Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsi

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Türkiyə İstiqlaliyyət Müharibəsi
Türk Kurtuluş Savaşı - kolaj.jpg
Saat istiqamətində: Milli Mübarizənin məqsədlərini təyin etmək üçün Sivas Konqresində toplanan Heyət-i təmsilidir; döyüşdə cəbhəyə güllə daşıyan Türk xalqı; Ankara Ulus meydanında döyüşə qatılacaq son birliklərin cəbhəyə yola salınması; Qüvayi-milliyəyə bağlı piyadalar; Türk Ordusunun İzmirə girişi; düşmən arxasındakı Türk süvariləri.
Tarix19 May 1919 - 11 oktyabr 1922 (Atəşkəs) 24 iyul 1923 (Barış)
YeriAnadoluFrakiya
SəbəbiTürk torpaqlarının işğalı.
NəticəsiTürk Milli Hərəkatının qələbəsi
Münaqişə tərəfləri

Flag of the Ottoman Empire.svg Türk Milli Hərəkatı


Texniki, pul kömək:
Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg Rusiya SFSR[1]
Flag of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1920–1921).svg Azərbaycan SSR[2][3]
Flag of the Bukharan People's Soviet Republic.svg Buxara XSR[4]
Flag of Muslim League.svg Bütün Hindistan Müsəlman Liqası[5][6]

State Flag of Greece (1863-1924 and 1935-1973).svg Yunanıstan
Flag of France.svg Fransa

Flag of the United Kingdom.svg Britaniya İmperiyası

Flag of the First Republic of Armenia.svg Ermənistan (1920)
Flag of the Ottoman Empire.svg İstanbul Hökuməti (1922-dək)

Flag of the United States.svg ABŞ (Samsun Bombardımanı, 1922)[11]
Flag of Italy (1861–1946).svg İtaliya


Flag of Kurdistan.svg Kürt üsyançılar
Tr ponto2.gif Rum üsyançılar
Flag of the Ottoman Empire.svg Çərkəz Ethemin üsyançıları (1920-21)
Flag of the Ottoman Empire.svg Milli Mübarizə əleyhdarı cəmiyyətlər və mətbuat
Flag of Georgia (1918–1921).svg Gürcüstan (Qızıl Ordunun Gürcüstanı işğalı, 1921)

Komandan(lar)

Flag of the Ottoman Empire.svg Mustafa Kamal Paşa
Flag of the Ottoman Empire.svg Fevzi Paşa
Flag of the Ottoman Empire.svg Kazım Qarabəkir Paşa
Flag of the Ottoman Empire.svg Əli Fuad Paşa
Flag of the Ottoman Empire.svg İsmət Paşa
Flag of the Ottoman Empire.svg Sakallı Nurettin Paşa
Flag of the Ottoman Empire.svg Əli Sahi Bəy
Flag of the Ottoman Empire.svg Ali Bey
Flag of the Ottoman Empire.svg Kâzım Paşa
Flag of the Ottoman Empire.svg Xalid Paşa
Flag of the Ottoman Empire.svg Fahrettin Paşa
Flag of the Ottoman Empire.svg Mühiddin Paşa
Flag of the Ottoman Empire.svg Cavit Paşa
Flag of the Ottoman Empire.svg Refet Paşa
Flag of the Ottoman Empire.svg Osman Nuri Paşa
Flag of the Ottoman Empire.svg Çərkəz Ethem
Flag of the Ottoman Empire.svg Demirci Mehmet Efe
Flag of the Ottoman Empire.svg Yörük Ali Efe
Flag of the Ottoman Empire.svg Salih Omurtak
Flag of the Ottoman Empire.svg Sütçü İmam
Flag of the Ottoman Empire.svg Şahin Bey
Flag of the Ottoman Empire.svg Mehmet Suphi Kula
Flag of the Ottoman Empire.svg Selahattin Adil Paşa
Flag of the Ottoman Empire.svg Ahmet Zeki Soydemir
Flag of the Ottoman Empire.svg Nihat Anılmış
Flag of the Ottoman Empire.svg Nuri Conker
Flag of the Ottoman Empire.svg Mehmet Emin Yazgan
Flag of the Ottoman Empire.svg Yaqub Şevki Subaşı

State Flag of Greece (1863-1924 and 1935-1973).svg Anastasios Papulas
State Flag of Greece (1863-1924 and 1935-1973).svg Yorgo Hacıanestis
State Flag of Greece (1863-1924 and 1935-1973).svg Nikolaos Trikupis
Flag of France.svg Henri Gouraud
Flag of France.svg Louis Franchet d'Espèrey
Flag of the United Kingdom.svg Corc Miln
Flag of the United Kingdom.svg Somerset Arthur Gough-Calthorpe
Flag of the United Kingdom.svg Charles Harington Harington
Flag of the First Republic of Armenia.svg Drastamat Kanayan
Flag of the First Republic of Armenia.svg Movses Silikyan
Flag of the Ottoman Empire.svg Damat Ferit Paşa
Flag of the Ottoman Empire.svg Süleyman Şefik Paşa
Flag of the Ottoman Empire.svg Ahmet Anzavur
Flag of the United States.svg Mark Bristol

İtkilər

Flag of the Ottoman Empire.svg Türkiyə:
37.975 ölü[12]
31.173 yaralı[12]
22.000 hərbi və mülki əsir[13][14]
Toplam: 91.148

State Flag of Greece (1863-1924 and 1935-1973).svg Yunanıstan (Yunan rəsmi rəqəmlərı):
19.362 ölü, 4.878 döyüş xarici ölən,
18.095 kayıp,
48.880 yaralı,
10.000 əsir[15]
Başqa mənbələrə görə: 120.000-130.000 itki[16]
Flag of France.svg Fransa: ~7.000 itki
Flag of the First Republic of Armenia.svg Ermənistan: 1.100+ ölü[17], 3.000+ əsir[18]
Toplam: 111.100-141.100

Commons-logo.svg Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsi Vikianbarda


Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsi (türk. Türk Kurtuluş Savaşı), İstiqlaliyyət müharibəsi (türk. İstiklâl Harbi) və ya Milli Mübarizə (türk. Millî Mücadele) — I Dünya Müharibəsindən məğlub olaraq ayrılan Osmanlı imperiyasının Antanta qüvvələri tərəfindən işğalı nəticəsində Misak-i Milli sərhədləri daxilində ölkənin bütövlüyünü üçün başladılan çox cəbhəli siyasi və hərbi mübarizə.[19]

Anadoluda Türk milli mübarizəsi Mustafa Kamal Atatürk və yoldaşlarının Türkiyə Böyük Millət Məclisini qurması ilə özünün ən pik nöqtəsinə çatdı. Erməni-türk, fransız-türk, yunan-türk (bu müharibələrin hər biri Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsinin ayrıca bir cəbhəsini təşkil edir: Şərq cəbhəsi, Cənub cəbhəsiQərb cəbhəsi) müharibələrindən sonra, bundan əvvəl I Dünya Müharibəsindən məğlub ayrılmış Osmanlı dövlətinin imzaladığı Sevr müqaviləsi qüvvədən düşdü. Əslində bu milli mübarizənin başlanmasının əsas səbəblərindən biri də Sevr müqaviləsi idi. Uğurlu hərbi əməliyyatlardan sonra Şərq cəbhəsindəki döyüşlərin nəticəsi kimi Qars müqaviləsi imzalandı (1921 oktyabr). 1922-ci il boyunca Mustafa Kamal Atatürkün rəhbərliyi altında aparılan hərbi əməliyyatlar tam uğurla yekunlaşdırıldı. Nəticədə 1923-cü ilin iyulunda Lozanna sülh müqaviləsi imzalandı. Müttəfiqlər AnadolunuŞərqi Frakiyanı tamamilə tərk etdilər. Türkiyə Böyük Millət Məclisi 1923-cü ilin 29 oktyabrında Türkiyə Respublikasınının yaradıldığını elan etdi.

Osmanlı imperiyasının uzun illər durmadan torpaq itirməsi və zəifləməsi nəticəsində Anadoluda Antanta qüvvələrinin işğal rejimi qurması buradakı türklərin böyük milli mübarizəsinə səbəb oldu. Bu mübarizənin nəticəsində Antanta qüvvələri Anadoludan çıxarıldı, Osmanlı imperiyası süqut etdi və Atatürk islahatları nəticəsində yeni modern, sekulyar Türkiyə dövləti yaradılmağa başladıldı. 1924-cü ilin 3 martında rəsmi olaraq Xəlifəlik ləğv edildi və son xəlifə sürgün edildi.

İtaliya zirehli gəmisi "RN Roma" (İstanbul, 1918)

Birinci Dünya müharibəsindən sonra[redaktə | əsas redaktə]

I Dünya müharibəsiAlmaniya ilə birlikdə girən Osmanlı dövləti Çanaqqala döyüşündəki uğurlu müdafiəyə, İraqda Qut-ül AmarəBritaniya ordusunu mühasirəyə alıb, təslimə məcbur etməsinə və müharibənin son aylarında Qafqaz cəbhəsindəki uğurlara baxmayaraq, müharibənin son günlərində Fələstin cəbhəsində Edmund Allenbi rəhbərliyindəki Böyük Britaniya ordusuna qarşı Nablus döyüşündə ağır məğlubiyyətə uğramışdı. "İldirim Orduları qrupu"nun 18 sentyabr 1918-ci ildəki bu məğlubiyyətdən sonra Liman fon Sanders komandanlıqdan istefa etmiş və yerinə Sultan tərəfindən özünün yavəri olan (Yavər-i Fəxri Həzrət-i Şəhriyari) Mustafa Kamal Paşa təyin edilmişdi. 1 oktyabr 1918-ci ildə Dəməşq, 16 oktyabrda HamaHümüs, 25 oktyabr 1918-ci ildə isə Hələb İngilis orduları tərəfindən tutuldu.[20]

Suriya cəbhəsinin çökməsindən sonra İttihad və Tərəqqi hökuməti 8 oktyabr 1918-ci ildə istefa etdi. Hökumətin rəhbərlərindən olan Tələt, ƏnvərCamal Paşalar xaricə qaçdılar. Ümumi əfv elan edilərək sürgün və həbsdəki müxaliflərin İstanbula gəlməsinə icazə verildi. 30 oktyabr 1918-ci ildə imzalanan Mudros müqaviləsi ilə Osmanlı hökuməti məğlubiyyəti qəbul etdi.[21]

Mudros müqaviləsinə görə, Antanta qüvvələri istədikləri yerləri tutmaq haqları var idi. 30 oktyabr 1918-ci ildə Mudros müqaviləsi imzalandığı zaman Mosul və ətrafı hələ də Əli İhsan Paşa komandanlığındakı türk qüvvələrinin əlində idi. Atəşkəs imzalandıqdan sonra britaniyalılar Mosul və Zaho bölgələrindəki xristianların toplu şəkildə qətl edildiklərini bəhanə edərək türk qüvvələrinin Mosulu tərk etməsini istədilər. Əli İhsan Paşa bu istəyi rədd etdi. Lakin SuriyaDəməşq cəbhəsində Mustafa Kamal Paşa komandanlığındakı İldırım Orduları qrupunun daha çox itki verməmək üçün Adanaya qədər geri çəkilməsi nəticəsində dəmiryolu təminat xətləri kəsilmişdi. İstanbul Hökumətinin də bu barədə əmr verməsindən sonra, Əli İhsan paşa Mosulu tərk edərək Nusaybinə geri çəkildi. Britaniya qüvvələri heç bir müqavimətlə qarşılaşmadan Mosula girdilər. İstanbuldan oxşar bir əmr Mustafa Kamal Paşaya Çukurova bölgəsini tərk etməsi üçün gəlsə də, Mustafa Kamal Paşa Adananı boşaltmamış və Hərbi Nəzarət İdarəsi ilə aralarında keçən teleqramlaşmada əmrin qanunsuz olduğunu deyərək yerinə yetirməmişdi. Hərbi Nəzarət İdarəsi özünü vəzifəsindən kənarlaşdıraraq qərərgaha çağırdığında ordunun silahlarının bir hissəsini düşmən əlinə keçməməsi üçün xalqa paylamışdı. Bəzi silahlar isə Anadoluda istifadə edilmək üçün Təşkilat-i Məxsusa fədailəri tərəfindən daha təhlükəsiz olan Şərq Cəbhəsinə daşınmışdı.[22] Mustafa Kamal Paşanın İstanbula dönməsindən sonra Əli Fuad Paşa, əmrindəki XX Ordu Korpusunu təchizatla birlikdə əvvəl Konyaya, sonrada Ankaraya gətirərək İstiqlal Müharibəsinin hazırlıqlarına başladı. Bu zaman Kazım Qarabəkir Paşa da əmrindəki XV Ordu Korpusunu buraxmamış və Ərzurumdakı döyüş üçün saxlamaqda idi.[22]

İstanbulun işğalı[redaktə | əsas redaktə]

6 noyabrda İstanbul boğazları silahsızlaşdırıldı. 7 noyabrda işğal qüvvələri Çanaqqaladan keçdi. 13 noyabr 1918-ci ildə Antanta dövlətlərinin 61 ədəd hərbi gəmidən ibarət donanması İstanbul limanına yanaşdı. Bu donanmada 15 döyüş gəmisi, 29 kruvazyor, 29 daşıyıcı və 6 sualtı gəmi var idi. Eyni gün İstanbul boğazından 11 hərbi gəmi ilə yunan donanması da İstanbula yanaşdı.[23] 13 noyabrda Antanta dövlətlərindən 2.616 Birləşmiş Krallıq, 540 fransız və 470 italyan əsgəri olmaqla, ümumi 3.626 əsgər İstanbula çıxarıldı.[23] 23 noyabr 1918-ci ildə Əhmət İzzət Paşa yeni hökuməti qurdu. 9 fevralda "Hadisat" qəzetində Süleyman Nazif "Qara gün" başlıqlı yazı yazdı. Türk millətinin belə bir işğalı yaşamadığını və bunu həzm edə bilməyəcəyini bildirdi. Antanta dövlətləri türk xalqının təzyiqinə məruz qalmamaq və işğala haqq qazandırmaq üçün işğalın müvəqqəti olduğunu, məqsədinin Sultanlığı, Xilafəti və etnik azlıqları qorumaq olduğunu, Sultanlığın ləğv edilmədiyini və İstanbuldan verilən qərarların keçərli olacağını bildirdi.[24] Əsası britaniyalılardan olan bir zabitəsgər qrupu məclisə hücum edərək deputatları qovdu, məclis qapadıldı. Beləcə, TBMM açılana qədər qapalı qaldı. Millətçi millət vəkilləri Maltaya sürgünə göndərildi. Bu vəkillərin bir qismi 1921-ci ildə, bir qismi də 1922-1923-cü illərdə Anadoluya geri döndülər.

Qüvayi-milliyə[redaktə | əsas redaktə]

İttihad və Tərəqqi rəhbərliyinin gizli bir təşkilatı olan Təşkilat-i Məxsusa vasitəsilə AnadoluRumelidə müharibə sonrası bir müqavimət hərəkatı təşkil etdiyi aydın oldu.[25] Müqavimətin məqsədi şərq bölgəsini ermənilərə, Egey bölgəsini yunanlaraAdana ətrafını Fransa idarəçiliyindəki Suriyaya verilməsini özündə ehtiva edən şərtlərə qarşı mübarizə idi. Bundan əlavə, müharibə illərində müxtəlif vasitələrlə yüksək sərvətə və yerli iqtidara qovuşan İttihad və Tərəqqi tərəfdarı zümrənin mövqelərinin qorunması, müharibə dövründə sürgün edilən qeyri-müsəlman Osmanlı əhalisinin geri dönməsinin qarşısını almaq, buna görə də yarana biləcək toqquşmalarda güclü olan tərəf olmaq istəyi idi.

1919-cu ilin əvvəllərindən etibarən Qüvayi-milliyə ( Milli qüvvələr) adı ilə silahlanan bəzi qruplar, EgeyQara dəniz bölgəsində rumlara, cənub-şərqdə isə ermənilərə qarşı toqquşmalara girdilər. Bu qrupların çoxu 50-200 arasında nizamsız olmaqla Təşkilat-i Məxsusa tərəfindən idarə olunan dəstələr idi.

1919-cu ilin fevral ayında müttəfiq işğal qüvvələri komandanı Edmund Allenbi Anadoluda təhlükəsizliyi təmin etmək və hələ də təslim olmamış olan Əli Fuad Paşa komandanlığında Ankarada olan XX və Kazım Qarabəkir Paşa komandanlığında Ərzurumda yerləşən XV Ordu korpuslarını təslim almaq üçün Britaniya ordusunun Suriya cəbhəsində Türk ordusunu necə qısa bir müddətə məğlub etməsini yaxşı bilən, üst rütbəli türk komandanının xüsusi səlahiyyətlərlə Anadoluya göndərilməsini təklif etdi. 15 may 1919-cu ildə "Anafartalar qəhrəmanı""Yavər-i Fəxri Həzrət-i Şəhriyari" (Sultanın fəxri yavəri) Mirliva Musafa Kamal Paşa IX Ordu Komandanı və Anadolu Ümumi Müfəttişi adı ilə Sultan VI Mehmed Vəhdəddin tərəfindən Anadoluya göndərildi.[26]

İzmirin işğalı[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: İzmirin işğalı

İzmirin işğalı düşüncəsi 1919-cu ilin fevral ayında Yunanıstan baş naziri Venizelosun təklifi ilə Birləşmiş Krallıq baş naziri Lloyd Corc tərəfindən ortaya atıldı. İzmirin işğalı I Dünya Müharibəsi sonrasında Parisdə toplanan beynəlxalq sülh konfransında müzakirəyə çıxarıldı. ABŞ prezidenti Vudro Vilson bu təklifə əvvəl qətiyyətlə qarşı çıxdı, ancaq 25 mart hadisəsində daha yumşaq münasibət göstərdi. 7 mayda Birləşmiş Krallıq, ABŞFransa Yunanıstan donanmasının İzmirə göndərilməsinə razılıq verdilər.[27] İzmirin işğalı qansız başladı. Hətta İzmirin işğalının bir gün öncədən bilindiyindən Osmanlı ordusuna müqavimət göstərməmə əmri verilmişdi. Ordu yunanlara təslim oldu. İşğal günü yunan ordusunun ən amansız birlikləri olan Evzon əsgərləri şəhərdə zəfər paradı keçirdilər. Bu zəfər turu əsnasında türk zabitlərini sahil boyunca düzdülər. Aziz Nesin bu hadisəni daha sonra kitabında anlatdı:

" "Bir türk zabiti Evzon əsgərinin "Zito Venizelos (Yaşasın Venizelos" deyə bağırmasını istədiyi halda, etmədiyi üçün öldürüldü. Evzon əsgərləri şəhəri hər gəzdiklərində və zabitə geri döndüklərində süngüləyirdilər. Bu türk zabiti 22 dəfə süngüləndi və öldürüldü. Yunanlar elə ilk gün bir çox türk əsgər və vətəndaşı öldürdü. Beləcə işğal daha ilk gündə 400 nəfərin canını aldı." "

İzmirin işğalı türk əhalisi tərəfindən hiddətlə qarşılandı. Buradakı bir çox Osmanlı zabitləri istefa verərək, müqavimət üçün Anadolunun iç bölgələrinə keçdilər. Şəhərin mülki əhalisinin böyük bir qismi də Anadoluya olan bu köçə qoşuldu.[28]

İzmir şəhəri ilə birlikdə Ayvalıq, iki məntəqə arasındakı sahil xətti, Çeşmə yarımadası və Belkahveyə qədər torpaqlar işğal edilmişdi. 23 aprel 1920-ci ildə, Ankarada TBMM-nin açılmasından sonra Yunan ordusu İzmirdən hərəkətə keçərək, Sevr müqaviləsi ilə italyan bölgəsi olaraq qəbul edilən Manisa, Uşak, Dənizli, Balıkesir, Bursa şəhərlərini də işğal etmişdir. Bu səbəblə Yunanıstan ilə arasında soyuqlaşma olan İtaliya isə bu işğaldan sonra İstiqlaliyyət müharibəsi boyunca Ankara Hökumətini dəstəkləmişdir.[29]

Təşkilatlanma dövrü[redaktə | əsas redaktə]

Parisdə toplanan beynəlxalq sülh konfransı o günlərdə açıqlanması gözlənilən Türk Sülh Müqaviləsini 1919-cu il may ayında bilinməyən bir müddətə qədər ertələdi. 15 mayda Yunan qüvvələri müttəfiq dövlətlərin qərarı ilə İzmiri işğal etdi. Milli fəlakət olaraq görülən bu hadisə Türkiyə miqyasında müdhiş bir milli çalxalantıya səbəb oldu. 23 mayda Fateh meydanında və Sultan Əhməd məscidində türk tarixinin o dövrə qədər ki ən böyük mitinqləri keçirildi. Müqavimət fikri İttihad və Tərəqqi yandaşlarının fikri olmaqdan çıxaraq bütün ölkəyə yayıldı.[30] 21 iyunda Mustafa Kamal Paşa, Anadoludakı mühüm hərbi birliklərin komandanları olan Kazım Qarabəkir, RefetƏli Fuad PaşalarEgey bölgəsindəki asayışı təmin etməkdə məsuliyyət daşıyan Rauf bəy ilə Amasiyada görüşərək, Amasiya bəyannaməsini yayımladı. Bəyannamə, milli müstəqilliyin ancaq millətin "əzm və iradəsi" ilə təmin ediləcəyini vurğulayaraq ölkə çapında bir müqavimət hərəkatının işarətini verməkdə idi. Kazım Qarabəkir Paşa rəhbərliyində Ərzurumda toplanan Şərq bölgəsi Müdafaa-i Hüquq Cəmiyyəti konqresi hərbi vəzifələrdən istefa verən Mustafa Kamalı konqres başqanı seçdi. Konqres, şərq bölgəsinin Ermənistana verilməsi ehtimalına qarşı müqavimət qərarı alarkən Türkiyənin inkişafı üçün Amerikan mandatlığı fikrinə heç bir ehtimal buraxmamaqda idi. 4 sentyabr, 1919-cu ildə, Türkiyənin hər bir yerindən gələn nümayəndələrin iştirakı ilə Sivasda toplanan konqres ümumi seçkilər keçirilib yeni Məbusan Məclisi quruluncaya qədər İstanbul Hökumətiylə bütün rəsmi əlaqələrin kəsilməsi qərarını aldı. Ölkə miqyasında yeni bir idarəçilik və siyasi təşkilatlanma qurmaq məqsədilə Heyet-i Təmsiliyyə quruldu. Noyabr ayında, Adana, Maraş, AntepUrfanın fransızlar tərəfindən işğalından sonra, Heyet-i Təmsiliyyə tərəfindən idarə olunan müqavimət hərəkatı başladıldı. Müqavimət gözlənilməz uğura imza ataraq, 1920-ci ilin, may ayında fransızları atəşkəs imzalamağa məcbur etdi.[31]

Osmanlı Məclisinin açılması və Misak-i Milli[redaktə | əsas redaktə]

Dekabr ayında keçirilən ümumi seçkilər nəticəsində son Osmanlı Məclis-i Məbusanı (1920, Məbuslar Məclisi) yaradıldı. Məclisə Anadoludan sadəcə Milli Mübarizə tərəfdarı millət vəkilləri seçildi. İki ayrı yerdən millət vəkili seçilən Mustafa Kamal Paşa haqqında çıxardılan həbs qərarı səbəbilə İstanbula getməməsinə görə, Sivas konqresi başqan vəkili olan Rauf Orbay Məclis üzvlüyünə seçildi. 28 yanvar 1920-ci ildə, Məbusan Məclisi daha sonra Misak-i Milli adı ilə anılan "Əhd-i Milli Bəyannaməsini" qəbul etdi. Bəyannamə Mudros müqaviləsinin sərhədləri içində tam müstəqillik təmin edilincəyə qədər mübarizəyə davam etməyi nəzərdə tuturdu.[32]

Osmanlı Məclisinin ləğvi[redaktə | əsas redaktə]

16 mart 1920-ci ildə, Məclis-i Məbusan da daxil olmaqla, Babi-ali və bütün hökumət idarələriylə bərabər İstanbul, İngilislər tərəfindən faktiki olaraq işğal edildi. Birləşmiş Krallıq qüvvələri İstanbulda olan, başda Rauf bəy olmaqla Milli Mübarizə tərəfdarı millət vəkillərini həbs etdilər. Bundan başqa teleqraf mərkəzləri də nəzarətə alınmış və rəsmi dairələr arasında əlaqə imkanı qalmamışdı. Bu vəziyyətə görə, Anadolu, İstanbul və rəsmi məqamlarla ortaq hərəkətdən məhrum qalmışdı.

İstanbuldakı bu fövqəladə hal ortaya Osmanlı dövlətinin kimin idarəsi və hansı güclərin qanunlarının keçərli olduğu sualını ortaya çıxardı. Bu zaman Mustafa Kamal Paşa, Təmsil Heyətinin rəhbəri olaraq bəyannamə yayımladı:

" Bu hərəkatın Anadoluda Osmanlı qanunlarının keçərliliyinə maneə olmayacağından və hər nə formada olursa olsun, alınacaq tədbirlərə Osmanlı milləti uyqarlıq bacarığı xüsusilə diqqət çəkici olduğundan qanun xaricində heç bir iş edilməməsi və bütün vəzifələrin xüsusi diqqətli şəkildə edilməsi həyatımızın reallığıdır.[33] "
Yunan qoşunlarının İzmirdəki zəfər paradı

Bundan sonra Məclis 18 mart 1920-ci ildə toplanaraq özünü buraxdığını açıqladı. Məclisin özünü buraxdığını açıqlaması Sultanın 11 aprel 1920-ci ildə ikinci məşrutiyyənin sona çatdığını açıqlaması ilə bir başqa məclis yaratma ehtimalını da məhv etmişdi. Eyni gün Şeyxülislam Dürrizadə Abdullahın "Padişah və Xəlifə qüvvələri xaricindəki milli qüvvələri kafir elan edən və qətllərinin vacib olduğunu" bildirən fətvası "Təqvim-i Vekayi"də yayımlandı.

Hakimiyyətin bərpa edilməsi[redaktə | əsas redaktə]

Bu dövrdə Böyük Millət Məclisinin əsas məqsədi qarşı tərəflərə Anadolunu özünün təmsil etdiyi və onun içində olmadığı heç bir sülhün keçərliliyi olmadığını qəbul etdirməsi cəhdləridir. Bir tərəfdən də beynəlxalq dəstək və yardım axtarışına başlayaraq, Batuminin geri verilməsi qarşılığında Sovetlərdən maliyyə yardımı aldı. Həmçinin Anadolunun müxtəlif yerlərindəki intizamsız müqavimət qruplarını təşkilatlandıraraq, nizami bir ordunun qurulması üçün addımlar atıldı. Hərbi olaraq qarşısına çıxacaq bütün güclərlə bacaracaq səviyyədə olduğunu sübut etdi.[34]

Böyük Millət Məclisinin açılması[redaktə | əsas redaktə]

Osmanlı məclisinin ləğv edilməsi yeni bir məclisin- müəssislər məclisinin çağırılmasını daha da labüd etdi. Müəssislər məclisi və seçimlərlə əlaqədar 19 mart 1920-ci ildə bir bəyannamə yayımlandı. Sultan İstanbulda idi və məclisi Mustafa Kamal "fövqəladə səlahiyyətlərə sahib məclis" olaraq təqdim etdi. Seçkilərin keçirilməsi üçün yayımlanan bu bəyannamə tələbilə Anadolunun hər yerində seçkilər keçirildi. 16 mart 1920-ci ildəki basqından qurtulan millət vəkilləri gizli yollarla Ankaraya keçdilər. Boluda, Düzcədə başlayan və Nallıxan, Bəybazarı ətrafına yayılan üsyanlar oldu. Buna görə də seçilən bütün millət vəkillərinin gəlməsi gözlənilmədən Millət Məclisi işə başladı.[35] TBMM 23 aprel 1920-ci ildə Ankarada Mustafa Kamal Paşanın rəhbərliyində toplandı. Bu tarixdən etibarən İstanbul Hökumətinin təsiri İstanbul şəhəri və ətrafı ilə kifayətlənərkən, Ankarada yaradılan TBMM və hökumət faktiki olaraq Türkiyənin idarəçiliyini ələ aldı. Mustafa Kamal 24 aprel 1920-ci ildə Məclisin sədri seçildi.

Daxili cəbhə[redaktə | əsas redaktə]

1920-ci ildə İstiqlaliyyət müharibəsi dövründə üsyan edən və soyğunçuluğa girişənləri, orduya aid silah və təchizatları oğurlayanları, casusları, fərariləri, Milli Mübarizəyə maneə olmaq məqsədilə propaqanda edənləri mühakimə etmək üçün İstiqlal Məhkəmələri quruldu. Yenə avqust, 1921-ci ildə, Tekalif-i milliyə qərarları yayımlandı və xalq milli vəzifələrini yerinə gətirməyə təşviq edildi. Bəziləri Anadolu torpaqlarının bir bölümündə yeni bir dövlət qurmağı məqsəd kimi qəbul edən, bəziləri isə səltənətxilafət tərəfdarı olanlar tərəfindən çıxarılan üsyanlar yatırıldı. Ölkə içindəki ermənirum azlıqların üsyanları da yatırıldı.[36]

TBMM-nin açılışında Mustafa Kamal Atatürk və tərəfdaşları dua edərkən

Şərq cəbhəsi[redaktə | əsas redaktə]

Dünya müharibəsinin sonunda şimal-şərq cəbhəsi müttəfiq dövlətlərin tələbi ilə 1914-cü il sərhədlərinə çəkilmişdi. Bu sərhəd Ardaşen-Yusifeli-Bəyazit xəttindən keçirdi. Sərhədin digər tərəfində, 1918-ci ildə Ermənistan Demokratik Respublikası quruldu. Şərq cəbhəsindəki hadisələr Rusiya imperiyasında 1917-ci ildən sonra baş verən hadisələrlə çox yaxından əlaqəlidir. Fevral inqilabı ilə süqut edən çarlıq rejimi, Oktyabr inqilabı ilə birlikdə yerini Rusiya Sovet Federativ Sosialist Respublikasına buraxdı. Bu iqtidar dəyişikliyi həm Rusiya içində, həm də beynəlxalq güclər fonunda müqavimətlə qarşılanmışdır. Meydana çıxan və çox qanlı keçən Rusiya vətəndaş müharibəsi bu dövrdə baş vermişdir.[37] 1920-ci ilin sentyabrında Türk-Sovet razılaşmasının baş verməsindən sonra, 28 oktyabr 1920-ci ildə Qarabəkir Paşa komandanlığındakı ordu 10 gün davam edən bir hücum sonunda Ermənistanı mütləq məğlubiyyətə uğratdı.[38] Bu hücumda türklər tərəfindən 6 əsgər, ermənilər tərəfindən isə 95 əsgər ölmüşdür.[39] 1 dekabrda imzalanan Gümrü müqaviləsi ilə türk-erməni sərhədi, 1878-ci il əvvəlindəki Osmanlı-rus sərhəd xəttinə çəkildi. Bu sərhəd bu günki Türkiyə-Ermənistan sərhədidir. 2 dekabrda Qızıl ordu, Ermənistanı işğal edərək müstəqil Ermənistanın varlığına son verdi. Bundan sonra 16 mart, 1921-ci ildə imzalanan Moskva müqaviləsi də iki ölkə arasında əhəmiyyət daşıyan sənədlərdəndir. Bu müqavilələr davam etməkdə olan Türk İstiqlaliyyət müharibəsi dövründə, beynəlxalq ictimaiyyətdə hüquqi olaraq tanınan İstanbul hökumətinə rəğmən, Ankara Hökuməti tərəfindən beynəlxalq miqyasda imzalandığı üçün diplomatiya sahəsində mühüm yer tutur.

Əl-Cəzirə cəbhəsi[redaktə | əsas redaktə]

Yunan ordusunun Bandırmaya daxil olması.

Birləşmiş Krallıq atəşkəs imzalanmasından sonra ilk iş kimi Mosulu işğal etdi. Britaniyalıların bura gəlməsi Mosul vilayətində yaşayan insanları narahat etmişdi. İnsanların üsyan etməsi də özünü çox gözlətmədən, 23 may 1919-cu ildə Zaho bölgəsində Şeyx Mahmud Bərzançının rəhbərliyi ilə başlamışdı. İngiltərə bu üsyanı yatırmışdı. Ancaq bu ilk üsyanın ardından 1920-ci ildə Təlafərdə üsyan başladı. Ancaq ehtiyyat qüvvələrin gecikməsi nəticəsində ingilislər tərəfindən yatırıldı. Bu zaman dağlarda müqavimət davam edirdi. Müqavimət nəticəsində Rəvanduz azad edilmişdi. Özdəmir bəy, komandanlığındakı Qüvayi-milliyə dəstəsi və kürd tayfaları ilə Mosul bölgəsinə hücuma keçmiş, ingilisləri Dərbənd döyüşündə məğlub etmişdilər. Özdəmir bəyin qüvvələri arasında parçalanma yaratmaq üçün sürgündə olan Şeyx Mahmud Bərzançi Mosula gətirilərək, azad edilmişdi. Lakin, o, Özdəmir bəy ilə razılaşaraq, ona qoşulmuşdu. Bundan sonra üsyançılar Süleymaniyyə şəhərini azad etmişdilər. Lakin Boğazlar bölgəsində olan döyüş vəziyyəti səbəbiylə buradakı qüvvələrin çoxu o bölgəyə göndərilmiş və qalan qüvvələr ilə ingilislər arasında baş verən döyüşlər nəticəsində Özdəmir bəyin dəstəsi məğlub olmuş, Özdəmir bəy İrana çəkilmişdi.

Cənub cəbhəsi[redaktə | əsas redaktə]

Türk-fransız cəbhəsi və ya Cənub cəbhəsi milli qüvvələrinin fransız legioner qüvvələrinə (fransız, əlcəzairliermənilərdən ibarət) qarşı mübarizəsindən ibarətdir. İngiltərə Mosul, İsgəndərun, Kilis, Antep, Maraş, ElbistanUrfanı işğal etdi. Fransızlar isə Adana, MersinOsmaniyəni işğal etdilər. Molla Mehmed Karayılan 6400 nəfərlik dəstə ilə özündən dəfələrlə çox işğalçı qüvvələri Antepdə məğlub etdi. Fransızların, Adananın bu gün qəsəbələri olan Haçin (Saimbəyli), Sis (Kozan) və Pozantıda xalqa verdikləri böyük zülmün fonunda onlara qarşı burada da üsyan qalxdı. Haçin qəsəbəsində fransızların qadınları qaynar suya salması xəbəri yayılandan sonra daha da şiddətlənən üsyan, 2 iyun, 1920-ci ildə mərkəz olan Sis (Kozan) məntəqəsini azad edərək, qələbə ilə yekunlaşdı.[40] Maraşda, Südçü İmamın rəhbərliyini etdiyi mübarizə sonunda burada qala bilməyən fransız qoşunu şəhəri tərk etdi (12 fevral, 1920). Urfa şəhərində Əli Saip (Ursavaş) bəy tərəfindən təşkilatlandırılan türk müqaviməti də uğurla nəticələndi. Fransızlar 11 aprel, 1920-ci ildə şəhəri tərk etdi. Anteplilər 1 aprel, 1920-ci ildə fransızlara qarşı üsyan etsələr də, 9 fevral 1921-ci ildə təslim oldular.[41] TBMM, Fransa ilə Ankara müqaviləsini imzalayaraq cənub cəbhəsindən çəkildi.

Qərb cəbhəsi[redaktə | əsas redaktə]

Qərb cəbhəsinin yaradılması[redaktə | əsas redaktə]

20 sentyabr, 1919-cu ildə, polkovnik-leytenant İsmayıl Haqqı, mayor İsmət, kapitan Süleyman və kapitan Mühazim bəylər Qüvayi-milliyə təşkilatı qurmaq üçün Kütahyada görüşərək, əhalidən 150 min lirə ianə topladılar. Təşkilatın rəhbəri olaraq polkovnik Nüzhət bəy təyin olundu. Əvvəlcədən bu bölgədə saxlanılan silah-sursatın ingilislərin əlinə keçməməsi üçün gecə ilə şəhər kənarına daşınaraq, gizlədildi. Məscidlərdə xalq mübarizəsinə qarşı xütbələrin, əhalini silahı yerə buraxmasını üçün təbliğat aparıldığı üçün, Qüvayi-milliyə təşkilatı bəyanat yayaraq, mübarizələrini sona qədər aparacaqlarını bildirdilər. Nəticədə təkcə Kütahyada xeyli silah-sursat və pul toplanıldı.[42] İstiqlaliyyət mübarizəsində əsas cəbhə olan Qərb cəbhəsi, yunanların hücumuna qarşılıq olaraq, faktiki olaraq 1920-ci ilin, 25 iyununda quruldu. Cəbhə komandanı Əli Fuad Paşanın yunan hücumları qarşısında məğlub olması səbəbiylə, o komandanlıqdan azad edildi. Qərb cəbhəsi TBMM qərarı ilə 2 hissəyə bölündü. Bu qərara görə Şimal cəbhəsi İzmit, Ərtoğrul, Əskişəhər, Kütahya bölgəsini əhatə edirdi, komandan olaraq isə polkovnik İsmət bəy təyin olundu. Cənub cəbhəsi isə Afyonkarahisar, İsparta, Dənizli, Aydın, Məntəşə, Antalya, Konya, Silifkə, NiğdeAdana bölgələrini əhatə edirdi və komandan olaraq Daxili işlər naziri Refet Bele təyin olundu. Bu cəbhələrdə döyüşəcək ordunun sayı ilk qurulduğu zaman 1.728 zabit və 27.571 əsgərdən ibarət idi.[43]

Yunan hücumlarının xülasəsi[redaktə | əsas redaktə]

Bu dövrdə yunanlar 8 avqust, 1920-ci ildə Bursanı, 12 avqustda İzniki işğal etdi. Simav bölgəsində türk qoşunlarının vəziyyəti yaxşı deyildi. Yunanlar Dəmirçini tutmuş, Simava doğru irəliləməkdə idilər. 5 sentyabr, 1920-ci ildə, yunanlar Gedizi tutaraq Əfəndi körpüsünə çatdılar. Buradan Kütahyaya 6 saatlıq məsafə olduğundan əhali arasında həyəcanlar başladı. Bir çox məmurun ailələri ƏskişəhərAnkaraya getdi. Bu zaman Uşak da yunanlar tərəfindən ələ keçirildi.[44]

Birinci İnönü döyüşü[redaktə | əsas redaktə]

Yanvar ayının əvvəlində general Papulasın başçılığı altında olan yunan ordusu Bursadan Əskişəhər istiqamətində hərəkət etməyə başlayır.[45]9 yanvarda onlar ilk türk qoşunları ilə rastlaşır və İnönü dəmir yolu stansiyasında döyüşə girirlər.[46] Döyüş axşam saatlarınadək davam edir ancaq türklərin müqavimətini qırmaq münkün olmur.[47] 10 yanvar yunan diviziyası Kovalca-Aknınar xətti, digəri isə Yeniköy-Teke-Hayriye istiqamətində hücuma keçir. İlk həmlə uğurlu alınır və Mustafa Fevzinin başçılıq etdiyi türk müdafiə korpusu geri çəkilərək, qərb cəbhəsinin komandanı İnönünün məsləhəti ilə Çuxurhisarda cəmləşir. Yunanların Kovalca-Aknınar xəttini almaqlarına baxmayaraq yardıma gələn əlavə türk dəstələrini görüb anlayırlar ki, türklər bu hissədən çıxmayacaqlar. Əlavə döyüşə hazır olduqlarını görməyən yunanlar 11 yanvar İnönü stansiyasından çəkilir. Polkovnik İsmət bəyə, General rütbəsi verilir.

İkinci İnönü döyüşü[redaktə | əsas redaktə]

London Sülh Konfransında təklif edilən şərtlərin TBMM hökuməti tərəfindən rədd edilməsindən sonra, Antanta qüvvələri istəklərinin məcburi olaraq qəbul edilməsi üçün yunanları yenidən hücuma keçməyə təşvik etdilər.[48] Yunanlar Bursadan Əskişəhərə, Uşakdan Afyona doğru 23 mart, 1921-ci ildə hücuma keçdilər. Türkiyə milli müdafiə ordusu ilə yunan ordusu arasında baş verən İkinci İnönü döyüşündə Türk ordusu ümumilikdə 40 min əsgər olmaqla, 235 ağır tüfəng, 55 yüngül tüfəng və 104 topa malik idi.

Yunan ordusu isə 30 min əsgər olmaqla 720 ağır tüfəng, 3134 yüngül tüfəng və 220 topa malik idi.[49][50][51]

Birinci İnönü döyüşündə məğlub olan və Bursa bölgəsində olan Üçüncü Yunan Qvardiyası, Uşak bölgəsində olan Birinci Yunan Qvardiyası London Konfransına getmək üçün hazırlanan Türk nümayəndələri hələ yolda ikən bütün qapıları bağlayaraq, AfyonkarahisarƏskişəhər istiqamətlərindən hücum etdilər. General-mayor İsmət İnönü rəhbərliyindəki birliklər, qərargah Əskişəhər olmaqla cənubdan şimala doğru 11, 24 və 61-ci Piyada Divizyaları birinci xəttə, 3-cü Piyada Divizyası və 1-ci Süvari Briqadasını ehtiyatlı bir şəkildə İnönü mövqeyində müdafiə məqsədilə hərəkətə keçirdi. Yunan ordusu döyüşün ilk dörd günündə çox əhəmiyyətli qələbələr ələ keçirərək 24 mart-da Dumlupınarı, 27 martda Afyonkarahisarı ələ keçirdilər. Əskişəhər istiqamətində hərəkət edən Yunan ordusu isə Birinci İnönü döyüşündə istifadə edilən yolla irəliləməkdə davam edirdi. İnönü istiqamətində çatışma 27 martda başladı. Yunan qüvvələri ilk günlərdə əhəmiyyətli hücumlar etməsi nəticəsində türk qüvvələrinə dəstək məqsədilə Türkiyə Böyük Millət Məclisində alınan qərarla Məclis Mühafizə Briqadası ilə birikdə Milli Təhlükəsizlik Naziri Fevzi Çaxmaq cəbhə bölgəsinə yollandı. Mövqelərin mühafizəsində heç zəiflik göstərməyən və əmrləri son dərəcə mükəmməl yerinə yetirən Qərargah rəisi general-mayor İsmət İnönü keyfiyyətli hücumları nəticəsində yunan qüvvələri geri çəkilmək məcburiyyətində qaldılar. Yunan ordusunun geri çəkilməsi anında Türk süvarilərinin onları təqib etməsi nəticəsində çoxlu sayda canlı qüvvə itirdilər. Ancaq cənub cəbhəsində Afyonkarahisarı işğal edən Yunan qüvvələri Çay-Bolvaldin xəttinə qədər irəliləmişdi. Ancaq Yunan qüvvələri 30 martdaki ikinci hücumlarında da geri çəkilmək məcburiyyətində qaldılar və Afyonkarahisarı boşaltmağa məcbur qaldılar. Geri çəkilən Yunan ordusu Türk süvariləri tərəfindən Yenişəhər düzənliyində ağır məğlubiyyətə uğradılar.[52] Yunanların məğlubiyyəti Qərb Cəbhəsi komandanı İsmət İnönü tərəfindən 1 aprel 1921-ci ildə TBMM sədri Mustafa Kamal Atatürk telegrafla bildirildi.[53][54]

İkinci İnönü döyüşü Türk qüvvələrinin qalibiyyəti ilə başa çatdı. Yunan ordusu İnönü mövqelərindən geri çəkilmək məcburiyyətində qaldılar. Bu döyüşdə Türk ordusu 44 zabit və 637 əsgər itirdi. 102 zabit və 1720 əsgər yaralandı, 10 zabit və 1359 əsgər itkin və əsir götürüldü, 3 əsgər edam edildi. Yunan qüvvələri isə 53 zabit və 669 əsgər itirdi, 149 zabit və 2874 əsgər yaralandı, 9 zabit və 384 əsgər itkin və əsir götürüldü.[55]

Kütahya-Əskişəhər döyüşləri[redaktə | əsas redaktə]

10 fevralda Yunan hücumu İnönü-Əşkişəhər, Afyon və Kütahya xəttində bir cəbhədə başladı. Bu vəziyyətdə Mustafa Kamal Paşa çox itki vermədən ordunun Sakarya çayının şərqinə çəkilməsinə qərar verdi.[57] Yunanların bu hücumu nəticəsində türk qoşunları geri çəkilməyə məcbur oldu.[58] Türk ordusu, Sakaryanın şərqində toplanmağa başladı. Yunanlar da Sakarya çayının qərb sahilinə qədər irəlilədilər. Bu döyüş Ankara höküməti üçün aşağıdakılarla nəticələndi:

Sakarya meydan döyüşü[redaktə | əsas redaktə]

Türk ordusu İzmirə daxil olarkən.

1921-ci ilin 23 avqust - 13 sentyabr tarixlərində edilən və Türk milləti üçün ölüm-qalım savaşı olan Sakarya meydan döyüşü istiqlaliyyət müharibəsində əsas döyüş olmuşdur. Bu döyüşdən əvvəl yunanların başlıca hədəfi, Ankara istiqamətində irəliləyərək, türk ordusunu yox etmək və İstiqlaliyyət müharibəsininin simvolu və müqavimət mərkəzi halına gələn Ankaranı ələ keçirmək idi.[59] Beləcə türklərin müqaviməti yox edilmiş olacaqdı. Bəzən Zabitlər döyüşü adlanan bu döyüş 21 gün, demək olar ki, dayanmadan davam etmişdir. 23 avqust, 1921-ci ildə yunan ordusunun hücumu ilə başladı. Baş Komandan Mustafa Kamal, Sakarya döyüşündən əvvəl ölkənin müdafiəsini belə ifadə etmişdi:

" Xətti müdafiə yoxdur, səthi müdafiə vardır. O səth bütün vətəndir. Vətənin hər qarış torpağı vətəndaşın qanı ilə islanmadıqca buraxılmaz. Onun üçün kiçik-böyük, hər birlik olduğu mövqedən atıla bilər, fəqət kiçik-böyük hər birlik dura bildiyi nöqtədən yenidən yunan qüvvələrinə qarşı cəbhə təşkil edib, müharibəyə davam edər. Yanındakı birliyin geri çəkilməyə məcbur qaldığını görən birliklər, ona fikir verməməlidir, olduğu mövqedə sonuna qədər durmağa və dirənməyə məcburdur. "

Bu döyüş türk ordusunun son müdafiə döyüşüdür.[60] Döyüş türk ordusunun mütləq zəfəri ilə nəticələnir. Bu döyüşün nəticəsində Ankara höküməti üçün aşağıdakılarla xarakterizə olunur:

Böyük hücum[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Böyük hücum
Çərkəz Ethem, Mustafa Kamal Atatürk və Qüvvayi-səyyarə əsgərləri

Uzun bir hazırlıq dövründən sonra, 26 avqust, 1922-ci ildə, Mustafa Kamalın baş komandanlığında Böyük Hücum başladı. Qərb cəbhəsi qüvvələri, 30 avqust, 1922-ci ildə Dumlupınarda döyüş oldu.[61]

Hazırlıq[redaktə | əsas redaktə]

Mustafa Kamal yunan ordusuna son zərbəni vurmaq üçün sürətli şəkildə hazırlıqlara başladı. ŞərqCənub cəbhələrində təhlükəsizlik tam təmin olunduğundan buradakı qoşunlar Qərb cəbhəsinə gətirildi. Orduda olan bəzi əskikliklər təmin edildi.

Dumlupınar döyüşü[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Dumlupınar döyüşü

Türk hücumu 1922-ci ilin avqust ayının 25-dən 26-na keçən gecə V süvari korpusunun Kirkə aşırımı ilə yunan müdafiə xəttinin arxasına keçməyi nəticəsində başladı. Aşırım irəliləyən türk süvarilərinin asanlıqla məhv etdiyi bir qrup yunan əsgəri tərəfindən nəzarət altında saxlanılırdı. Türk süvariləri yunanların teleqraf xətlərini və dəmiryol xəttini kəsməyə nail oldu (hər ikisi 26 avqustda saat 18:00-da baş vermişdir). Beləliklə, düşmənin İzmir və Qara Hisar arasındakı əlaqələri ciddi formada kəsildi.[62]

Avqustun 26-sı səhəri Türk Birinci və İkinci orduları eyni vaxtda hücuma keçdi. Güclü artilleriya atəşindən sonra İkinci Ordunun hücumu yunanları şoka saldı və türklər 5-ci yunan diviziyasının (Yunan I korpusunun) bəzi mövqelərini ələ keçirməyə nail oldu. Türklər tərəfindən yenidən başladılan hücumlar az uğur əldə etdi. Əlavə qüvvələrin gəlməsiylə yunan 5-ci diviziyası məhdud əks-hücumlar edərək öz cəbhəsini bərpa etdi. İkinci Ordu III korpusun mövqelərinə də hücum etmiş və nəticədə II korpusun kömək etməsinin qarşısını almışdı.

Nəticə[redaktə | əsas redaktə]

26 avqust, 1922-ci il sabahı başladılan Böyük hücumu Mustafa Kamal şəxsən özü Qocatəpədən idarə edirdi. Əsas zərbə qüvvəsi olmaqla I Ordu mərkəzdən, II Ordu şimaldan, III Ordu isə cənubdan hücuma keçdi. Uğurla başlayan əməliyyatda yunan mövqeləri ələ keçirildi. 27 avqustda, Afyon yunanlardan geri alındı. 30 avqustda yunan ordusunun böyük bir qismi mühasirəyə alındı. Bu qüvvələrin böyük bir qismi məhv edildi. Yunan ordusu baş komandanı General Trikopis əsir alındı. Kütahya yunanlardan təmizləndi. Bu döyüşə, Mustafa Kamalın şəxsən özü idarə etdiyi üçün, bəzən Başkomandanlıq meydan döyüşü də deyilir. İzmirə gedən yol açıldı.

İzmirin azad edilməsi[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: İzmirin qurtuluşu

Baş Komandan Mustafa Kamal Paşa 1 sentyabr, 1922-ci ildə, türk ordusuna yeni bir əmr verdi, əmrin son başlığı belə idi:

" Ordular, ilk hədəfiniz Aralıq dənizidir "

9 sentyabr günü 1-ci Korpus Kamalpaşaya, 2-ci Korpus Manisaya, 4-cü Korpus Turquta çatdı. Şimalda Kazancıbayırında Yunanların yerləşən mövqelərinə hücum edən 3-cü korpus düşməni məğlub edərək Bursaya girdi. Türk süvariləri üç ildən çox müddətdə hüzün içində olan İzmir xalqının sevinc göz yaşları içində İzmirə girdi. Süvarilər İzmirə daxil olarkən bir neçə yerdə yüngül atəş açılmasından başqa bir hadisə olmadı, Kordonboyundan keçərkən bir İngilis gəmisi tərəfindən salamlandı. Türk bayrağı hökumət binasına və Kadifeqalaya sancıldı.[63] Birinci Süvari Diviziya komandiri Mürsəl Paşa bir Fransız hərbi gəmisindən əlaqə yaradaraq, İzmirə girdiyini Ankaraya bildirdi. İzmirdə Türk xalqının sevinci o qədər böyük idi ki, əsgərlər çiçək yağışı altında qaldı. Baş komandan İzmirin azad edilməsinə görə orduya bu tarixi məktubunu yazdı:

Mustafa Kamal Atatürk düşünərkən (Qocatəpə, 1922-ci il)
" İlk qarşıya qoyulan hədəfin, Aralıq dənizinə çatmaqda ordunun göstərdiyi səy və fədakarlığı hörmət və təqdirlə anıram. Əldə edilən böyük qələbəninin qurucusu olan qiymətli dostlarıma ən səmimi təşəkkür və təbriklərimi bildirirəm. Ordumuzun bundan sonrakı hədəflərin alınmasında da eyni fədakarlıq və yarışmanı göstərəcəyinə inamım tamdır. "

9 sentyabr günü 3-cü Korpus qoşunları Bursanı müdafiə edən Yunan qoşunlarını geri ataraq şəhəri xilas etdi. Türk Ordusunun İzmirBursanı alması ilə Mustafa Kamal Paşa, millətə bir bəyannamə ünvanladı. Kisəli və Meandr Vadisindən çəkilən Yunan qoşunları, Seydiköy ətrafında qısa toqquşmadan sonra süvarilər tərəfindən əsir alındı. 9 sentyabr günü Menemen yandırılmadan azad edilib, Seydiköy Türk qüvvələrinin əlinə keçdi. Ağıla gəlməz bir sürətlə irəliləyən piyada birlikləri də bir gün sonra Baş Komandan ilə birlikdə İzmirə gəlmişdi. 18 sentyabr 1922-ci il tarixinə qədər aparılan Təqib Hərəkatı ilə bütün Qərbi Anadoludakı Yunan əsgərləri sərhədlər xaricinə çıxarıldı. 15 may 1919-cu ildə İzmiriAnadolunun yarısını zəbt edərək burada Yunan Asiya İmperiyasını qurmaq istəyən düşmən orduları, nəhayət 18 sentyabr 1922-ci günündə regiondan tamamilə təmizlənmiş oldu. Təqib hərəkatının uğurlu nəticələnməsi təkcə Qərbi Anadolunun Yunanlardan təmizləməkdən ibarət deyildi. Türk ordusunun etdiyi bu hərəkat ilə, İzmit zonasından İstanbul boğazına, Balıkəsir zonasından Dardanel boğazına qədər həyati əhəmiyyət daşıyan digər strateji hədəflər də böyük bir məharətlə Antanta dövlətlərinin işğalından, insidentsiz olaraq və sülh yolu ilə azad edilib. Təqib Hərəkatı Türk ordusunun qəhrəmanlığı ilə bərabər hərbi və siyasi sahədə göstərdiyi yüksək sövq və idarə ilə birlikdə qüdrət və qabiliyyətini də isbat edən böyük bir əsərdir. Türk ordusunun qazandığı bu qələbə, Mudanya barışığına gedən prosesi başladı. Türkiyə, Mudanya barışığı sonra 24 iyul, 1923-cü ildə Lozanna sülh müqaviləsini imzaladı. Beləliklə Türk milləti varlığını bütün dünyaya qəbul etdirmiş, Türk dövləti də tam müstəqilliyini qazanmış oldu.

Qərb cəbhəsinin ləğvi[redaktə | əsas redaktə]

Hal-hazırda muzey kimi istifadə olunan Sivas konqresinin keçirildiyi zal.

Böyük hücumun ardıyca Mudanyada başlayan atəşkəs görüşlərinə İsmət paşa Qərb cəbhəsi komandanı olaraq qatıldı. Mudanya barışığının ardından İsmət Paşa Qərb cəbhəsi komandanlığından ayrılaraq, Xarici İşlər naziri oldu. Qərb cəbhəsi komandanlığını Ümümqoşun Qərərgah Rəisi Fevzi Paşa təhvil aldı. Lozanna müqaviləsinin imzalanmasından sonra, müharibə ortamı tamamən ortadan qalxdı və 1 sentyabr, 1923-cü ildə Qərb cəbhəsi ləğv edildi.[64]

London Sülh konfransı[redaktə | əsas redaktə]

1921-ci ilin yazında London Sülh Konfransı ilə müttəfiqlər Sevr müqaviləsini Ankara Hökumətinə qəbul etdirmək istədilər. TBMM hökumətinin sərt münasibətindən sonra yunan ordusu bu dəfə Ankaranı ələ keçirmək üçün hərəkata keçdi. Sakarya meydan döyüşü bir güc göstərişi olaraq reallaşmalı idi. Sonrakı il, 1922-ci ilin ilk yarısıda baş tutmayan danışıqlarla keçdi. Ortaya bir qədər yumşaldılmış Sevr müqaviləsi atıldı. TBMM hakimiyyəti hamısını rədd etdi.[65]

Sülhün təmin edilməsi[redaktə | əsas redaktə]

Mudanya barışığı[redaktə | əsas redaktə]

Mudanya barışığı türk хаlqının Аntаntа dövlətlərinin təcаvüzünə qаrşı milli аzаdlıq mühаribəsinin uğurlа bаşа çаtdığı və türk оrdusunun İstanbulа və Frаkiyаyа həll edici hücumа hаzırlаşdığı bir şərаitdə bаğlаnmışdı.[66] İlk əvvəl dаnışıqlаrın üç günə bаşа çаtаcаğı gözlənilirdi. Lаkin Mudаnyаdа аpаrılаn dаnışıqlаr оktyаbrın 3-dən 10-dək dаvаm еtmiş, bəzən isə kəsilmək təhlükəsi qаrşısındа qаlmışdı (həttа bir dəfə Аntаntа nümаyəndələri Türkiyənin Frаkiyаnı bir аy ərzində bоşаldаrаq türklərə qаytаrmаq tələbini öz hökumətləri ilə rаzılаşdırmаq üçün Mudаnyаnı tərk еtmiş, İsmət pаşа isə türk оrdusunа İstanbul və Frаkiyа üzərinə irəliləmək əmri vеrmişdi).[67] Mudanya barışığınа görə yunаn qоşunlаrı Mаritsа çаyınа qədər şərqi Frаkiyаnı (Ədirnə şəhəri də dахil оlmаqlа) bоşаldıb türklərin iхtiyаrınа vеrməli, Mаritsаnın sаğ sаhili (Qаrааğаc dа dахil оlmаqlа) isə sülh müqаviləsi bаğlаnаnа qədər müttəfiqlərin iхtiyаrındа qаlmаlı idi. Mudanya barışığındа Türkiyə tərəfi güzəştə gеdərək, “qаrşıdаkı sülh kоnfrаnsının qəti qərаrınаdək İstаnbul və Bоğаzlаr zоnаsınа” qoşun yеritməmək bаrədə öhdəlik götürmüşdü.

Mudanya barışığı türk хаlqının qаzаndığı qələbənin bеynəlхаlq səviyyədə ilkin оlаrаq tаnınmаsı və təsdiqi idi. Mudanya barışığını imzаlаmаqlа Аntаntа dövlətləri həm də TBMM hökumətini ölkənin yеgаnə qаnuni hökuməti kimi tаnıdılаr.[68]

Mudanya barışığı Lоzаnnа sülh müqаviləsi (1923) bаğlаnаnа qədər qüvvədə оlmuşdur.

Səltənətin ləğvi[redaktə | əsas redaktə]

1 noyabrda, TBMM, İstanbul Hökumətinin hüquqi varlığına son verərək, Türkiyənin tək hakimi oldu. Hüquqi baxımdan Xəlifə ünvanını qoruyan VI Mehmed Vəhdəddin 10 noyabrda son cümə xütbəsinə qatılmış, ancaq azadlığına və həyatına təhlükə olduğunu səbəb göstərərək, 17 noyabrda Boğaziçində olan ingilis zirehli gəmisi ilə Maltaya getmişdi. Bundan sonra 10 noyabrda TBMM, vəliəhd Abdülməcid əfəndini Xəlifə elan etmişdir.[69]

Lozanna müqaviləsi[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Lozanna Sülh Konfransı
Yunan əsgərlərinin İzmirə girişi

1923-cü il, iyulun 24-də Türkiyə ilə Qərb dövlətləri arasında Lozanna razılaşması imzalandı. Türkiyənin indiki sərhədlərini, regiondakı statusunu müəyyən edən bu müqavilə tarixin sonrakı mərhələlərində baş verəcək bir çox hadisə üçün də platforma rolunu oynadı.[70] Birinci dünya müharibəsini məğlub bitirənlər arasında olan Osmanlı Türkiyəsi faktiki olaraq suverenliyini itirmişdi. 1920-ci ildə Yunanıstanın təkidi ilə imzalanmış Sevr müqaviləsinə əsasən, Osmanlı dövlətinin qəti sərhədləri, orduya malik olmaq hüququ və Aralıq dənizindəki adalara olan iddiası ləğv edilmişdi. Amma Yunanıstandan başqa, heç bir dövlətin müqavilənin şərtlərini tanımaması Lozanna konfransının çağırılmasına səbəb oldu. 8 ay davam edən mübahisələrdən sonra nəhayət 1923-cü il iyulun 24-də tarixi Lozanna müqaviləsi bağlandı.[71] Bununla, yüz illərlə davam edən türk-yunan ixtilafı qismən həllini tapdı və iki dövlət arasındakı sərhəd dəqiqləşdirildi. Egey dənizindəki xırda adalar bölüşdürüldü. Bir milyona yaxın yunan Türkiyədən Yunanıstana, 500 min türk isə Yunanıstandan Anadoluya köç etdi. Lozanna razılaşması faktiki olaraq Türkiyəni DardanelBosfor boğazlarındakı haqlarından məhrum etdi. Türkiyə bu qiymətli keçidlər üzərindəki haqlarını bir də 1936-cı ildə imzalanmış Montrö sazişi ilə geri ala bildi. Lozanna müqaviləsi həm də Osmanlı sərhədləri daxilində yaşayan erməniyəhudilərin statusunu müəyyən etdi. Bu milli azlıqlar tam hüquqlu Türkiyə vətəndaşı elan edildi. Amma Lozannada həllini tapmayan məqamlar da oldu. İraqla Türkiyə sərhəddindəki Mosul vilayətinin statusunun qeyri-müəyyən qalması, Kipr məsələsində razılığın əldə edilməməsi, sonradan regionda ciddi münaqişələrin formalaşmasına gətirib çıxardı..[72]

Samsunda nəşr olunan ilk təbliğat afişalarından biri — Halâskârân-ı İslâm

Respublikanın elanı[redaktə | əsas redaktə]

29 oktyabr, 1923-cü ildə Mustafa Kamal Paşa, millət vəkilləri ilə görüşdükdən sonra, qanun layihəsini hazırlayaraq Respublika təklifini TBMM-ə verdi. Məclis layihəni qəbul etdi.[73] Beləcə, Türkiyə dövlətinin idarəçilik forması Respublika, adı isə Türkiyə Respublikası olaraq müəyyən edildi. Atatürk, qurulan Türkiyə Respublikasının ilk prezidenti oldu.

Dəstəklər[redaktə | əsas redaktə]

SSRİ dəstəyi[redaktə | əsas redaktə]

VI Mehmed Maltaya getmək üçün saraydan ayrılarkən.

Moskvadan gələcək olan yardımları ilk dəfə təşkil edən şəxs Ənvər paşanın əmisi Xəlil Qut oldu.[74] İstanbulda həbsdə olan Xəlil paşa, qaçaraq Sivasa gəldi. Mustafa Kamal tərəfindən Naxçıvandan Azərbaycana göndərildi. Xəlil paşa, Xarici İşlər Naziri Çiçerin və köməkçisi Karaxanla görüşüb, anti-ipmerialist cəbhə təklif edərək, hərbi və maliyyə yardımı istədi. Bunun ardınca Hərbi komissar Lev Kamenyev ilə də görüşərək, gizli qalmaq şərtilə bir milyon lirə dəyərində qızıl, 60 min tüfəng, 108 səhra topu və 12 ağır top yardımı edilməsində razılığa gəldi.[75] Azərbaycandakı Ənvər paşanın qardaşı Nuru Paşanın (Killigil) fəaliyyətlərinə görə gecikmə olsa da, 2 iyul, 1919-cu ildə yardım heyəti yola çıxdı.[76] Heyət yardımın ilk mərhələsi kimi 125.000 lirə dəyərində olan 500 kq qızıl və Çiçerinin Mustafa Kamal Paşaya məktubunu aparırdı.[77] Xəlil paşa, 3 avqustda yazdığı raportunda 6 sandıq içində 500 kq qızıl ilə yola çıxdığını, yanlarında iki müsəlman Qızıl Ordu zabitinin və 20 əsgərin olduğunu yazmışdır.[78] Azərbaycan üzərindən Anadoluya keçərkən erməni hücumları səbəbilə yardımın hamısının toplu formada çatdırılması mümkün olmadı.[79] Heyət bölündü və qızılların 1/3-i Karakösedə (indiki Ağrıda) tümən komandanı Cavid bəyə (bir başqa mənbəyə görə Kazım Orbaya[80]) təslim edildi.[81][82][83]

27 avqust günü Karaköseyə çatan Sovet heyətinin gətirdikləri ilə birlikdə toplam qızıl miqdarı 400 kq oldu. Qızılın bir qismi yolda buraxılmışdı.[77] Cavid bəy, Sovet heyətini 8 sentyabrda Ərzuruma çatdıra bildi. Heyəti qarşılayan Qarabəkir Paşa, Ankaraya teleqram göndərərək, xəbəri verdi. Kazım Qarabəkir paşa 200 kq qızıl Şərq Cəbhəsinin ehtiyacları üçün ayırdıqdan sonra yerdə qalan 200 kq qızılı Sovet nümayəndə heyəti ilə birlikdə Ankaraya göndərdi.[78] Xəlil paşanın uğurlu görüşmələrindən sonra Anadolunun mübarizəsi üçün kritik bir vaxt olan 4-11 sentyabr, 1919-cu il tarixində Sivas konqresinə Mahmudov adında Sovet nümayəndəsi qatıldı.[84][85] Yardımların toplam miqdarı haqqında dəqiq məlumatlar yoxdur, əldə olan məlumat və sənədlər arasında tutarsızlıqlar var.[86] Bunun əsas səbəbi Ankara Hökumətinin alınan yardımları münkün olan qədər gizli saxlamaq istəyi idi. Xüsusilə də, Qara dəniz vasitısilə gələn yardımların bilinməsinin bu yolda yoxlamaları artıracağını düşünürdülər.[87] Həmçinin də təhvil-təslim zamanı qeydiyyatın aparılmadığı, hərbi sursatların fərqli adlarla qeyd edilməsi kimi hallar da sənədlərdəki qeydiyyatların bir-birilə uyğun olmamasına şərait yaratmışdır. Lakin ümumi olaraq qəbul edilənə və Sovet sənədlərinə görə, Sovetlər tərəfindən İstiqlaliyyət müharibəsi üçün edilən 125.000 lirə dəyərindəki qızıldan əlavə, göndərilən silah-sursat siyahısı belədir:[88][89][90]

Sursat Ədəd
Tüfəng 39.000
Pulemyot 327
Top 54
Fişəng 63 milyon
Top mərmisi 147.000
Ovçu gəmisi 2
Əl bombası 4.000
Qılınc 1.500
Əleyhqaz 20.000
Mustafa Kamal Atatürk yardım gətirən Sovet nümayəndələri ilə birlikdə çay fasiləsində.

1921-ci ilin aprel, maynoyabr aylarında üç mərhələli formada ümumi 6.500.000 qızıl rubl dəyərində yardım edilmişdir. Sovetlərin bu müddətdə etdiyi qızıl rubl yardımı ümumi 17.500.000 qızıl rubl dəyərində olmuşdur.[91] 1922-ci ildə, İosif Stalin və Orcenikidze kimi kommunist liderləri yardımın dayandırılmasını müdafiə etsələr də, Vladimir LeninLev Trotski yardımın davam etdirilməsini təmin etmişlər.[88]

Sovetlərin İstiqlaliyyət müharibəsinə yardımı, Böyük hücumdan əvvəlki hesablara görə 35 faiz həndəvərində olmuşdur.[92] Ən böyük yardımlar, başda İstanbul olmaqla, işğal altındakı torpaqlardan qaçırılan silah və sursat, satınalmalar, İmalat-i HərbiyyəTəkalif-i Milliyə vasitəsilə təmin edilmişdir. Bundan başqa, 16 mart, 1921-ci il tarixli Moskva müqaviləsi ilə verilən siyasi dəstək də çox əhəmiyyətli olmuşdur.[93][94]

Digərləri[redaktə | əsas redaktə]

Böyük Britaniya Qərbi Anadolunu işğal edən Yunanıstan ordusuna siyasi və maliyyə dəstəyi versə də, yunan hökumətinin israrlı tələblərinə baxmayaraq yunan ordusuna təlimçi sifətiylə belə zabit göndərməmişdir. Yunanıstana Böyük Britaniyanın hərbi yardımları təxminən 1922-ci ilin əvvəllərində kəsilmişdi. İstiqlaliyyət müharibəsi zamanı qeyri-nizamı türk qüvvələri Adana, Maraş, AntepUrfanı işğal edən fransız ordusuna qarşı savaşmışdır. 1919-cu ilin dekabr - 1920-ci ilin may ayları arasında 6 ay davam edən toqquşmalar 31 may 1920-ci ildə atəşkəş ilə nəticələndi. Bu tarixdən sonra Fransa beynəlxalq arenada ümumilikdə Ankara Hökumətini dəstəkləmiş, 1921-ci ilin oktyabrında Anadoludan çəkilən qüvvələri Türk tərəfinə xeyli sayda silah və sursat təhvil vermişdir. 1919-cu ilin mayında İzmirin yunanlar tərəfindən işğalını özünə qarşı yönəlmiş bir hücum kimi dəyərləndirən İtaliya İstiqlaliyyət müharibəsi ərzində türk tərəfini dəstəkləmişdir. Hətta, 1919-cu ilin yazında Quşadası cəbhəsində yunanitalyan qüvvələri toqquşmuşdur.[95]

Qalereya[redaktə | əsas redaktə]

Əlaqədar marşlar[redaktə | əsas redaktə]

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Jelavich, Barbara (1983). History of the Balkans: Twentieth century. Cambridge University Press, 131. ISBN 978-0-521-27459-3.
  2. Джамиль ГАСАНЛЫ (2013). [http://www.camilhasanli.com/files/P46P3OLay7vK.pdf "ИСТОРИЯ ДИПЛОМАТИИ АЗЕРБАЙДЖАНСКОЙ РЕСПУБЛИКИ"]. http://www.camilhasanli.com/files/P46P3OLay7vK.pdf.
  3. Hüseyin Adıgüzel - Atatürk, Nerimanov ve Kurtuluş Savaşımız
  4. RUS YARDIMI DEĞİL, BUHARA EMİRLİK HAZİNESİ ALTINLARI
  5. [kulturturizm.gov.tr "İki Halk Kahramanı M. Kemal Atatürk ve M. Ali Cinnah"]. Arxivləşdirilib: [1] saytından 2015.06.02 tarixində. kulturturizm.gov.tr.
  6. [elbistankaynarca.com "Hindistan Müslümanlarının Milli Mücadelede Türkiye'ye Yardımları"]. Arxivləşdirilib: [2] saytından 2015.06.02 tarixində. elbistankaynarca.com.
  7. Western Society for French History. Meeting: Proceedings of the ... Annual Meeting of the Western Society for French History, New Mexico State University Press, 1996, sayfa 206.
  8. Briton Cooper Busch: Mudros to Lausanne: Britain's Frontier in West Asia, 1918-1923, SUNY Press, 1976, ISBN 0-87395-265-0, sayfa 216.
  9. "British Indian troops attacked by Turks; thirty wounded and British officer captured-- Warships' guns drive enemy back," New York Times (June 18, 1920).
  10. "Allies occupy Constantinople; seize ministries; Turkish and British Indian soldiers killed in a clash at the War Office," New York Times (March 18, 1920).
  11. ABD "Türkiye'nin paylaşılması"nda nasıl rol almıştı
  12. 12,0 12,1 Ergün Aybars, Türkiye Cumhuriyeti Tarihi 1, Ege Üniversitesi Basımevi, 1986, sayfalar 341-348
  13. Osman Akandere, 1923 Yılı Ortalarında Uluslar Arası Kızılhaç Komitesince Görevlendirilen Heyetin Anadolu’daki Teftiş Gezileri ve Hazırladıkları Rapor, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, Sayı 53, Cilt: XVIII, Temmuz 2002
  14. Ahmet Özdemir, Savaş Esirlerinin Milli Mücadeledeki Yeri, Ankara Üniversitesi Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi, Cilt: 2 Sayı: 6 Yayın Tarihi: 1990, sayfa 325-333 (PDF sayfa 5-13)
  15. Επίτομος Ιστορία Εκστρατείας Μικράς Ασίας 1919–1922 (Abridged History of the Campaign of Minor Asia), Directorate of Army History, Athens, 1967, Table 2 (Yunanca)
  16. Ali Çimen, Göknur Göğebakan: Tarihi Değiştiren Savaşlar, Timas Yayınevi, ISBN 9752634869, 2. Cilt, 2007, sayfa 321
  17. Pars Tuğlacı: Tarih boyunca Batı Ermenileri, Pars Yayın, 2004, ISBN 975-7423-06-8, sayfa 794.
  18. Christopher J. Walker, Armenia: The Survival of a Nation, Croom Helm, 1980, sayfa 310.
  19. Harp Tarihi Dairesi Kitaplığı - Resmi Yunan Harp Tarihi (Küçük Asya Seferi, II. Cilt)
  20. Vahdettin, M.Kemal ve Milli Mücadele, yalanlar, yanlışlar, yutturmacalar, Turgut Özakman
  21. Baskın Oran, ed., Türk Dış Politikası, İletişim Yay. 2001, C. I, sf. 146.
  22. 22,0 22,1 20.Yüzyıl Siyasi Tarihi - Fahir Armaoğlu, 5C
  23. 23,0 23,1 Zekeriya Türkmen İstanbul’un İşgali ve İşgal Dönemindeki Uygulamalar (13 Kasım 1918-16 Mart 1920), ATATÜRK ARAŞTIRMA MERKEZİ DERGİSİ, Sayı 53, Cilt: XVIII, Temmuz 2002
  24. Zekeriya Türkmen (İyul 2002). İstanbul’un İşgali ve İşgal Dönemindeki Uygulamalar (13 Noyabr 1918-16 Mart 1920). Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi.
  25. Sina Akşin, Ana Çizgileriyle Türkiye'nin Yakın Tarihi, s. 137.
  26. [3] Kuva-yı Milliye'nin Askeri Açıdan Etüdü, Atatürk Araştırma Merkezi
  27. Lord Kinross: Atatürk, ISBN 0688010849, Vilyam Morrou & Co, 1969, səhifə 154
  28. Allies lost 300 in Smyrna fighting, New York Times, 21 May 1919  (ing.).
  29. Stevart, Metyu. "İzmirdə Fəlakət". 54. buraxılış, 2004. 27 Fevral 2014-cü ildə alındı. (İngilis dilində)
  30. "Ulusal Ant (Misak-ı Millî)". ttk.gov.tr. 28 yanvar 1920. http://www.ttk.gov.tr/index.php?Page=Sayfa&No=244.
  31. Nejat Kaymaz, “Misak-ı Millî Üzerinde Yapılan Tartışmalar Hakkında”, VIII. Türk Tarih Kongresi, Ankara, 1977, s. 2.
  32. Metin Ayışığı. Millî Mücadelede Develi. T.C. Balıkesir Üniversitesi.
  33. http://ataturk.yargitay.gov.tr/hukuk/komutanlik.html
  34. (06 May 2011) TÜRK İSTİKLAL HARBİ SIRASINDA MEYDANA GELEN AYAKLANMALAR.
  35. Metin Ayışığı. Millî Mücadelede Develi. T.C. Balıkesir Üniversitesi.
  36. Dr. Yunus Kobal. Milli Mücadelede İç Ayaklanmalar. Hacettepe Üniversitesi.
  37. Vikikaynak "Qars müqaviləsi"
  38. Anahide Ter Minassian: La république d'Arménie. 1918-1920 La mémoire du siècle., éditions complexe, Bruxelles 1989 ISBN 2-87027-280-4, sayfa 220
  39. İSTİKLÂL HARBİ'NİN ANA HATLARI Türk Tarih Kurumu
  40. Cezmi Yurtsever. "saimbeyli tarixi". http://cezmyurtsever-saimbeylitarihi.blogspot.com.
  41. Ulvi Kurtuluş. "Milli Mucadele". http://www.yeniaktuel.com.tr/tur101,123@2100.html.
  42. Uzunçarşılı, İ.H. Kütahya Şehri, İstanbul Devlet Matbaasıi 1932, s, 180, 181, 183
  43. Uzunçarşılı, İ.H. Kütahya Şehri, 1932, sayfa, 185
  44. Genelkurmay Başkanlığı, Türk İstiklal Harbinde Batı Cephesi, C.II, 2. Kısım, Ankara 1999, sayfa 225
  45. Türk İstiklal Harbi, VI. Cilt, İstiklal Harbinde Ayaklanmalar, T. C. Genelkurmay Harp Tarihi Başkanlığı Resmî Yayınları, Ankara 1974, sayfa 236-237
  46. General Trikupis / Hatıralarım, Çeviren:Ahmet Angın, Hüsnütabiat Matbaası, 1967, Sayfa:67
  47. Savaşlar ve Antlaşmalar: TBMM'ne karşı ayaklanmalar, kurtulussavasi.org
  48. İsmət İnönünün Lozannadakı müsahibəsi
  49. KurtuluşSavaşı.Ord - Savaşlar və Anlaşmalar: Qərb Cəbhəsi
  50. Επίτομος Ιστορία Εκστρατείας Μικράς Ασίας 1919-1922 (One Volume History of the Campaign in Asia Minor 1919-1922), History Department of Army, Athens 1967, page 116
  51. İkinci İnönü Müharibəsi
  52. Sebahattin Selek; Anadolu İhtilali, Ankara, 1968, s.233. Harp Tarihi Vesikalar Dergisi; s.55,Vesika No:1255.
  53. Nutuk, Ankara, 1982, c:2, s.394.
  54. Selahattin ,Türk Kurtuluş Savaşında ikinci inönü Meydan Muharebesi, istanbul, 1933. 90 sayılı Askerî Mecmua'nın eki, s.140, Nutuk, c.2, s.394.
  55. Turgut Özakman, Vahidettin, M. Kemal ve Milli Mücadele, 7. basım,s.500
  56. Επίτομος Ιστορία Εκστρατείας Μικράς Ασίας 1919-1922 (One Volume History of the Campaign in Asia Minor 1919-1922, History Department of Army, Athens 1967
  57. 5 Ağustos 1337 (1921) TBMM Gizli Celse Zabıtları
  58. Nutuk'ta Sakarya Meydan Muharebesi yan başlıklı bölümde bu konu anlatılmıştır.
  59. Christopher Chant "Warfare of the 20th. Century - Armed Conflicts Outside the Two World Wars" Chartwell Books Inc. New Jersey 1988. ISBN 1-55521-233-6, sayfa 23
  60. Nutuk, Büyük Millet Meclisince bana Müşir rütbesiyle Gazi unvanı verilmesi yan başlıklı bölüm
  61. Jelavich, Barbara (1983). History of the Balkans: Twentieth century. Cambridge University Press, 131. ISBN 978-0-521-27459-3.
  62. Baskın Oran, ed., Türk Dış Politikası, İletişim Yay. 2001, C. I, sf. 146.
  63. Atalay, Kerrar Esat. "İzmir'in İşgali ve Mustafa Kemal". Yeniçağ gazetesi 9 sentyabr 2014. http://www.yenicaggazetesi.com.tr/izmirin-isgali-ve-mustafa-kemal-1-102536h.htm.
  64. Atilla, Nedim. "Acıyı tazelemeden unutmamak mümkündür…". Egedensoz.com 9 sentyabr 2016. http://www.egedesonsoz.com/yazar/aciyi-tazelemeden-unutmamak-mumkundur-/10080/. İstifadə tarixi: 11 sentyabr 2016.
  65. Biography on biyografi.net
  66. Eraslan, Cezmi (2005). "Mudanya Mütarekesi". TDV Diyanet İslam Ansiklopedisi. İstanbul: Türkiye Yayınevi. pp. 357-358.
  67. İşgal Kuvvetlerinde Ek Donanma ve Birlikler
  68. ABD'den gönderilen 12 Savaş Gemisi
  69. Gözler, Kemal. "1921 Teşkilât-ı Esasîye Kanunu". Bursa, Ekin Kitabevi Yayınları, 2000 say 44-55'ten alınmıştır. http://www.anayasa.gen.tr/1921ay.htm.
  70. Kurtuluş Savaşı'nda İşgal Kuvvetleri
  71. Zafer'in ardından ABD'ce gönderilen 13 Savaş Gemisi
  72. Kurtuluş Savaşında Musevi Cemaati ve Hahambaşı Hayım Nahum Efendi, Genelkurmay Başkanlığı (Türkiye), 2003.
  73. Gözler, Kemal. "1921 Teşkilât-ı Esasîye Kanunu". Bursa, Ekin Kitabevi Yayınları, 2000 say 44-55'ten alınmıştır. http://www.anayasa.gen.tr/1921ay.htm. İstifadə tarixi: 2 dekabr 2016.
  74. Pakman, Bülent (dekabr 2015). "Kurtuluş Savaşına Sovyet Yardımı". https://bpakman.wordpress.com/ataturk/1919-yili-mayisinin-19-uncu-gunu-samsuna-ciktim/kurtulus-savasina-buhara-altinlari/sovyet-yard/. İstifadə tarixi: 9 iyul 2017.
  75. (2001) The German Freikorps 1918–23. Osprey Publishing.
  76. Yüceer, Nasır (2002). Birinci Dünya Savaşı'nda Osmanlı Ordusu'nun Azerbaycan ve Dağıstan Harekâtı. Gnkur. Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı yayınları, 44.
  77. 77,0 77,1 Yerasimos, Stefanos (2000). Kurtuluş Savaşı'nda Türk-Sovyet İlişkileri, 150-151.
  78. 78,0 78,1 Karabekir, Kâzım (1988). İstiklâl Harbimiz, 799.
  79. Atakan, Rauf (1988). "Türk İstiklâl Harbinde İdarî Faaliyetler ve Lojistik". Ankara. pp. 104.
  80. Aslan, Yavuz (2002). "Bolşeviklerle İlişki Kurmak Amacıyla Oluşturulan Bir Siyasi Kuruluş: Türk Komünist Fırkası (1920)". İstanbul. pp. 45.
  81. Cebesoy, Ali Fuat (1982). Moskova Hatıraları, 177, 428, 452.
  82. "Türk Kurtuluş Savaşında Sovyet Rusya'nın Malî ve Askerî Yardımları". http://dergipark.ulakbim.gov.tr/karadearas/article/view/5000052720/5000050039.
  83. (1999) TBMM Gizli Celse Zabıtları I, 72,73.
  84. Kaymak. Sultan Galiyev ve Sömürgeler Enternasyonali, 78.
  85. Benhür, Çağatay. "1920'li Yıllarda Türk-Sovyet İlişkileri: Kronolojik Bir Çalışma". pp. 279.
  86. Özalp, Kâzım (1971). [4]. Türk Tarih Kurumu, 74. ISBN 9789751609939.
  87. Mütercimler, Erol (1992). Kurtuluş Savaşı'nda Denizden Gelen Destek Sovyetler Birliği'nden Alınan Yardımlar Kuva-yı Milliye Donanması, 110-112.
  88. 88,0 88,1 Armaoğlu, Fahir (1975). Siyasi Tarih 1789-1960. Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi yayınları, 634.
  89. Çukurova (1994). Kurtuluş Savaşı'nda Haber Alma ve Yeraltı Çalışmaları. Ardıç Yayınları, 81. ISBN 9789757902164.
  90. Göktaş, Faysal (7 Mart 2014). "Türkiye Kurtuluş Savaşı'nda S.S.C.B yardımları". Sol.org.tr/. http://haber.sol.org.tr/serbest-kursu/turkiye-kurtulus-savasinda-sscb-yardimlari-faysal-goktas-haberi-88999.
  91. Müderrisoğlu, Alptekin (1990). Kurtuluş Savaşı'nın Malî Kaynakları, 522-523.
  92. "Rusya Federasyonu Türkiye Büyükelçiliği internet sitesi". Rusya Federasyonu'nun Türkiye Büyükelçiliği. http://www.turkey.mid.ru/20-30gg_t.html.
  93. Ataşer (2003). Milli Mücadele Döneminde Sovyet Yardımı ve Türk-Rus İlişkilerinde Kafkasya'nın Yeri, 530-531.
  94. Aydın (1992). Milli Mücadele Döneminde TBMM Hükümeti Tarafından İstanbul'da Kurulan Gizli Gruplar ve Faaliyetleri. Boğaziçi Yayınları, 267. ISBN 9789754510737.
  95. Türk İstiklal Harbi - II nci Cilt - Batı Cephesi - 3 ncü Kısım. - T.C. Genelkurmay Başkanlığı Harp Dairesi Başkanlığı Resmî Yayını

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]