Ərzincana oğullarının yanına geri qayıtdı.Əli bəyin oğlu Cahangir Mirzə Diyarbəkiri yenidən ələ keçirmək üçün Qahirəyə, Məmlüklərdən kömək istəməyə getdi. [125] [126] Məmlük sultanı bu təklifi qəbul edərək,50 minlik Atabəkül-Əsakir Tanrıvermişin başçılığı ilə Diyarbəkirdəki Həmzə bəyin və Azərbaycandakı Qaraqoyunlu Cahanşahın üzərinə göndərdi.1438-ci ildə Məmlük sultanı Barsbayın ölümü bu yürüşün baş verməsinə mane oldu və Məmlük ordusu geriyə qayıtdı.

Həmzə bəy, Yaqub bəyin əlindəki Ərzincanı da tutaraq vəziyyəti yaxşılaşdırdı və daxili mübarizəni zəiflətdi. [127] [128] Əli bəyin oğlu Cahangir Mirzə şəhəri geri almaq istəsə də, buna nail ola bilmədi.

1444-cü Ali bəy Hələbdə öldü. Qardaşı Həmzə bəy də onun ölümündən biraz sonra xəstələnərək öldü. [129] [130] [131]

Cahangir Mirzə[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Cahangir Mirzə

Həmzə bəy Bayandur ölümündən sonra Ağqoyunlular 2 yerə bölündülər. Pornak, MosulluQoca Hacılu tayfaları Həmzə bəyin qardaşı Şeyx Həsəni, Mamuşlu tayfası isə Urfa hakimi Cahangir Mirzəni dəstəkləyirdilər. Cahangir Mirzə daha tez Diyarbəkirə çataraq özünü Ağqoyunlu hökmdarı elan etdi, Şeyx Həsən geri qayıtmaq məcburiyyətində qaldı. [132] [133] [134]

Ağqoyunluların böyük dəstəkçisi Teymuri Sultan Şahruxun ölümü Cahangir Mirzənin vəziyyətini pisləşdirdi. Teymurilərin köməyindən məhrum olduqdan sonra Osmanlı, MəmlükQaraqoyunlu dövlətləri Ağqoyunlu torpaqlarını ələ keçirmək istəyir və daxili münaqişələrdən yararlanmağa çalışırdılar.

Bu dövrdə Qaraqoyunluların Bağdad hakimi İsfahan bəyin ölümü, İraqda qarşılıq yaratdı. 1446-cı ildə Qaraqoyunlu Cahanşah Bağdaddakı ara müharibələrini yatırdaraq burada Qaraqoyunlu hakimiyyətini möhkəmləndirdi. [135] [136] Mosulu Qara İsgəndərin oğulları Əlvənd, Rüstəm və Tehrana verdi. Əlvənd bəy daha çox torpağın verilməsini tələb etsə də, Cahanşah bu tələbi rədd etdi. Əmisinə qiyam qaldıran Əlvənd bəy, məğlub edildi və Cahangir Mirzənin yanına qaçdı. [137] [138] [139] [140] Cahanşah Əlvənd bəyi geri istəsə də, Cahangir Mirzə bu təklifi qəbul etmədi. [141] [142]

1450-ci ildə Qaraqoyunlu Cahanşah, Ağqoyunlulara qarşı yürüşə başladı. Ağqoyunlu əmirləri Şeyx Həsən, Musa bəy və Rüstəm bəy Tərxan Cahanşahın tərəfinə keçdilər. Cahanşah, Mahmud bəyin hakimlik etdiyi ƏrzincanBayburtu tutdu. MardinUrfaya böyük qoşun göndərdi. [143] [144] [145] Cahangir Mirzə Qaraqoyunlulara qarşı müqavimət göstərmək istəsə də ordusundakı Pörnək, Hacılu və Mosullu tayfalarından olan əsgərlərin Şeyx Həsənin tərəfinə keçməsi [146] , Cahangir Mirzəni Məmlük dövlətinin nəzarətində olan Suriyaya çəkilməyə məcbur etdi. Məmlük sultanı Cahangir Mirzəyə narazılığını bildirirək, Məmlük torpaqlarından çıxmasını tələb etdi.

Cahangir Mirzə 1451-ci ildə Diyarbəkirə doğru geri çəkildi. Qaraqoyunlu qüvvələri də onun arxasınca şəhəri mühasirəyə aldılar. Dövlət içərisində nüfuzunu tamamilə itirən Cahangir Mirzənin bütün tərəfdarları əmisi Şeyx Həsənin tərəfinə keçmişdilər. Qardaşı Cahangir Mirzənin köməyinə çatan Həsən bəy (Uzun Həsən), az miqdarda qüvvəylə 1451-ci ildi Ruha qalasına daxil olaraq Şeyx Həsəni qətlə yetirdi və tərəfdarlarının çoxunu öldürdü. [147] [148] Şeyx Həsən bəyin başını Məmlük sultanına göndərdi. Diyarbəkiri mühasirəyə almış Qaraqoyunlu qüvvələrinə hücum edərək, Rüstəm bəyi geri otuzdurdu.[149][150],

1452-ci ildə Cahangir Mirzə, Qaraqoyunlu Cahanşahla sülh müqaviləsi imzaladı. Bu sülhdən qardaşı Uzun Həsənin xəbəri yox idi.Bu müqavilədən narazı olan Uzun Həsən, qardaşının kürdlərə qarşı vuruşmaq üçün paytaxtdan çıxmasından istifadə edərək Diyarbəkiri ələ keçirdi. [151] Bununla da Cahangir Mirzənin hakimiyyəti devrildi, o, 1469-cu ildə vəfat etdi.

İmperiya dövrü[redaktə | əsas redaktə]

Uzun Həsən[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Uzun Həsən

Uzun Həsənin hakimiyyətinin ilk dövrlərində qardaşı Cahangir Mirzə onun hakimiyyətini tanımadı. Cahangir Mirzə digər qardaşı, Ruha hakimi Üveyslə ittifaq quraraq Uzun Həsənə qarşı qoşun yığmağa başladı. Uzun Həsən onları qabaqlayaraq məğlub etdi və Ruhadan çıxardı. [152] [153] 1457-ci ildə Sara xatunun araya qarışması ilə sülh bağlansa da, bu sülhün müddəti çox çəkmədi. Mardinin hakimliyi Cahangir Mirzəyə tapşırıldı. [154] [155] [156] Sülh müqaviləsinə məhəl qoymayan Cahangir Mirzə hakimiyyəti yenidən elə keçirmək üçün əlverişli vaxtı gözləyirdi. Nəhayət, 1458-ci ildə Uzun Həsənin Ərzincan yürüşü zamanı atdan yıxılaraq yaralanmasından istifadə edən Cahangir Mirzə Diyarbəkiri mühasirəyə aldı. Uzun Həsənin qüvvələri, Cahangir Mirzənin qoşununun yenidən məğlubiyyətə uğratdılar, Cahangir Mirzə Qaraqoyunlu Cahanşaha sığındı. [157] [158] [159] Dövrün tarixçisi Əbubəkr Tehrani Kitab-i Diyarbəkriyyə əsərində yazır:

" Cahangir qardaşı Uzun Həsəndən incidi, onun günü-gündən artan zəfərlərindən qorxaraq Cahanşahm dərgahına yollandı. Uzun Həsən onu bu əməlindən çəkindirmək istədi və Osmanı risalətə göndərdi. Dedi ki, biz bir anadan və atadan doğulmuş iki qardaşıq. Gərək bir-birimizlə əhd-peyman bağlayaq, and içək ki, bundan sonra sülh və dostluq yolunu tutacaq, müxalifət və düşmənçilikdən uzaq olacağıq. Bizimlə qaraqoyunlular arasında qədim ədavət olduğuna görə, ona birləşmək münasib deyildir.[160] "

Cahangir Mirzənin Mardinə qayıdışından xəbər tutan Uzun Həsən, şəhəri mühasirəyə aldı. Qaraqoyunlu Cahanşah, Cahangir Mirzəyə kömək üçün Rüstəm bəyin başçılığı ilə böyük ordu göndərdi. 1457-ci ilin mayında, Fərat çayı yaxınlığında baş vermiş döyüşdə Uzun Həsən qalib gəldi, Rüstəm öldürüldü. [161] [162] [163] [164] [165] [166] Uzun Həsən yenidən Mardininin mühasirəsinə başladı. Anaları Sara xatun yenidən işə qarışmasıyla tərəflər arasında yekun sülh müqaviləsi imzalandı. Müqavilənin şərtlərinə əsasən Cahangir Mirzə, Uzun Həsənin hakimiyyətini tanıdı və oğlu Əli xanı onun yanına göndərdi. [167] [168] [169] Beləliklə Qara Yuluq Osman bəyin ölümündən sonra başlayan ara müharibələrin son qoyuldu.

Uzun Həsən dövründə Qaraqoyunlu və Teymuri dövlətləri ilə münasibətlər, Muş döyüşü[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Səncəq döyüşü

Qaraqoyunlu hökmdarı Cahanşah 1457-ci ildəki məğlubiyyətin qisasını almaq üçün həm də, Ağqoyunluları tabe etmək üçün yürüşə başladı. 1467-ci ildə Qaraqoyunlu ordusu Diyarbəkir üzərinə hücuma keçdi. [170] [171] [172] [173][174] Uzun Həsənin qayalıqları çəkilərək, müdafiə olunmağa başladı. Qayalıqlara çəkilmiş Ağqoyunlular ilə mübarizənin çətinləşməsi, həmdə qış ayı olduğu üçün Cahanşah geri çəkilərək, yazda geri dönməyi qərara aldı. Əsas qüvvələri Təbrizə göndərən Cahanşah özü az qüvvəylə düşərgədə qaldı.Bu fürsətdən istifadə edən Uzun Həsən düşərgəyə hücuma keçərək Cahanşahın böyük əmirlərini və Cahanşahın özünü öldürür.Həsən bəy Rumlu yazır:

" O (Cahanşah), evdə(düşərgədə) yatdığı və qoşunu başqa düşərgəyə yollandığı zaman Həsən bəy(Uzun Həsən) fürsət tapıb altı min süvari ilə onun üstünü aldı və həmin ilin rəbiüssani ayının 12-də (30.10.1468) qaçarkən naməlum bir şəxs tərəfindən öldürüldü. Oğlanları Məhəmmədi və Əbu Yusif əsir düşdü. Məhəmmədi öldürüldü və o biri kor edildi. [175] "

Uzun Həsən 1468-ci ildə Qaraqoyunlu dövlətinin daxilindəki ara müharibələrindən qalib çıxan Həsənəlinin üzərinə yürüşə başladı. 1468-ci ildə Xoy yaxınlığında baş vermiş döyüşdə Həsənəli məğlub oldu.[176]Bərdəyə qaçaraq Qaramanlı tayfasına sığındı.

1468-ci ildə Həsənəliyə kömək etmək üçün Teymuri hökmdarı Əbu Səid böyük orduyla Azərbaycana yürüşə başladı. Uzun Həsən Teymurilərin qüvvəsinin çox olduğunu bildiyi üçün sülh təklifi etsə də, Əbu Səid bunu qəbul etmədi. [177][178][179][180] Mahmudabbadda düşərgə salan Teymuri ordusu Uzun Həsənin yolları bağlanmasına görə aclıq çəkməyə başladı. Əbu Səidin vəziyyətinin get-gedə pisləşməsindən xəbər tutan Uzun Həsən 1469-cu ilin yanvarın 30-da Əbu Səidin düşərgəsinə hücum edərək onu darmadağın etdi, Əbu Səid öldürüldü. [181][182] [183]

Beləliklə, Azərbaycan Qaraqoyunlu dövləti süqut etdi [184] [185] və yerində yeni bir Azərbaycan dövləti olan Ağqoyunlu dövlətinin əsası qoyuldu. Teymurilər isə böyük zərbə alaraq Xorasana sıxışdırıldılar. Uzun Həsən dövlətin paytaxtını Təbrizə köçürdü.

Uzun Həsən dövründə Osmanlı dövləti ilə münasibətlər[redaktə | əsas redaktə]

Osmanlılar ilə Ağqoyunlular arasında ilk toqquşma Qara Yuluq Osman bəy dövründə baş vermişdi. Qazi Bürhanəddini öldürən Osman bəy onun tabeliyində olan Sivası mühasirəyə aldı.Lakin Osmanlıların böyük qüvvə ilə buraya gəlməsi ilə Ağqoyunlu ordusu geri çəkilməyə məcbur olur və Sivas Osmanlıların əlinə keçir. Qisas almaq üçün Əmir Teymurun Anadoluya yürüşü zamanı onun qüvvələrinə qoşulan Osman bəy, Əmir Teymur ilə Osmanlı sultanı İldırım Bəyazid arasında baş vermiş Ankara döyüşündə öz qüvvələri ilə birlikdə Əmir Teymurun ordusunun mərkəzində yer tutdu. Döyüşdə Osmanlılar məğlub edildilər və İldırım Bəyazid əsir alındı.

Ağqoyunlular-Osmanlı münasibətlərində Trabzon imperiyası da böyük rol oynayırdı. Trabzon imperiyası ilə Ağqoyunlu dövləti arasında sıx əlaqələr mövcud idi. Ağqoyunlu dövləti üçün Trabzon çox böyük əhəmiyyətə malik idi.

Trabzon imperatoru David Ağqoyunlu sarayına elçi göndərərək, Osmanlılara hər il ödədikləri xəracın əfv edilməsi üçün kömək istədi. Ağqoyunlu elçiləri 1459-cu ildə İstanbula çataraq, II Mehmedə Uzun Həsənin təkliflərini çatdırdılar. Elçilər həmçinin, Trabzon imperatorunun qızına cehiz olaraq verilmiş Kapadokyanı geri istədilər.(394) II Sultan Mehmet bu təklifi qəbul etmədi.Bunun qarşılığında 1459-cu Uzun Həsən oğlu Uğurlu Məhəmmədin başçılığı ilə ordu göndərərək Qoyluhisarı tutdu.

Qoyluhisarın Ağqoyunlular tərəfindən tutulması Sultan Mehmeti sülh danışıqlarına başlamağa məcbur etdi. Sultan II Mehmedin sülh təklifinə müsbət cavab verən Uzun Həsən, öz elçilərini Osmanlı sarayına göndərdi. Bununla da sülh müqaviləsi imzalandı(399)və bir müddət bu sülh qüvvədə qaldı.

1461-ci ildə II Mehmed hücuma keçərək Trabzonu mühasirəyə aldı. Həmin dövrdə Ağqoyunlu dövləti Qaraqoyunlularla da vəziyyətin gərginləşməsi səbəbindən sülh danışıqlarına başlamağa məcbur oldu. İmzalanan sülh müqaviləsinə görə, 1461-ci ildə Trabzon Osmanlıların əlinə keçdi(401) və Trabzon xəzinəsinin bir hissəsi qohumluq münasibətlərinə görə Ağqoyunlulara verildi.(402)

1472-ci ildə Təbrizdə Osmanlı dövləti əleyhinə Venesiya Respublikası ilə Ağqoyunlu dövləti arasında sülh müqaviləsi imzalandı.Bu koalisya planına uyğun olaraq, 1472-ci ilin yazında Uzun Həsən Osmanlılar üzərinə hücuma keçdi. Mirzə Yusif xanın başçılığı ilə Ərzincandan Qaraman istiqamətində hərəkət edən ağqoyunlular parlaq qələbə çalaraq Aralıq dənizi sahilinə çıxdılar. Lakin burada Uzun Həsənin ordusu üçün silah və artileriya mütəxəssisi gətirəcək Venesiya gəmiləri yox idi. Venesiya Respublikası isə vəziyyətdən istifadə edərək, ticarətdə üstünlüyü ələ almaq üçün gizli diplomatik danışıqlar aparırdı. [186]

1473-cü il avqustun 1-də Malatyada Ağqoyunlularla Osmanlılar arasında döyüş baş verdi.Bu döyüşdə Osmalı qüvvələri ağır məğlubiyyətə uğradıldı.Uzun Həsən Osmanlı qüvvələrini Fəratın sol sahilinə çəkərək darmadağın etdi.Sultan II Mehmet geri çəkilərək qaçmağa başladı. [187]

Malatya məğlubiyyəti Osmanlı qoşununda intizamın pozulmasına və böyük ruh düşkünlüyünə səbəb oldu.Osmanlı sultanı döyüşdən sonra öz zabitlərindən birini sülh bağlamaq üçün Ağqoyunlu hökmdarının yanına göndərdi.Lakin Uzun Həsən sülh təklifini qəbul etmədi.

Malatya qələbəsindən sonra Uzun Həsən Bayandur öz sərkərdələrinin Osmanlı qoşunlarına qarşı yenidən hücuma keçmək haqqında təkliflərini dəfələrlə rədd etmişdi. Ağqoyunlu hökmdarı yaxşı bilirdi ki, uzun sürən açıq vuruşmada onun süvariləri odlu silahlara malik olan, xüsusilə ağır toplarla silahlanmış Osmanlı piyadasına – yeniçərilərə davam gətirə bilməz. Lakin sərkərdələrin təkidi ilə Osmanlı qoşunlarını təqib etmək qərara alındı. Əvvəlcədən hazırlanmış döyüş planına uyğun olaraq Malatya döyüşündən 10 gün keçmiş, 1473-cü il avqustun 11-də Ağqoyunlu süvariləri II Mehmetin qoşunlarını Ərzincanla Ərzurum arasındakı Üçağızlı dərəsində qabaqladılar. Otluqbeli adlanan bu döyüşdə üstünlük Ağqoyunluların əlində olsa da, Osmanlıların düzənlik sahəyə çıxaraq topları işə salması vəziyyəti dəyişdi.Döyüş Osmanlıların qələbəsi ilə başa çatdı. [188] Otluqbeli vuruşmasının iştirakçısı olan Katerino Zeno bu döyüş haqqında belə yazır:

" "Həmin gün saat 9-a işləyəndə o(Uzun Həsən), ata minib Osmana(II Mehmede) qarşı hücuma başladı və həmişə üstünlüyü əldə saxladı. Osmanı(II Mehmeti) qaçmağa məcbur etdi. Hər iki tərəfdən çox adam qırıldı... Lakin qüdrətli hökmdar(Uzun Həsən) Osmanın döyüş arabasına yaxınlaşdıqda ona toplardan elə atəş açdılar ki, hökmdarın adamları qaçmağa üz qoydular" "

Ağqoyunlular qarğı, qılınc, şeşbər, altı dilimli toppuz, xəncər, yay-ox, gürz və s. nisbətən dövrü keçmiş olan ənənəvi silahlarla silahlandığı halda, Osmanlı ordusu ən müasir odlu silahlara, xüsusilə ağır toplara malik idilər. Bunu Osmanlı mənbələri də təsdiq edir. Mehmed Neşrinin fikrincə, Ağqoyunlular Otluqbelidə ona görə məğlub oldular ki, onlar "belə top-tüfəng davası görməmişdilər"

Uzun Həsən dövründə Məmlük dövləti ilə münasibətlər[redaktə | əsas redaktə]

Ağqoyunluların ərəzilərini cənub-şərqə doğru genişləndirmələri, Məmlüklərlə də münasibətlərə təsir edirdi. Ağqoyunluların dəniz sahillərində torpaq ələ keçirmək niyyətləri, Məmlüklərin şimal sərhədlərində tez-tez təhlükəkərə yol açırdı.Uzun Həsənin hakimiyyətinin ilk dövrlərinə qədər Məmlüklərlə münasibətlər yaxşı idi.

Ağqoyunlularla Məmlüklər arasında sərhəd Fərat çayı boyunca uzanırdı.Uzun Həsənin Məmlük sərhədlərinə basqınlara başlamasının bir səbəbi də, Venesiya gəmilərini qəbul etmək və Venesiya tərəfindən göndərilmiş topları götürmək üçün idi. Uzun Həsən bu məqsədlə, Ağ dəniz sahillərinə-Məmlük dövlətinin şimal sərhədlərinə yürüşə çıxsa da, Osmanlı təhlükəsinə görə və Məmlüklərin şimal sərhədlərinin çox böyük olması səbəbindən geri çəkildi.(411)

1463-cü ildə Məmlüklərə tabe olan əsas sərhəd qalalarından biri olan Gərgər qalası kürdlər tərəfindən hiylə yolu ilə ələ keçirildi.(417) Məmlüklərə qarşı müdafiə cəhətdən zəif olduqlarını başa düşən kürdlər, qalanın açarlarını Uzun Həsənə göndərdilər.(418)Uzun Həsən Gərgər qalasına öz qüvvələrini yerləşdirdi. Məmlük sultanı Xoşqədəm, Ağqoyunlu sarayına elçi göndərərək qalanın geri verilməsini tələb etdi.(419)Uzun Həsən Gərgər qalasının qarşılığında Harputu və 10 min dinar verilməsini istədi.(420) Sultan Xoşqədəm Harputun verilməsinə razı olmadı. Ağqoyunlu elçisini 1000 dinar və çoxlu hədiyyələrlə Diyarbəkirə göndərdi.(422)Uzun Həsən Gərgər qalasının açarlarını Məmlük sultanına göndərdi və beləliklə Gərgər qalası Məmlük qarnizonuna təhvil verildi.(423)

1467(468)-1468(469)-ci illərdə Dulqədiroğlu Şahsuvar bəy Məmlük ordusunu bir neçə dəfə məğlub edərək, Məmlüklərin əsas rəqibinə çevrilmişdi. Məmlüklərlə- Dulqədiroğulları bəyliyi arasında başlanan mübarizədən istifadə etməyə çalışan Uzun Həsən, Məmlük dövlətinə qarşı siyasətini dəyişdi.

1472-ci ildə Uzun Həsən Fəratı keçərək Malatya, Qəhta, Gərgər və Ayntabı tutdu.(477)Hələbə doğru irəliləyən Ağqoyunlu ordusu Birəni də tutdu.(478) Uzun Həsən buraya Uğurlu Məhəmmədi təyin edərək, Fəratın şimalına geri döndü.Uzun Həsən həm də Dulqədir bəyliyinin torpaqlarının çoxunu ələ keçirərək Toros keçidində möhkəmləndi.

Həmin ilin mart ayında Məmlük qoşunu, Yəşbəyin başçılığı ilə Birədə az qüvvəylə müdafiə olunan Uğurlu Məhəmmədi yaxaladı, Ağqoyunlu şəhzadəsi ağır yaralandı və Ağqoyunlu ordusu Ruhaya geri çəkilməyə məcbur oldu.(490) Ağqoyunlular Məmlükkərdən ələ keçirdikləri torpaqların çox hissəsini itirsələr də Dulqədiroğullarından ələ keçirdikləri torpaqlarda möhkəmlənə bildilər.

Uzun Həsən dövründə Qaramanoğulları bəyliyi ilə münasibətlər[redaktə | əsas redaktə]

Qeydlər[redaktə | əsas redaktə]

  1. Mardinə bağlı A Qızıltəpənin 8 km şimal-qərbində, Zərkan suyu yaxınlığında olar bir kənddir. Artuq hökmdarları Xarzəmdə böyük tikinti işləri görmüşlər.
  2. ƏrməniyyəƏməvilər sülaləsi dövründəki inzibati bölgü üzrə Xilafət sistemindəki IV əmirlik(canişinlik). Ərməniyyənin indiki Ermənistanla (ermənilərlə, yəni Haylarla) heç bir əlaqəsi yoxdur.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. (Xuseyn. "Bedai ul-vekai (Udivitelğnıe sobıtiə). "İzdanie teksta, vvedenii i obşaə redaküiə A.S.Tveritinovoy) Moskva: İzdatelstvo Vostoçnoy Literaturı. v.446a-b ))
  2. The Last Great Muslim Empires
  3. Uzun Həsənin fəthnaməsi
  4. Michael M. Gunter, Historical dictionary of the Kurds (2010), p. 29
  5. XIV-XVI əsrlərdə Şirvanşahlar dövlətinin pul tədavülü və sikkə zərbi
  6. Gəncə zərbxanası
  7. Faruk Sümer, “Akkoyunlular”, Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi s. 270.
  8. Faruk Sümer, “Bayındır”, C. III, Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi , İstanbul, 1992, s. 246.
  9. Çetin Varlık, “Akkoyunlular”,VIII, İstanbul, 1988, s. 408.
  10. F. Sümer, “Akkoyunlular”, Türk Dünyası Aratırmaları , s. 4
  11. Faruk Sümer, “Akkoyunlular”, Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi s. 270-271
  12. Faruk Sümer, “Akkoyunlular”, Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi s. 271.
  13. Ebû Bekr-i Tihrânî, Kitâb-ı Diyârbekriyye, C. I-II, ne- r. N. Lugal, F. Sümer, Ankara, 1993, çev. Mürsel Öztürk, Ankara, 2001., s.20-21.
  14. Yaşar Yücel, Mutahharten ve Erzincan Emirliği, Ankara, 1982., s. 20
  15. Aziz b. Erdeşir-i Esterâbâdî, Bezm u Rezm, çev. Mürsel Öztürk, Ankara, 1990., s.317
  16. Aziz b. Erdeşir-i Esterâbâdî, Bezm u Rezm, çev. Mürsel Öztürk, Ankara, 1990., s.323-324
  17. Aziz b. Erdeşir-i Esterâbâdî, Bezm u Rezm, çev. Mürsel Öztürk, Ankara, 1990., s.325-335
  18. Esterâbâdî, Bezm u Rezm, s. 342-343
  19. Faruk Sümer, “Akkoyunlular”, Diyanet İslam Araştırmaları, s.271
  20. F. Sümer, Kara Koyunlular (Balanğıçtan Cihan-şah’a Kadar), C. I,Ankara, 1992.s. 49
  21. Esterâbâdî, Bezm u Rezm, s. 343
  22. Esterâbâdî, Bezm u Rezm, s. 438-439.
  23. Tihrânî, Diyârbekriyye, s. 40-43, çev. s. 39-40
  24. J. E. Woods, 300 Yıllık Türk Imparatorluğu Akkoyunlular, Aşiret, Konfederasyon, Imparatorluk, çev. Sibel Özbudun, Milliyet yay., Istanbul, 1993., s.79.
  25. 2 Tihrânî, Diyârbekriyye, C. I, s. 45, çev. s. 42
  26. Yücel, Yaşar,Kadı Burhaneddin Ahmed ve Devleti, Ankara, 1983.,s.156;
  27. J. E. Woods, Akkoyunlular, s. 80;
  28. F. Sümer, “Akkoyunlular”, Diyanet İslam Araştırmaları, s. 271;
  29. Yaşar Yücel, Kadı Burhaneddin, s. 160
  30. Yaşar Yücel, Kadı Burhaneddin, s. 160-161.
  31. Tihrânî, Diyârbekriyye, C. I, s. 47-48, çev. s. 43
  32. F.Sümer,“Akkoyunlular”, Diyanet Islam Araştırmaları, s. 271
  33. Tihrânî, Diyârbekriyye, C. I, s. 48,çev. s. 43.
  34. N.Şâmi, Zafernâme, çev. N. Lugal, Ankara, 1949, s. 260-263
  35. F. Sümer, “Akkoyunlular”,Türk Dünyası Araştırmaları , s. 9
  36. İlhan Erdem, “Akkoyunlu Devleti’nin Kurucusu Kara Yülük Osman Bey’in Hayatı ve Faaliyetleri”, XXXIV/1-2, Ankara, 1990, s. 100
  37. W. Hinz,Uzun Hasan ve Şeyh Cüneyd, s.112
  38. F. Sümer, “Akkoyunlular”, Diyanet Islam Araştırmaları, s. 271
  39. Tihrânî, Diyârbekriyye, C. I, s. 50, çev. s. 45.
  40. el-Makrîzî, es-Sülûk, C. IV/I, s. 41
  41. İbn Tagrı Birdî, en-Nücûmü’z-Zâhire, , C. XIII, s. 22
  42. Faruk Sümer, “Çukurova Tarihine DairAraştırmalar”, Tarih Araştırmaları Dergisi, C. I, Ankara, 1965, s. 42-43
  43. K. Y. Kopraman, “Mısır Memlûkleri”, s. 115.
  44. Tihrânî, Diyârbekriyye, C. I, s. 59, çev. s. 49
  45. el-Makrîzî, es-Sülûk, C. IV/I, s. 45
  46. İbn İlyâs, Bedâyiü’z-Zuhûr, C. I/II, s. 772.
  47. Tihrânî, Diyârbekriyye, C. I, s. 61, çev. s. 50
  48. İbn Tagrı Birdî, en-Nücûmu’z-Zâhire, , C. XIII, s. 23
  49. Tihrânî, Diyârbekriyye, C. I, s. 64, çev. s. 52
  50. el-Makrîzî, es-Sülûk, C. IV, s. 46
  51. İbn İlyâs, Bedâyi'ü’z-Zuhûr, C. I/II, s. 772-773
  52. İbn Tagrı Birdî, en-Nücûmû’z-Zâhire, s. 25
  53. İbn İlyâs, Bedâ’i ez-Zuhûr, C. I/II, s. 772-773
  54. Tihrânî, Diyârbekriyye, C. I, s. 67, çev. s. 53.
  55. el-Makrîzî, es-Sülûk, C. IV/II, s. 739.
  56. el-Makrîzî, es-Sülûk, C. IV/II, s. 806
  57. Tihrânî, Diyârbekriyye, C. I, s. 101-104, çev. s. 72-73
  58. İbn İlyâs, Bedâyi'ü’z -Zuhûr, C. II, s. 141
  59. İbn Hacer, İnbâ’ü’l-Gumr, C. VIII, s. 253
  60. İ. Erdem, M. Uyar, “Akkoyunlular’ın Tarih Sahnesine Çıkışı”, s. 875
  61. İbn Hacer, İnbâ’ü’l-Gumr, C. VIII, s. 254
  62. İbn İlyâs, Bedâyi'ü’z -Zuhûr, C.II, s. 141.
  63. F. Sümer, “Akkoyunlular”, Türk Dunyası Araştırmaları, s. 13.
  64. Tagrı Birdî, en-Nücûmü’z-Zâhire, C. XIV, s. 202- 212
  65. İbn İlyâs, Bedâyi'ü’z -Zuhûr, C. II, s. 148-149
  66. el-Makrîzî, es-Sülûk, C. IV/II, s. 895-97
  67. İbn Tagrı Birdî, en Nücûmü’z-Zâhire, C. XIV, s. 220-221
  68. el-Makrîzî, es-Sülûk, C. IV/II, s. 897
  69. el-Makrîzî, es-Sülûk, C. IV/II, s. 938
  70. J. E. Woods,Akkoyunlular, s. 95.
  71. İbn Hacer, İnbâ’ü’l-Gumr, C. VIII, s. 337
  72. Tihrânî, Diyârbekriyye, C. I, s. 68, çev. s. 54;
  73. Cəfər İbrahimov,Azərbaycanın XV Əsr Tarixinə Dair Oçerklər, Bakı, 1958, s. 67
  74. XV. Faruk Sümer, “Karakoyunlular”,s. 435
  75. İsmail Aka, İran’da Türkmen Hâkimiyeti (Kara Koyunlular Devri), Ankara, 2001, s. 8.
  76. Tihrânî, Diyârbekriyye, C. I, s. 68, çev. s. 54
  77. F. Sümer, Kara Koyunlular, s. 80
  78. İ. Erdem, “Akkoyunlu Devleti’nin Kurucusu”, s. 103.
  79. F. Sümer, “Karakoyunlular”, s. 435
  80. İ. Erdem, “Akkoyunlu Devleti’nin Kurucusu”, s. 103-104;
  81. F. Sümer, Kara Koyunlular, s. 97
  82. İbn Hacer, İnbâ’ü’l-Gumr, C. VII, s. 264
  83. el-Makrîzî, es-Sülûk, C. IV/I, s. 450
  84. F. Sümer, Kara Koyunlular, s. 99
  85. C. İbrahimov, Azərbaycanın XV Əsr Tarixinə Dair Oçerklər, s. 68.
  86. İbn Hacer, İnbâ’ü’l-Gumr, C. VII, s. 314
  87. F. Sümer, Kara Koyunlular, s. 97-98.
  88. Metin Sözen, “Anadolu’da Akkoyunlu Mimarisi”, s. 361
  89. F. Sümer, Kara Koyunlular, s. 102-103
  90. Tihrânî, Diyârbekriyye, C. I, s. 69, s. 54
  91. J. E. Woods, Akkoyunlular, s. 88
  92. Ibn Ilyâs, Bedâyi'ü’z-Zuhûr, C. II, s. 55
  93. Ibn Hacer, Inbâ’ü’l-Gumr, C. VII, s. 387
  94. el-Makrîzî, es-Sülûk, C. IV/I, s. 535
  95. Tihrânî, Diyârbekriyye, C. I, s. 69-71, çev. s. 55
  96. F. Sümer, Kara Koyunlular, s. 102-10
  97. Tihrânî, Diyârbekriyye, C. I, s. 69, s. 54
  98. F. Sümer, Kara Koyunlular, s. 102-103
  99. Tihrânî, Diyârbekriyye, C. I, s. 112-122, çev. s. 78-83;
  100. Tihrânî, Diyârbekriyye, C. I, s. 119, çev. s. 82;
  101. Tihrânî, Diyârbekriyye, C. I, s. 119, çev. s. 82
  102. Tihrânî, Diyârbekriyye, C. I, s. 115, çev. s. 81
  103. Tihrânî, Diyârbekriyye, C. I, s. 120, çev. s. 83
  104. J. E. Woods, Akkoyunlular, s. 127.
  105. Tihrânî, Diyârbekriyye, C. I, s. 121-123; çev. s. 83-84
  106. J. E. Woods, Akkoyunlular, s. 127-128;
  107. W. Hinz, Uzun Hasan ve Şeyh Cüneyd, s. 113
  108. Tihrânî, Diyârbekriyye, C. I, s. 128, çev. s. 88
  109. J. E. Woods, Akkoyunlular, s. 129.
  110. 310 J. E. Woods, Akkoyunlular, s. 129
  111. F. Sümer, Kara Koyunlular, C. I, s. 139.
  112. Tihrânî, Diyârbekriyye, C. I, s. 129, çev. s. 88
  113. F. Sümer, “Akkoyunlular”, T. D. A., s. 9.
  114. J. E. Woods, Akkoyunlular, s. 129
  115. Tihrânî, Diyârbekriyye, C. I, s. 130-134, çev. s. 88-91.
  116. Tihrânî, Diyârbekriyye, C. I, s. 136, çev. s. 92
  117. Ibn Tagrı Birdi, en-Nücûmü’z-Zâhire, C. XIV, s.270
  118. J. E. Woods, Akkoyunlular, s. 130
  119. F. Sümer, “Akkoyunlular”,s. 272.
  120. F. Sümer, “Akkoyunlular”, s. 16.
  121. J. E. Woods, Akkoyunlular, s. 130
  122. Tihrânî, Diyârbekriyye, C. I, s. 140, çev. s. 94
  123. F. Sümer, “Ak Koyunlular”, Diyanet İslam Araştırmaları, s. 272
  124. İ. H. Uzunçarşılı, Anadolu Beylikleri, s. 189
  125. Tihrânî, Diyârbekriyye, C. I, s. 140, çev. s. 94
  126. F. Sümer, “Akkoyunlular”, T. D. A., s. 16.
  127. F.Sümer, “Akkoyunlular”, T. D. A, s. 17.
  128. Tihrânî, Diyârbekriyye, C. I, s. 158, çev. s. 104
  129. F. Sümer, “Akkoyunlular”, T. D. A., s. 17.
  130. İbn İlyâs, Bedâyiü’z-Zuhûr, C. II, s. 243
  131. Tihrânî, Diyârbekriyye, C. I, s. 168, çev. s. 109
  132. Tihrânî, Diyârbekriyye, C. I, s. 168-69, çev. s. 110
  133. Ibn Ilyâs, Bedâyi'ü’z -Zuhûr, C.II, s. 243;
  134. F. Sümer, “Akkoyunlular”,s. 18
  135. F. Sümer, “Kara Koyunlular”,Diyanet İslam Araştırmaları, s. 436;
  136. I.Aka, İran’da Türkmen Hâkimiyeti, s. 26.
  137. F. Sümer, “Akkoyunlular”, Türk Dünyası Araştırmaları, s. 18
  138. J.E. Woods, Akkoyunlular, s. 138;
  139. F. Sümer, “Kara Koyunlular”, Diyanet İslam Araştırmaları, s. 436
  140. Tihrânî, Diyârbekriyye, C. I, s. 178, çev. s. 114
  141. Tihrânî, Diyârbekriyye, s. 178, çev. s. 114
  142. J. E. Woods, Akkoyunlular, s. 138.
  143. F. Sümer, “Akkoyunlular”, Diyanet İslam Araştırmaları, s. 272
  144. J. E. Woods, Akkoyunlular, s. 139
  145. Tihrânî, Diyârbekriyye, s. 179-80, çev. s. 115
  146. Tihrânî, Diyârbekriyye, C. I, s. 180, çev. s. 115.
  147. J. E. Woods, Akkoyunlular, s. 140.
  148. Ibn Ilyâs, Bedâyi'ü’z -Zuhûr, C. II, s. 290
  149. Ibn Tagrı Birdî, Havâdisü’d-Duhûr, V. VIII/I, s. 104;
  150. J. E. Woods, Akkoyunlular, s. 140.
  151. F. Sümer, “Akkoyunlular”,Türk Dünyası Araştırmaları, s. 19.
  152. Tihrânî, Diyârbekriyye, C. I, s. 233, çev. s. 143
  153. F. Sümer, “Akkoyunlular”,Diyanet Islam Araştırmaları s. 272.
  154. W. Hinz, Uzun Hasan ve Şeyh Cüneyd, s. 115;
  155. J.E. Woods, Akkoyunlular, s. 145-48.
  156. Tihrânî, Diyârbekriyye, C. I, s. 235, çev. s. 144
  157.  ; F. Sümer, “Akkoyunlular”, Diyanet İslam Ansilopedisi , s. 272
  158. F. Sümer, “Karakoyunlular”, Diyanet İslam Ansilopedisi, s. 437
  159. C. İbrahimov, Azərbaycanın XV əsr Tarixinə Dair Oçerklər, s. 71.
  160. Nəcəfli T.H. Qaraqoyunlu və Ağqoyunlu dövlətlərinin tarixi müasir türk tarixşünaslığında. Bakı: Çaşıoğlu, 2000, səh 40.
  161. I. Erdem-M. Uyar, “Karakoyunlular”, Türkler Ans., s. 866.
  162. W. Hinz, Uzun Hasan ve Şeyh Cüneyd, s. 115
  163. J. E. Woods, Akkoyunlular, s.151;
  164. Ibn Ilyâs, Bedâyi'ü’z-Zuhûr, C. II, s. 340
  165. Ibn Tagrı Birdî, en-Nücûmü’z-Zâhire, C. XVI, s. 85
  166. Tihrânî, Diyârbekriyye, C. I, s. 280, çev. s. 170
  167. J. E. Woods, Akkoyunlular, s. 151
  168. Tihrânî, Diyârbekriyye, C. I, s. 280, çev. s. 171
  169. W. Hinz, Uzun Hasan ve Şeyh Cüneyd, s. 116.
  170. Tihrânî, Diyârbekriyye, C. II, s. 407, çev. s. 246
  171. W.Hinz, Uzun Hasan ve Şeyh Cüneyd, s. 42.
  172. I. Aka, Iran’da Türkmen Hâkimiyeti, s. 68
  173. C. Ibrahimov, Azərbaycanın XV Əsr Tarixinə Dair Oçerklər, s. 72
  174. I. H. Uzunçarşılı, Anadolu Beylikleri, s. 191
  175. «Tarix-i Qezelbaşan», ©Vivo-Book.com|Bakı - 2015,səh.23
  176. F. Sümer, “Karakoyunlular”, Diyanet Vakfı Islam Ansiklopedisi , s. 437
  177. 51 Tihrânî, Diyârbekriyye, C. II, s. 474, çev. s. 287
  178. I. H. Uzunçarşılı, Anadolu Beylikleri, s. 192
  179. W.Hinz, Uzun Hasan ve Şeyh Cüneyd, s. 45
  180. C. Ibrahimov, Azərbaycanın XV Əsr Tarixinə Dair Oçerklər, s. 75.
  181. F. Sümer, “Akkoyunlular”, Türk Dünyası Araştırmaları, s. 23
  182. C. Ibrahimov, Azərbaycanın XV Əsr Tarixinə Dair Oçerklər, s. 78
  183. J. E. Woods, Akkoyunlular,s. 177
  184. Tihrânî, Diyârbekriyye, C. II, s. 424-432, çev. s. 256-261
  185. W. Hinz, Uzun Hasan ve Şeyh Cüneyd, s. 47
  186. Azərbaycan tarixi, 8-ci sinif, səh.119
  187. Azərbaycan tarixi, 8-ci sinif, səh.120-121
  188. Azərbaycan tarixi, 8-ci sinif, səh.120

Ədəbiyyat[redaktə | əsas redaktə]

  • Nəcəfli T.H. Qaraqoyunlu və Ağqoyunlu dövlətlərinin tarixi müasir türk tarixşünaslığında. Bakı: "Çaşıoğlu", 2000.
  • Cəfər İbrahimov,Azərbaycanın XV Əsr Tarixinə Dair Oçerklər, Bakı, 1958
  • Həsən bəy Rumlu,«Tarix-i Qezelbaşan»,©Vivo-Book.com |Bakı - 2015(yüklə)
  • Azərbaycan tarixi, 8-ci sinif üçün dərslik. "Aspoliqraf" Bakı-2005.208 səh.
  • İsmail Hakkı Uzunçarşılı, Anadolu Beylikleri ve Akkoyunlu ve Karakoyunlu Devletleri, 4-cü Baskı,Ankara, 1988.
  • Metin Sözen,“Anadolu’da Ak Koyunlu Mimarisi”, Türkmen Akkoyunlu İmparatorluğu, (Haz. N. Aygün Akkoyunlu, Dr. Adil Şen), Ankara, 2003.
  • Ebû Bekr-i Tihrânî, Kitâb-ı Diyârbekriyye, C. I-II, ner. N. Lugal, F. Sümer, Ankara, 1993, çev. Mürsel Öztürk, Ankara, 2001.
  • Faruk Sümer,“Akkoyunlular”, Diyanet Islam Araştırmaları, C. II, İstanbul, 1989
  • F. Sümer, “Ak Koyunlular”,Türk Dünyası Araştırmaları,İstanbul,"Şubat", 1986.
  • Aziz b. Erdeşir-i Esterâbâdî, Bezm u Rezm, çev. Mürsel Öztürk, Ankara, 1990.
  • F. Sümer, Kara Koyunlular (Balangıçtan Cihan-şah’a Kadar), C. I, Ankara, 1992.
  • J. E. Woods, 300 Yıllık Türk İmparatorluğu Akkoyunlular, Aşiret, Konfederasyon, İmparatorluk, çev. Sibel Özbudun, Milliyet yay., İstanbul, 1993.
  • Yücel Yaşar, Kadı Burhaneddin Ahmed ve Devleti, Ankara, 1983.
  • Hinz, Walter, Uzun Hasan ve Şeyh Cüneyd, çev. Tevfik Bıyıklıoğlu, Ankara, 1992.
  • Faruk Sümer, “Çukurova Tarihine Dair Araştırmalar”, Tarih Araştırmaları Dergisi, C. I, Ankara, 1965
  • El-Makrîzî, Takiyüddin Ahmed bin Ali, Kitâbu’s-Sülûk li Ma’rifet-i Düveli’l-Mülûk, Tahkik: Sa’id Abdulfettâh Âşur, Mısır, 1970-1973.
  • İbn Tagrı Birdî, Ebû’l-Mehâsin Cemâleddin Yusuf, en-Nücûmü’z-Zâhire fi Mülûk-i Mısr ve’l-Kâhire, C. XIII, Beyrut-Lübnan, 1992
  • M. C. Şehabeddin Tekindağ, “Memlûk Sultanlığı Tarihine Toplu Bir Bakış”, İstanbul, 1971, s. 23
  • İbn Hacer el-Askalânî, İnbâ’el-Gumr bi- Ebnâ el- Umr, Tah. Muhammed Abdulmuid Han, Dârul-Kutubi’l-İlmiyye, Beyrut, 1986.
  • XV. Faruk Sümer, “Karakoyunlular”, Diyanet İslam Araşdırmaları, C. XXIV, İstanbul,2001, s. 435
  • İsmail Aka, İran’da Türkmen Hâkimiyeti (Kara Koyunlular Devri), Ankara, 2001.
  • İlhan Erdem, “Akkoyunlu Devleti’nin Kurucusu Kara Yülük Osman Bey’in Hayatı ve Faaliyetleri”, Dil Tarih Coğrafya Fakültesi Dergisi , XXXIV/1-2, Ankara, 1990,

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]